Dowiedz się
O pięknie
Każdą umiejętność wytwarzania rzeczy według określonych reguł starożytni nazywali techne , obejmowała ona poezję, rzeźbę, malarstwo, architekturę, ale również rzemiosło i różne dziedziny nauki np. medycynę. Poetów, rzeźbiarzy i malarzy odróżniał od rzemieślników cel, do którego dążyli. Było nim piękno.
Na pytania o istotę piękna wyrocznia delficka odpowiadała: Najpiękniejsze jest to, co najwłaściwsze
, Przestrzegaj granicy
, Miej w nienawiści hybris [pychę]
i „Nic zanadto”. Maksymy te wyryto na ścianach świątyni Apollina, boga piękna, patrona sztuki i poezji, przewodnika muz. Miały one dla starożytnych Greków niezwykłe znaczenie.
Muzy
Kaliope (pięknolica, o pięknym głosie) – muza poezji epickiej i filozofii, przedstawiana z tabliczką i rylcem;
Klio (gr. kléos -sława) – muza historii, przedstawiana ze zwojem papirusu lub pergaminu;
Erato (gr. Eratṓ - ukochana, umiłowana) – muza poezji miłosnej, przedstawiana z kitarą lub cytrą;
Euterpe (gr. Eutérpē - dobrze się ciesząca) – muza poezji lirycznej i gry na aulosie, przedstawiana z fletem lub aulosem;
Melpomena (gr. mélpein - śpiewać) – muza tragedii, przedstawiana z wieńcem winorośli i maską teatralną;
Talia (gr. Tháleia - kwitnąca) – muza komedii, przestawiana z maską komiczną i wieńcem bluszczu;
Polihymnia (gr. Polýmnia - bogata w pieśni/hymny) – muza pieśni, poezji sakralnej oraz pantomimy, przedstawiana w długiej szacie, zamyślona, z palcem na ustach;
Terpsychora (gr. Terpsichórē - kochająca taniec) – muza tańca i pieśni chóralnej, przedstawiana w tanecznej pozie, z lirą;
Urania (gr. oruanós - niebo) – muza astronomii, przedstawiana z cyrklem i globusem.
Czym jest dla ciebie piękno? Spróbuj zdefiniować to pojęcie, a następnie zapoznaj się z audiobookiem, wyjaśniającym, czym dla starożytnych było piękno.

Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D56PK61K9
Złoty wiek Aten
Po wojnach perskich i zwycięskich bitwach pod Maratonem (490 p.n.e.) i Salaminą (480 p.n.e.) Ateny zyskały status hegemonahegemona, czyli przywódcy wszystkich państw greckich. Symbolem potęgi miasta stał się AkropolAkropol, wzgórze warowne, cytadela i główne sanktuarium, odbudowane z rozmachem w V wieku p.n.e. przez PeryklesaPeryklesa, wybitnego wodza i polityka. Czasy jego rządów określane są „złotym wiekiem Aten”, ponieważ wówczas powstały najwybitniejsze dzieła architektury i rzeźby greckiej, dziś określane mianem klasycznych arcydzieł
. Przyjacielem i doradcą ateńskiego stratega był FidiaszFidiasz, uważany przez starożytnych za najwybitniejszego rzeźbiarza swoich czasów. Czuwał on nad realizacją najważniejszych przedsięwzięć artystycznych na wzgórzu bogów.
Architektura starożytnej Grecji dotyczy budynków wzniesionych w Grecji kontynentalnej, wysp Morza Egejskiego i całej greckiej kolonii w latach 900 - 30 p.n.e. Oprócz świątyń i ołtarzy, greccy projektanci, wśród których byli niektórzy z największych architektów klasycznej starożytności, zasłynęli również z projektów teatrów, publicznych placów, stadionów i monumentalnych grobowców.
Podobnie jak rzeźba grecka, architektura Grecji jest tradycyjnie podzielona na trzy okresy:
archaiczny (ok. IX – V w. p.n.e.)
klasyczny (ok. 480 – 323 r. p.n.e.),
hellenistyczny (ok. 323 - 30 r. p.n.e.).
Architekturę grecką cechuje logika i porządek. Hellenowie planowali swoje świątynie zgodnie z zakodowanym schematem, opartym najpierw na funkcji, a następnie na rozsądnym systemie dekoracji rzeźbiarskiej.

