Struktura Biblii

Biblia (l.mn. od gr. biblíon – księga, zwój papirusu) to zbiór ksiąg dzielący się na Stary i Nowy Testament, święta księga religii żydowskiej (Biblia Hebrajska inaczej Stary Testament) i chrześcijańskich.

Ta wielość dotyczy również gatunków, po które sięgali autorzy poszczególnych części Biblii. Różnorodność dostrzec można także w stylu. Wprawdzie istnieje styl biblijny, występujący w całym Piśmie, ale trzeba pamiętać, że przecież każdy z twórców pisał w „swoim języku”. Biblię charakteryzuje zatem różnorodność gatunkowa i stylistyczna.

Hebrajska nazwa ksiąg stanowiących tak zwany Stary Testament to Tanach. Inna nazwa, którą posługują się Żydzi, to Biblia Hebrajska. Nazwa Nowy Testament pochodzi z tłumaczenia na język grecki hebrajskich słów „brit hadasza” - „nowe przymierze”, pochodzących z księgi proroka Jeremiasza. W greckim, a potem łacińskim tłumaczeniu słowa te zostały zastąpione wyrażeniem „nowy testament”.

Czas powstawania ksiąg biblijnych

W XVI w. wprowadzono w Biblii podział na rozdziały i wersety. Nazwa każdej księgi została oznaczona skrótem. Od tego czasu zapis miejsca w Biblii jest następujący: Rdz. 3,23, co oznacza Księgę Rodzaju rozdział 3, werset 23.

Biblia jako dzieło literackie

Tekst literacki musi spełniać pewne warunki, dzięki którym będzie odróżniał się od nieliterackich przejawów piśmiennictwa. Teoretycy literatury jako podstawowy warunek wskazują dominację w tekście funkcji estetycznej, właściwej dla tekstów artystycznych. Poza tym w tekście literackim powinny występować następujące wyróżniki:

Wymienione cechy można dostrzec także w Biblii, co pozwala traktować to dzieło jako literackie. Trzeba jednak pamiętać, że postrzeganie Pisma Świętego wyłącznie jako zbioru prawd religijnych dominowało do XIX wieku. Dopiero wówczas do badania i wyjaśniania treści Biblii zaczęto stosować metody analizy tekstów literackich.

Od XX stulecia jedną z podstaw interpretowania treści ksiąg biblijnych jest świadomość stosowania przez ich autorów specyficznego sposobu wypowiadania się, typowego dla literatury. W ramach badań nad formami wypowiedzi w Biblii dokonuje się odwołań do teorii biblijnych rodzajów literackich. Wymaga to ustalenia, czy dana księga ma charakter naukowy, historyczny, prorocki czy dydaktyczny. O tym decyduje jej forma, przejawiająca się w gatunku lub stylu wypowiedzi.

Biblijne gatunki literackie

Istotna jest także analiza cech gatunku literackiego, jakim posłużył się autor księgi. Możliwości jest wiele:

Wymienione w słownikowym haśle gatunki nie wyczerpują wszystkich występujących w Biblii. W Piśmie Świętym występują jeszcze m.in.: kroniki, roczniki, kazania, teksty o charakterze biograficznym, mowy, sentencje, aforyzmy, zagadki. Zbiór ksiąg świętych jest zatem dziełem wielogatunkowym. Dopiero uwzględnienie tego faktu i wzięcie pod uwagę formy literackiej danej księgi umożliwia zrozumienie sensu tekstu biblijnego.

Wybrane gatunki literackie w Biblii

Styl biblijny

Badania językoznawców pozwoliły stworzyć definicję stylu biblijnego. Jest to charakterystyczne dla Pisma Świętego ukształtowanie języka. Do jego cech, przejawiających się w całej Biblii, należy zastosowanie typowego dla kultury semickiej podziału tekstu na odcinki zwane wersetamiwersetwersetami – one nadają księgom Starego i Nowego Testamentu specyficzny rytm. Poza tym dostrzec można tendencję do korzystania z paralelizmówparalelizmparalelizmów oraz zestawień, zazwyczaj wyrażanych za pomocą spójnika „i”. Do często stosowanych form kształtowania tekstu biblijnego należą także przeciwieństwa (obfituje w nie np. Księga Koheleta) oraz symbole i alegorie (zwłaszcza w przypowieściach). Ponadto w Piśmie Świętym obecne są związki frazeologicznefrazeologizmzwiązki frazeologiczne zwane biblizmamibiblizmbiblizmami, które dzięki swojej uniwersalnej wymowie mają już swoje stałe miejsce we współczesnym leksykonie mowy użytkowej. Częstotliwość występowania wymienionych cech wspólnych nie oznacza jednak, że cała Biblia została napisana jednorodnym stylem.

