Ćwiczenia

Tekst do zadań

Marcin Świetlicki Dla Jana Polkowskiego

Trzeba zatrzasnąć drzwiczki z tektury i otworzyć okno,
otworzyć okno i przewietrzyć pokój.
Zawsze się udawało, ale teraz się nie
udaje. Jedyny przypadek,
kiedy po wierszach
pozostaje smród.

Poezja niewolników żywi się ideą,
idee to wodniste substytuty krwi.
Bohaterowie siedzieli w więzieniach,
a robotnik jest brzydki, ale wzruszająco
użyteczny – w poezji niewolników.

W poezji niewolników drzewa mają krzyże
wewnątrz – pod korą – z kolczastego drutu.
Jakże łatwo niewolnik przebywa upiornie
długą i prawie niemożliwą drogę
od litery do Boga, to trwa krótko, niby
splunięcie – w poezji niewolników.

Zamiast powiedzieć: ząb mnie boli, jestem
głodny, samotny, my dwoje, nas czworo,
nasza ulica – mówią cicho: Wanda 
WasilewskaWanda WasilewskaWasilewska, Cyprian Kamil Norwid,
Józef Piłsudski, Ukraina, Litwa,
Tomasz MannTomasz MannTomasz Mann, Biblia i koniecznie coś 
w jidyszjidyszjidysz.

Gdyby w tym mieście nadal mieszkał smok
wysławialiby smoka – albo kryjąc się
w swoich kryjówkach pisaliby wiersze
– maleńkie piąstki grożące smokowi
(nawet miłosne wiersze pisane by były 
smoczymi literami…)

Patrzę w oko smoka
i wzruszam ramionami. Jest czerwiec. Wyraźnie.
Tuż po południu była burza. Zmierzch zapada najpierw
na idealnie kwadratowych skwerach.

Wanda Wasilewska (1905–1964) – działaczka komunistyczna, główna doradczyni Józefa Stalina w sprawach dotyczących Polski

q1 Źródło: Marcin Świetlicki, Dla Jana Polkowskiego, [w:] Wiersze, Kraków 2011, s. 61–62.
Wanda Wasilewska
Tomasz Mann
jidysz
metapoetycki
Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z poniższymi informacjami oraz wierszem Marcina Świetlickiego Dla Jana Polkowskiego. Uporządkuj określenia odnoszące się do obu typów poezji, o których mowa w wierszu Świetlickiego.

Poezja Zbigniewa Herberta stanowiła dla Polaków swoisty moralny drogowskaz. W 1981 roku poeta, działacz opozycji antykomunistycznej Jan Polkowski napisał wiersz nawiązujący do herbertowskiego Przesłania Pana Cogito, zatytułowany Przesłanie Pana X. Pozornie utwór Polkowskiego miał być polemiką z wierszem Herberta. W rzeczywistości różnica polega na osadzeniu utworu Polkowskiego w konkretnym miejscu – jest to rzeczywistość stanu wojennego. Nakaz „wierności” i „dawania świadectwa” został przez autora za Herbertem powtórzony. Marcin Świetlicki napisał swój utwór dla Jana Polkowskiego w roku 1988, po raz pierwszy publicznie wygłoszono go w czerwcu 1989 roku.