Trzy porządki architektoniczne

Grecy stosowali trzy porządki architektoniczne, z których każdy składał się z kolumn (tworzonych z trzech zasadniczych części: baza kolumny, trzonu kolumny, głowicy i belkowania).
Porządek dorycki – to najstarszy z trzech porządków architektonicznych, charakteryzuje się ciężkimi proporcjami, monumentalnością i surowością, które przypominają, że to w tym właśnie porządku elementy drewniane zastąpiono kamiennymi. Masywne kolumny miały wybrzuszony trzon (wybrzuszenie to zwano enthasis), dużą średnicę (w środkowej części). Trzon pokrywało 16–20 żłobień (kanelury) z ostrymi zakończeniami. W przeciwieństwie do innych porządków, w porządku doryckim kolumna nie miała bazy, a głowica była bardzo prosta. Kształtem przypomina spłaszczoną poduszkę, na której znajduje się kwadratowa płyta. Ze względu na wymienione cechy (monumentalność i surowość) określa się ten porządek jako męski. Stosowano go najczęściej na Półwyspie Peloponeskim i na terenie, tzw. Wielkiej Grecji, czyli na Sycylii i w południowej części Półwyspu Apenińskiego zasiedlonej przez Greków.

Porządek joński – charakteryzuje się lekkością, smukłością proporcji i większą niż to było w przypadku doryckiego ozdobnością. Kolumna jońska posiadała podstawę a jej trzon, również lekko wybrzuszony miał gęstsze i drobniejsze żłobkowania. Głowica w porządku jońskim posiadała charakterystyczne woluty w kształcie zwiniętych liści zwanych rogami baranimi. Styl joński, bardziej delikatny od doryckiego, bywa nazywany kobiecym. Stosowano go głównie w Azji Mniejszej.
Porządek koryncki – trzon i podstawa kolumny korynckiej są podobne do jońskich, ale głowica jest bardziej dekoracyjna, zdobiona liśćmi akantu (ozdobnego krzewu). Ze względu na swoją lekkość, smukłość i wyjątkową ozdobność porządek koryncki jest nazywany dziewczęcym. Miała zostać zaprojektowana przez Kallimacha, który naszkicował kosz porośnięty akantemakantem, pozostawiony przez dziewczynę na grobie swego ukochanego.
Ilustracja interaktywna składająca się z trzech grafik. 1. Ilustracja przedstawia jasnoszare tło, na którym umieszczona została grafika przedstawiająca fragment okrągłej kolumny doryckiej. Jej górna część pozbawiona jest zdobień, chociaż sama kolumna jest zdobiona żłobieniami. 2. Ilustracja przedstawia jasnoszare tło, na którym umieszczona została grafika przedstawiająca fragment okrągłej kolumny jońskiej, której powierzchnia jest żłobiona. Głowica kolumny jest zdobiona, swoim kształtem przypomina sowie oczy lub baranie rogi. 3. Ilustracja przedstawia jasnoszare tło, na którym umieszczona została grafika przedstawiająca fragment okrągłej kolumny korynckiej, której powierzchnia jest żłobiona. Głowica kolumny jest zdobiona, swoim kształtem przypomina gęsto rosnące liście akantu, nad którymi rozmieszczone zostały zdobienia, swoim kształtem przypominające pąki lub zawinięte łodygi.
Akropol ateński