Styl wzniosły, wysoki, oddający treści najważniejsze dla człowieka, uniwersalne; cechujący się przewagą zdań krótkich, współrzędnie złożonych, często rozpoczynanych od spójnika („albowiem”, „i”, „a”), dzielonych na wersety, opartych na paralelizmachparalelizmparalelizmach; słownictwem konkretnym, także dosadnym, czasem archaicznym; charakterystyczne jest używanie przydawki dzierżawczej („mój”, „twój”, „jego”) po wyrazie określanym, np. „odzienie jego”, „ojciec mój”. Język biblijny jest pełen plastycznych obrazów, rozbudowanych porównań, analogii, symboli.

Stylizacja biblijna występuje w dziele literackim, którego autor celowo kształtuje język swego tekstu na wzór stylu biblijnego (oczywiście jest to styl przekładu na język, którym posługuje się autor; w przypadku języka polskiego jest to przede wszystkim styl Biblii Jakuba Wujka). Stylizacja może występować na poziomie rytmu zdań, słownictwa, frazeologii, składni, a także całych form wypowiedzi (np. tekst zostaje ukształtowany jak biblijna przypowieśćprzypowieść (parabola)przypowieść). Celem stylizacji biblijnej jest uwznioślenie wypowiedzi, nadanie jej charakteru uniwersalnego i ponadczasowego oraz zaznaczenie jej wagi i autorytetu nadawcy.

Biblia w chrześcijaństwie

Poetka i pisarka Anna Kamieńska podkreśla znaczenie Pisma Świętego dla chrześcijan:

Wpływ Biblii

Anna Kamieńska nazwała Biblię symbolem Prawdy i Sprawiedliwości. To wskazuje m.in. na Pismo Święte jako źródło zasad moralnych. W szczególny sposób dotyczy to Dekalogu, który jednoznacznie wskazywał na takie wartości jak poszanowanie życia każdego człowieka. Powszechnie postrzega się dziesięć przykazań jako dokument moralny, regulujący życie społeczne poprzez zakazy dotyczące zachowań uznanych za szkodliwe. Tego, jakie postępowanie można nazwać etycznym, mówi tzw. przykazanie miłości, zawarte w Ewangelii według św. Mateusza:

Przywołane słowa nie tylko opisują człowieka jako istotę religijną, ale pośrednio zawierają przekonanie o równości wszystkich ludzi, niezależnie od płci, rasy, wieku, narodowości itd. oraz wskazuje na typ pożądanych relacji międzyludzkich.

Roli ksiąg biblijnych nie należy ograniczać wyłącznie do sfery religijnej czy teologii, bo miała ona wpływ na różne dziedziny nauki. Tłumaczyła tak ważne zagadnienia, jak budowa kosmosu czy powstanie gatunku ludzkiego. Była inspiracją dla myślicieli tworzących na jej podstawie systemy filozoficzne, w których wyjaśniano m.in. pochodzenie zła – etykaetykaetyka chrześcijańska ma swoje korzenie w Biblii oraz komentarzach do niej. Biblią inspirowali się również artyści, którzy w sztuce i literaturze podejmowali tematy wywodzące się ze Starego i Nowego Testamentu.

Pismo Święte nie jest dziełem filozoficznym, choć podejmuje kwestie, którymi interesują się przedstawiciele tej dyscypliny wiedzy – przede wszystkim problem sensu świata i życia. Stało się źródłem różnych nurtów, które zalicza się do filozofii chrześcijańskiej. Zakładają one, że objawienie prawd religijnych zawartych w Biblii stanowi niezbędną pomoc do podejmowania zagadnień filozoficznych. Dotyczyło to m.in. dwóch najważniejszych nurtów filozofii średniowiecznej, czyli augustianizmuaugustianizmaugustianizmu i tomizmutomizmtomizmu. Współcześnie również treść ksiąg biblijnych wpływa na kształt filozofii. Dotyczy to np. egzystencjalizmu chrześcijańskiegoegzystencjalizm chrześcijańskiegzystencjalizmu chrześcijańskiego, który uznaje, że świat jest z natury absurdalny, ale irracjonalna wiara w istnienie osobowego Boga nadaje mu sens.

Czym są biblizmy?