R1NHDGNH5Z4MS
poezja zaangażowana Możliwe odpowiedzi: 1. tendencyjność, 2. indywidualizm, 3. konfesyjność, 4. schematyzm, 5. personalizacja, 6. fałsz, 7. dotykalność, 8. mitologizacja, 9. prostota, 10. bezpośredniość, 11. demaskacja, 12. posłannictwo liryka osobista Możliwe odpowiedzi: 1. tendencyjność, 2. indywidualizm, 3. konfesyjność, 4. schematyzm, 5. personalizacja, 6. fałsz, 7. dotykalność, 8. mitologizacja, 9. prostota, 10. bezpośredniość, 11. demaskacja, 12. posłannictwo
RS6H9GAEVDLQ2
Ćwiczenie 2
Połącz strofy wiersza Dla Jana Polkowskiego z pytaniami, na które odpowiadają. Trzeba zatrzasnąć drzwiczki z tektury i otworzyć okno,otworzyć okno i przewietrzyć pokój. Zawsze się udawało, ale teraz się nie udaje. Jedyny przypadek,kiedy po wierszach pozostaje smród. Możliwe odpowiedzi: 1. Jaką strategię działania powinien przyjąć przeciwnik poezji niewolników?, 2. Jak przejawia się uzależnienie poezji niewolników od wroga, którego chce zwalczać?, 3. Jakie zabiegi stosuje „poezja niewolników”, by uniknąć opisywania konkretnych doświadczeń jednostki?, 4. Jakich działań potrzebuje poezja współczesna? Zamiast powiedzieć: ząb mnie boli, jestem głodny, samotny, my dwoje, nas czworo, nasza ulica – mówią cicho: Wanda Wasilewska, Cyprian Kamil Norwid,Józef Piłsudski, Ukraina, Litwa,Tomasz Mann,Biblia i koniecznie cośw jidysz. Możliwe odpowiedzi: 1. Jaką strategię działania powinien przyjąć przeciwnik poezji niewolników?, 2. Jak przejawia się uzależnienie poezji niewolników od wroga, którego chce zwalczać?, 3. Jakie zabiegi stosuje „poezja niewolników”, by uniknąć opisywania konkretnych doświadczeń jednostki?, 4. Jakich działań potrzebuje poezja współczesna? Gdyby w tym mieście nadal mieszkał smok wysławialiby smoka – albo kryjąc się w swoich kryjówkach pisaliby wiersze– maleńkie piąstki grożące smokowi (nawet miłosne wiersze pisane by były smoczymi literami…) Możliwe odpowiedzi: 1. Jaką strategię działania powinien przyjąć przeciwnik poezji niewolników?, 2. Jak przejawia się uzależnienie poezji niewolników od wroga, którego chce zwalczać?, 3. Jakie zabiegi stosuje „poezja niewolników”, by uniknąć opisywania konkretnych doświadczeń jednostki?, 4. Jakich działań potrzebuje poezja współczesna? Patrzę w oko smoka i wzruszam ramionami. Jest czerwiec. Wyraźnie. Tuż po południu była burza. Zmierzch zapada najpierw na idealnie kwadratowych skwerach. Możliwe odpowiedzi: 1. Jaką strategię działania powinien przyjąć przeciwnik poezji niewolników?, 2. Jak przejawia się uzależnienie poezji niewolników od wroga, którego chce zwalczać?, 3. Jakie zabiegi stosuje „poezja niewolników”, by uniknąć opisywania konkretnych doświadczeń jednostki?, 4. Jakich działań potrzebuje poezja współczesna?
1
Ćwiczenie 3

Rozstrzygnij, czy wiersz Dla Jana Polkowskiego należy do liryki pośredniej, liryki bezpośredniej czy do liryki zwrotu do adresata. Uzasadnij swój wybór, odwołując się do tekstu.

R1W6KvCjYaqlm
(Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 4

Wiersz Dla Jana Polkowskiego Marcina Świetlickiego często określa się mianem manifestu programowego pokolenia „bruLionu”. Wymień postulaty programowe, które można dostrzec, analizując treść utworu.

RAsNOvVxJG40q
(Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 5

Ustal, czy podmiot liryczny wiersza Dla Jana Polkowskiego zgodziłby się z opinią poety i krytyka literackiego Leszka Szarugi, który stwierdził w 1986 roku, że:

Leszek Szaruga Wielkie oczekiwanie

„Wolność artysty oznacza prawo schylania się nad różą, gdy płoną lasy”

q5 Źródło: Leszek Szaruga, Wielkie oczekiwanie, „Kultura” 1986, nr 5, s. 31.

Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do utworu Świetlickiego.

R1J3B2WJtLy7I
(Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 6

Ustal, które z poniższych dzieł plastycznych przedstawiających motyw okna mogłoby się stać, twoim zdaniem, ilustracją pierwszej strofy wiersza Marcina Świetlickiego Dla Jana Polkowskiego? Uzasadnij swój wybór.