Na Akropol wiedzie szeroki trakt schodów. U wejścia na wzgórze stoją PropylejePropyleje, wspaniały portyk złożony z kolumn doryckich […]. Z boku znajdował się budynek większy od innych, tzw. Pinakoteka, z przeznaczeniem na zbiór obrazów. Było to pierwsze na świecie muzeum. […] Piękno Akropolu zdumiewało. Nad miastem wznosiło się wzgórze z monumentalną świątynią, prostą w konstrukcji, niezwykle proporcjonalną i jasną. Z daleka widać było posąg Ateny Promachos. Grot jej złoconej włóczni błyszczał w słońcu i widoczny był żeglarzom wpływającym do portu w Pireusie. Na Akropolu mieścił się bogaty skarbiec ateński, stąd rozpoczynała się wielka procesja ku czci Ateny.
Cytat za: Karol Estreicher, Historia sztuki w zarysie, Warszawa-Kraków 1977, s. 125–127.

W głębi wznosi się Partenon poświęcony Atenie jako bogini mądrości (dzieło Iktinosa i Kallikratesa w latach 447–432 p.n.e.). Świątynia jest zbudowana w porządku doryckim, na planie megaronumegaronu otoczonego kolumnadą (podwójną na froncie i tyle). Nad wejściami wznoszą się przyczółkiprzyczółki. W celiceli (naos) stał posąg Ateny Partenon, z tyłu mieścił się skarbiec. MetopyMetopy fryzu były rzeźbione, także fryz wewnętrzny. Wspomniane rzeźby wyszły spod dłuta Fidiasza. […] Fryz ten przedstawia procesję podczas tzw. panatenajów, czyli uroczystości ku czci Ateny, jakie odbywały się co cztery lata. Tu po raz pierwszy przedstawiono w świątyni nie temat mitologiczny, ale sceny wzięte z życia: poczynając od strony zachodniej widzimy formowanie się pochodu, dalej jego przebieg z kawalkadą koni i przyjęcie defilady przez siedzących bogów.
Cytat za: Karol Estreicher, Historia sztuki w zarysie, Warszawa-Kraków 1977, s. 126, 135.


Film dostępny pod adresem /preview/resource/RV3VZyZbm7MT4
Animacja, przedstawiająca wizualizację Partenonu w 3D.

Na lewo od Propylejów stoi Erechtejon. Zbudowano go w porządku jońskim w r. 421. Świątynia poświęcona była Atenie i Posejdonowi, założycielom miasta. Budowę prowadzono do r. 405. Z boku Erechtejonu znajduje się przedsionek; tu zamiast kolumn podpierają belkowanie posągi sześciu kobiet (zwane kariatydamikariatydami), które w ręku trzymały chleby ofiarne.
Cytat za: Karol Estreicher, Historia sztuki w zarysie, Warszawa-Kraków 1977, s. 126–127.

Na prawo od wejścia, na samym brzegu wzgórza, stoi do dziś mała świątynia Nike w stylu jońskim, rodzaj tzw. templum in antistemplum in antis (antami nazywane są prostokątne występy boczne). Ta jedyna w swoim rodzaju świątynka, dzieło KallikratesaKallikratesa (ok. 425 p.n.e.), zwrócona jest ku Salaminie, przypominając wielkie zwycięstwo Aten i ich opiekuńczej bogini nad flotą perską.
Cytat za: Karol Estreicher, Historia sztuki w zarysie, Warszawa-Kraków 1977, s. 128.
Życie towarzyskie, polityczne i gospodarcze w Atenach – i innych greckich miastach – toczyło się na centralnym placu, zwanym agorą. Była ona otoczona licznymi budynkami państwowymi: sądami, świątyniami, bibliotekami. Zdobiły ją posągi, fontanny i dające cień wielkie drzewa. Plac tętnił życiem. Ateńczycy przychodzili tu na zakupy, załatwić ważne sprawy, ale także spotkać znajomych czy poplotkować. Handlarze rozkładali towary na matach, wozach lub straganach przykrytych daszkami z materiału. Można tu było kupić: oliwę, owoce, sery, ryby, naczynia, wazy, drewno, a nawet zwierzęta.