Pismo Święte to księga religijna, ale również dzieło literackie. Krystyna Dłogosz Kurczabowa w artykule naukowym Biblizmy w języku staropolskim omawia różnorodne typy biblizmów i ich oddziaływanie na język polski. Biblia odczytywana jest na dwa sposoby: w płaszczyźnie Bożej, eschatologicznejeschatologiaeschatologicznej, i ludzkiej – doczesnej, ziemskiej. Imponuje wizerunkiem Boga Ojca, człowieczeństwem Jezusa i mentalnością ludzi starożytnego Wschodu, ich kulturą i obyczajami, organizacjami społecznymi i politycznymi, burzliwą historią, umiłowaniem wolności i obrazami niewoli. Jest kopalnią wiedzy o krajobrazie, przyrodzie i obyczajach. Biblia ukazuje narodziny chrześcijaństwa, ewangelizację świata, narodziny nowego kodeksu etycznego, przewartościowanie narodu wybranego w lud Boży. Aforyzmy biblijne służą do interpretacji wszystkich tych zjawisk i kulturotwórczej roli Pisma Świętego.

Źródła kultury europejskiej są wyznaczane przez mitologię, Biblię i folklor. Kulturotwórcza rola Biblii polega między innymi na jej wpływie na polszczyznę. Tłumaczona z łaciny na języki europejskie wniknęła także do warstwy leksykalnejleksykaleksykalnej języka polskiego pod postacią zwrotów, wyrażeń biblijnych, przysłów czy aforyzmów stanowiących zbiór nie tylko obiegowych stwierdzeń, ale zestaw złotych myśli. Biblizmy to termin oznaczający wyrazy, zwroty, wyrażenia lub frazy zaczerpnięte z Pisma Świętego. Używane są one w języku literackim i potocznym najczęściej w znaczeniu przenośnym. Cytowane wprost z Pisma Świętego sformułowania nabierają stopniowo znaczenia świeckiego. Odnoszą się do osób zarówno rzeczywistych, jak i fikcyjnych (np. z przypowieści) mają charakter porównania, przysłowia, przenośni. Rozróżniamy wśród nich takie, dla których można wskazać konkretne miejsce w Piśmie Świętym (biblizmy pierwotne), Są też takie, które nawiązują do sytuacji przedstawionej w Biblii, np.: liczne parafrazyparafrazaparafrazy, czyli jednostki językowe przyjęte z Biblii i funkcjonujące poza kontekstem pierwowzoru.

• budować na piasku (MT 7,26; Łk 6,49)

• być komuś solą w oku (Lb 33,55)

• beniaminek (Rdz 35, 18)

• chwiać się jak trzcina na wietrze (Mt 11,7; Łk 7, 24)

• drzewo poznaje się po owocach (Mt 12,33)

• opatrywać rany serc złamanych (Iz 61, 1‑2a)

• przekuć miecze na lemiesze (Iz 2,4)

• ucho igielne (Mt 19,24)

R14K7HY7MsahL

Obraz przedstawia dramatyczną scenę. W centrum obrazu na podłodze leży martwe niemowlę, przed dzieckiem na kolanach klęczy kobieta. Znajduje się tam również mężczyzna, który trzyma niemowlę za nogę, głową w dół. Mężczyzna w dłoni dzierży tasak. Po prawej stronie obrazu stoi trzech mężczyzn. Po lewej stronie siedzi stary mężczyzna w koronie na głowie. Wskazuje palcem na dziecko trzymane za nogę. Kobieta próbuje złapać go za dłoń z palcem wskazującym — chce go powstrzymać przed wydaniem rozkazu.

Zapożyczenia biblijne to wyrazy, połączenia wyrazowe, konstrukcje, które wzbogaciły polszczyznę, zachowując przy tym swoje pierwotne znaczenia i funkcje. Przykładem są tu tzw. zapożyczone nazwy realiów wschodnich (np. aloes, figa, hyzop, gorczyca, oliwka, palma, soczewica, krzew winny, wawrzyn).

Frazeologizmy biblijne przeniesione do języka ogólnego funkcjonują w nim niezależnie od pierwowzoru. Na biblijnych realiach nazewniczych ukształtowały się w polszczyźnie frazeologizmy czasami stosowane bez rozpoznawania ich pochodzenia (np. nocny Marek):

• łono Abrahama (szczęśliwa wieczność)

• chodzić od Annasza do Kajfasza (korowody, ceregiele)

• porcja Beniamina (największa część)

• pocieszyciel Hioba (fałszywy przyjaciel)

• hiobowe wieści (o doniesieniu smutnym)

• pocałunek Judasza (fałszywy gest)

• nocny Marek (człowiek chętnie pracujący w nocy)

• tłuc się jak Marek po piekle (chodzić bez celu)

• wyrok salomonowy (mądre, choć zaskakujące orzeczenie)

• miłosierny Samarytanin (człowiek spieszący z pomocą)

• niewierny Tomasz (niedowiarek)

Przykład zapożyczenia w modlitwie odnajdujemy w Nowym Testamencie. To Modlitwa Pańska (łac. Pater noster). Tytuł dziś znaczy wymierzyć karę, wygłosić reprymendę, ukarać kogoś, zbić kogoś.