R8MQQHBET6RLQ
Dwukolorowy obraz przedstawia okno z widokiem na niebo, okiennice wyglądają jak dwie stojące postacie w habitach. Na parapecie okna, z lewej strony siedzą dwa czarne ptaszki, zwrócone dziobami do siebie, prawej strony znajdują się dwa ptaszki uchwycone w locie.
Antonello da Messina, Widok z okna (fragment obrazu Święty Hieronim w swojej pracowni), ok. 1475
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R5ZPUK343SO28
Caspar David Friedrich, Widok z okna pracowni artysty, ok. 1805
Caspar David Friedrich, Widok z okna pracowni artysty, ok. 1805
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R1TLHC3FPC2N4
Obraz przedstawia różnokolorowe prostokąty, trójkąty i figury geometryczne ułożone obok siebie.
Robert Delaunay, Okna otwarte symultanicznie, 1912
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R1AHEOANOC294
Obraz przedstawia prostokątne okno, otwarte do śródka pomieszczenia. Skrzydła okna składają się z trzech kwadratowych szyb. Na zewnątrz znajdują się okiennice z żaluzjami , które są tylko przymknięte, między ich dwoma częściami znajduje się niewielka szpara. Prześwituje przez nią słońce.
Albert Marquet, Zielone okiennice, między 1944 a 1946
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RSP14Z5T18UDZ
Czarno‑biała grafika przedstawia okratowane okno znajdujące się w grubym, kamiennym murze. Cztery grube, pionowe pręty okratowania są przepiłowane, tworząc owalny kształt. Jeden pręt jest nietknięty. Za kratami rozciągają się wysokie góry.
Christian Quintin, [bez tytułu], 2001
Źródło: Christian Quintin, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
R1LOAAMVBQCRA
Mural przedstawia okno w białych ramach, jedno jego skrzydło jest otwarte do wewnątrz.
Anonimowy mural otwartego okna na ścianie budynku w Locarno, 2010
Źródło: Wolfgang Sauber, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
R16UQV8NFV5QZ
Piktogram w kształci koła przedstawia otwarte do wewnątrz okno. W tle znajduje się chmura, od której poprowadzono białą strzałkę w kierunku widza.
Piktogram: Wietrz pomieszczenie w czasie epidemii covid‑19, 2020
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RzFoAMjeslks1
(Uzupełnij).
Ćwiczenie 6
R1XTHF35SCJRR
(Uzupełnij).
Praca domowa

Porównaj symboliczne znaczenie smoka w wierszu Marcina Świetlickiego Dla Jana Polkowskiego i wierszu Zbigniewa Herberta Potwór Pana Cogito.

R1ZGPXEEX2HQB
(Uzupełnij).
Zbigniew Herbert Potwór Pana Cogito

1

Szczęśliwy święty Jerzy
z rycerskiego siodła
mógł dokładnie ocenić
siłę i ruchy smoka

pierwsza zasada strategii
trafna ocena wroga

Pan Cogito
jest w gorszym położeniu

siedzi w niskim
siodle doliny
zasnutej gęstą mgłą

przez mgłę nie sposób dostrzec
oczu pałających
łakomych pazurów
paszczy

przez mgłę
widać tylko
migotanie nicości

potwór Pana Cogito
pozbawiony jest wymiarów

trudno go opisać
wymyka się definicjom

jest jak ogromna depresja
rozciągnięta nad krajem

nie da się przebić
piórem
argumentem
włócznią

gdyby nie duszny ciężar
i śmierć którą zsyła
można by sądzić
że jest majakiem
chorobą wyobraźni

ale on jest
jest na pewno

jak czad wypełnia szczelnie
domy świątynie bazary

zatruwa studnie
niszczy budowle umysłu
pokrywa pleśnią chleb

dowodem istnienia potwora
są jego ofiary

jest dowód nie wprost
ale wystarczający

2

rozsądni mówią
że można współżyć
z potworem

należy tylko unikać
gwałtownych ruchów
gwałtownej mowy

w przypadku zagrożenia
przyjąć formę
kamienia albo liścia

słuchać mądrej Natury
która zaleca mimetyzm

oddychać płytko
udawać że nas nie ma

Pan Cogito jednak
nie lubi życia na niby

chciałby walczyć
z potworem
na ubitej ziemi

wychodzi tedy o świcie
na senne przedmieście
przezornie zaopatrzony
w długi ostry przedmiot

nawołuje potwora
po pustych ulicach

obraża potwora
prowokuje potwora

jak zuchwały harcownik
armii której nie ma

woła –
wyjdź podły tchórzu

przez mgłę
widać tylko
ogromny pysk nicości

Pan Cogito chce stanąć
do nierównej walki

powinno to nastąpić
możliwie szybko

zanim nadejdzie
powalenie bezwładem
zwyczajna śmierć bez glorii
uduszenie bezkształtem

q6 Źródło: Zbigniew Herbert, Potwór Pana Cogito, [w:] Wiersze zebrane, oprac. Ryszard Krynicki, Kraków 2011, s. 485–488.
Film
Świat dorosłych w wierszu Marcina Świetlickiego Baczność!