Agora w Efezie była otoczona z trzech stron stoami (portykami): długimi, krytymi dachem budowlami od frontu z kolumnadą, których pozostałości widać na zdjęciu. Stoy miały chronić mieszkańców przed słońcem i deszczem. Pełniły także funkcje hal targowych, magazynu, dogodne lokalizacje wielu dzieł sztuki, a w czasie wojen wystawiano w nich na widok publiczny trofea wojenne. Czasem odbywały się w nich sądy.
Architektura mieszkalna
Architektura mieszkalna w antycznej Grecji w ciągu wieków ewoluowała od skromnego schronienia do małego prywatnego zamku obywateli przestrzegających prawa, którzy byli zadowoleni z siebie i solidnych murów swojego domu. Dla wielu były skromną wizytówką stylu życia, w którym wygląd miał znaczenie.
Największą popularność zyskał dom, który składał się z dwóch lub trzech pokoi, znajdujących się wokół odkrytego dziedzińca, zbudowanego z kamienia, drewna lub glinianych cegieł. Większe domy miały również kuchnię, pomieszczenie do kąpieli, męską jadalnię i być może część wypoczynkową dla kobiet. Domy te miały także:
hol,
dziedziniec,
klatkę schodową,
kilka wejść,
piętro dla gości i niewolników
pomieszczenia publiczne graniczące z dziedzińcem.
Większość domów w starożytnych greckich miastach była zbudowana z kamienia i gliny. Domy stawiano także z suszonej na słońcu cegły mułowej. Podłogi w pokojach były wyłożone kafelkami, aby utrzymać je w chłodzie, chociaż zimą czasami potrzebne były ogniska w metalowych koszach.
Pojęcie klasyczności

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RwcU6RYIry05d
Nagranie wideo. Pojawia się ciemnobrązowa rzeźba przedstawiająca umięśnionego, nagiego mężczyznę – greckiego atletę Doryforosa. Rzeźba zostaje ukazana od głowy z kręconymi włosami, następnie umięśniony tors, lewa ręka uniesiona do góry, penis, umięśnione uda i łydki aż do stóp. Ciężar swojego ciała opiera na prawej wyprostowanej nodze. Lewa noga jest pozostawiona z tyłu. Palcami dotyka ziemi. Następnie zostaje ukazana twarz mężczyzny, lewa ręka uniesiona do góry, umięśniony tors, lewa ręka ze zgiętymi placami. Wszystkie elementy pokazane są z prawej strony. W kolejnym ujęciu rzeźba pokazana jest z przodu od głowy do pasa. Następnie z lewego profilu zostaje pokazana noga zgięta w kolanie, a potem prawa dłoń ze zgiętymi palcami i twarz w ujęciu od dołu. Ponownie są widoczne stopy, dalej nogi i penis, wyżej wyprostowana prawa ręka i wzniesiona lewa ręka. To ujęcie pokazuje kolejne elementy ciała od stóp do głowy. Następnie zostaje ukazany umięśniony tors i głowa. Na ekranie na początku nagrania pojawia się informacja, że jest to studium rzeźby na podstawie kopii z brązu wykonanej przez Georga Römera w Berlinie w latach 1910‑1912. Rzeźba pochodzi ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie. Na końcu pojawia się plansza z napisami: zdjęcia zrealizowane dzięki uprzejmości Muzeum Narodowego w Szczecinie, muzyka "Etiuda nr 6" Giulio Regondi, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach "E‑podręczniki do kształcenia ogólnego".

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1Gt4Lw05cntq
Nagranie wideo. Pojawia się biała rzeźba przedstawiająca nagą kobietę – boginię Afrodytę Knidyjską. Zostaje ukazana od stóp, prawą dłonią zasłania miejsca intymne, a lewą trzyma szatę, dalej brzuch, piersi aż do głowy. Falujące pasma włosów. rozdzielone przedziałkiem, są zaczesane do tyłu. Następnie pokazana zostaje twarz z prawego profilu. W kolejnym ujęciu są widoczne stopy bogini, kolana i wysoki dzban ustawiony przy niej na niskim profilowanym filarze, który zakrywa szata trzymana przez boginię. Później zostają ukazane jej place, z których spływa miękka draperia, następnie prawa ręka zasłaniająca miejsca intymne. Ponowie jest widoczna dłoń z szatą, a potem twarz bogini z lewego profilu. Na początku filmu pojawia się informacja, że jest to studium rzeźby na podstawie marmurowej kopii wykonanej przez Hansa Everdinga w Rzymie w latach 1905‑1909. Rzeźba pochodzi ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie. Na planszy końcowej pojawiają się informacje: zdjęcia zrealizowane dzięki uprzejmości Muzeum Narodowego w Szczecinie, muzyka "Etiuda nr 6" Giulio Regondi, scenariusz i realizacja Contentplus.pl, na zlecenie Uniwersytetu Wrocławskiego, w ramach projektu "E‑podręczniki do kształcenia ogólnego".
Jak Grecy tworzyli sztukęTermin
klasycznynie jest bowiem jednoznacznym, a wiążą się z nim co najmniej trzy znaczenia.
Znaczenie pierwsze. Jak wiadomo, każda wyodrębniona historycznie twórczość – obojętne, czy chodzi o twórczość artystyczną, czy naukową – ma w swoim rozwoju pewien okres klasyczny. […] Tym punktem szczytowym będzie taki moment, w którym można bezspornie stwierdzić, że tendencje, dążenia, tkwiące immanentnieimmanentnie w danej kulturze znajdują w nim właśnie najdoskonalszą realizację, stają się klasyczne dla danego zespołu kulturowego […]. Alemoment klasycznyjest wyrazem nie tylko wielkich okresów historycznych. Każdy twórca […] osiąga w swym rozwoju takiklasycznymoment w swej produkcji, w swej działalności. […]
Znaczenie drugie tego wyrazu. Gdy mówimy: utwór ten (lub dzieło) jest z ducha swojego klasyczny, to mamy wówczas na myśli pewne, pozornie apriorycznieapriorycznie ustalone wartości, które odnajdujemy bądź odczuwamy w danym utworze. O jakie walory tu chodzi? O pewne kategorie estetycznekategorie estetyczne, które określamy mianem harmonii, symetrii i rytmu, a które muszą być ze sobą tak ściśle związane, że wywołują u nas wrażenia: ładu, równowagi, spokoju, powagi i wzniosłości duchowej. Forma wyrazu i środki ekspresji odgrywają w tym względzie rolę drugorzędną. Decydujący jest efekt przeżycia całości utworu: obrazu, utworu poetyckiego, dzieła sztuki monumentalnejmonumentalnej, np. rzeźby lub architektury, na których widok odnosimy wrażeniepiękna klasycznego. […]
Znaczenie trzecie. Chodzi tu o określenie „klasyczny” w sensie greckim. Patrząc na jakiś budynek współczesny powiadamy o nim, że posiada elementy klasyczne. Mamy oczywiście na myśli najczęściej nie jego proporcje – co mogłoby odpowiadać drugiemu, wspomnianemu wyżej pojęciu klasyczności – ale elementy czysto zewnętrzne, najczęściej dekoracyjne. Po prostu kolumny, kapitele, gzymsy czy inne szczegóły architektoniczne, ukształtowane na wzór sztuki greckiej lub zapożyczone wprost z repertuaru jej architektury, przypominają nam grecką formę. To samo dotyczy posągu, którego „klasyczna nagość” przywołuje wspomnienia rzeźby antycznej.Źródło: Kazimierz Michałowski, Jak Grecy tworzyli sztukę, Warszawa 1986, s. 82–84.
Współczesne pojęcie „klasycznyklasyczny” powiązane jest ze sztuką grecką w trojaki sposób:
1) odnosi się ono do kanonu dzieł niezrównanych i niedościgłych w mistrzostwie opracowania lub doskonałości rozwiązań artystycznych, pochodzących z V i IV wieku p.n.e.;
2) oznacza sztukę wzorowaną na antycznej (greckiej i rzymskiej) tradycji, opartą na regułach „klasycznego” kanonu estetycznego, tworzoną w duchu „klasycznej” harmonii i symetrii, wywołujących wrażenie równowagi, spokoju i wzniosłości duchowej;
3) określa dzieła wzorcowe, najlepsze w swojej kategorii, powszechnie uznane za wartościowe, będące szczytowym osiągnięciem w jakim czasie historycznym lub w danej kulturze (czy też w twórczości pojedynczego artysty).
Synonimem klasyczności i klasycznego piękna jest sztuka tworzona w Atenach za czasów Peryklesa. Określa się ją mianem sztuki epoki klasycznej, a więc sztuki greckiej najbardziej typowej, najlepszej, najszerzej znanej i najczęściej przywoływanej.
Słownik
[gr. ageírein [czytaj: agejrejn] ‘gromadzić’], w starożytnej Grecji centralny plac polis — miejsce życia religijnego, politycznego i gospodarczego
[gr.], szt. plast. motyw dekoracyjny w formie splotu stylizowanych liści akantu (niekiedy wici lub kwiatów tej rośliny)
przyjęty z góry, bez zaznajamiania się z faktami, nieoparty na doświadczeniu, lecz na rozumowaniu
(łac. cella – izba < gr. naós – okręt, nawa) – najważniejsza, zamknięta część starożytnej świątyni greckiej, w której znajdował się posąg kultowy; zwykle na planie prostokąta z przedsionkiem w formie portyku
(gr. hégemon) – przewodnik, przywódca
nierozdzielnie, nierozłącznie, nierozerwalnie
zbiór określonych cech, które przez twórcę i jego odbiorców uznawane są za pożądane np. wywołują u odbiorcy przeżycia estetyczne: przyjemność, poruszenie emocjonalne, intelektualne; do podstawowych kategorii estetycznych, mających swe źródło w antyku należą: piękno, tragizm, komizm, wzniosłość, patos
(gr. karyátides – dziewczęta, od tancerek‑niewolnic ze wsi Karýai, która wspierała Persów w wojnie z Grekami) – w antycznej architekturze rzeźbiona figura kobieca spełniająca rolę podpory lub kolumny wspierającej belkowanie budowli
(gr. mégaron, od mégalou – wielki ) – reprezentacyjny budynek na planie prostokąta, z jednym pomieszczeniem i wejściem na krótszej ścianie; podstawowa forma planu świątyni greckiej i pomieszczeń dla mężczyzn w domu greckim; dawniej składowa część starożytnych pałaców mykeńskich
(gr.) – element dekoracyjny greckiej świątyni, kwadratowa płyta między tryglifami we fryzie doryckim, wypełniona płaskorzeźbą lub gładka, malowana
(od gr. mýstis – mistyk, wtajemniczony i ágo – przeprowadzić) – kapłan wtajemniczający w misteria
zwykle o budowlach: olbrzymi, potężny, ogromny
(gr. propylaia; od propylaios – umieszczony przez bramą) – monumentalna brama w formie portyku (zadaszonego przejścia z kolumnami) prowadząca zwykle do świątyń lub sanktuariów
(fronton – wł. frontone, od fronte – przód, front < łac. frontis – czoło) – trójkątny szczyt fasady świątyni klasycznej (lub budowli w stylu klasycznym) nad portykiem kolumnowym, pomiędzy krawędziami dwuspadowego dachu i gzymsem; jego gładkie lub wypełnione dekoracją rzeźbiarską wewnętrzne pole nazywane jest tympanonem