R1NNPo2UdIr5g

Obraz przedstawia postać Jezusa i Judasza. Chrystus stoi z opuszczonym wzrokiem, ma splecione palce dłoni. Judasz trzyma Chrystusa za ramiona i gwałtownie pcha Zbawiciela, starając się pocałować go w policzek. Nad głowami Jezusa i Judasza jest fragment płaszcza. Z prawej strony obrazu znajduje się trzech anonimowych żołnierzy. Są zakuci w czarne zbroje i zdecydowanie wyciągają ręce, żeby zatrzymać więźnia. Pomiędzy nimi, z tyłu, jest twarz młodzieńca. Scenę uzupełnia samotna postać uciekającego ucznia. Złapany za płaszcz otwiera usta jakby krzyczał. Jedna z jego uniesionych rąk ma rozpostarte palce, druga ręka znika za ramą obrazu.

Krystyna Długosz‑Kurczabowa w swoim artykule Biblizmy w języku staropolskim wskazuje, że frazeologizmy, które pochodzą bezpośrednio z Biblii, stały się jednostkami języka ogólnego, to znaczy, że ich biblijne pochodzenie nie jest powszechnie znane. Wyrażają one prawdy o nas, służą wzmocnieniu sensu i komunikacji. Często zdobią wypowiedź lub rozweselają odbiorcę.

Sformułowania typu: zakazany owoc, ciemności egipskie, człowiek o twardym karku (czyli uparty, nieugięty), trąba jerychońska, kielich goryczy, ptaki niebieskie, zabłąkana owca, plagi egipskie są stosowane dla scharakteryzowania różnych przeżyć i sytuacji im towarzyszących.

Pewne frazeologizmy przyjmują formy zwrotów lub fraz pełniących funkcję pouczeń, ostrzeżeń czy wskazówek postępowania:

• oko za oko, ząb za ząb (Kpł 24, 20; Mt 5, 38)

• owoc zakazany (Rdz 2,16‑17)

• strzec jak źrenicy oka (Pwt 32, 10)

• nosić swój krzyż (Mt 10, 38; Łk 14, 27)

• dać świadectwo prawdzie (J 18, 37)

• umywać ręce (Mt 27, 24)

• nie rzucać pereł przed wieprze (Mt 7, 6).

• Bóg dał, Bóg wziął (Hi 1, 21)

• chrzest ogniowy (Mt 3, 11)

Według Słownika terminów literackich pod red. J. Sławińskiego (Ossolineum, 1988) aforyzm to zwięzłe sformułowanie, zwykle jednozdaniowe, ogólnej prawdy o charakterze filozoficznym, psychologicznym czy moralnym, odznaczające się stylistyczną wyrazistością i błyskotliwością.

Aforyzmy biblijne ujmują uniwersalne prawdy życiowe i prawdy wiary. Prezentują ponadczasowe wzorce osobowe, a równocześnie mogą stanowić celny komentarz do zjawisk współczesnego świata.

• Z prochu powstałeś i w proch się obrócisz (Rdz 3, 19)

• Pierwsi będą ostatnim a ostatni pierwszymi (Mt 19, 30; Mt 20, 16, Mk 10, 31; Łk 13, 30)

• Oddajcie co cesarskie cesarzowi a co boskie Bogu (Mt 22, 21)

• Niechaj mowa wasza będzie tak, tak; nie, nie (Mt 5, 37)

• Nie wie prawica co czyni lewica (Mt 6, 3)

• Żaden prorok nie jest mile widziany w swoim kraju (Łk 4, 24)

• Poznać głupiego po śmiechu jego (Syr 21, 20)

• Poznacie ich po owocach (Mt 7, 16)

• Tam skarb twój gdzie serce twoje (Mt 6, 21)

• Nie samym chlebem żyje człowiek (Mt 4, 4; Łk 4, 4)

• Więcej szczęścia jest w dawaniu niż w braniu (Dz 20, 35)

• Jeśli cię ktoś uderzy w prawy policzek nadstaw mu i drugi (Mt 5, 39)

• Kto sieje wiatr zbiera burzę (Oz 8, 7)

• Nie chwal dnia przed zachodem słońca (Prz 27, 1)

• Wiara góry przenosi, czyni cuda (Mt 17, 20; Mt 21, 21)

Obok aforyzmów w Biblii pojawiają się także sentencje. Według Słownika terminów literackich pod red. J. Sławińskiego (Ossolineum, 1988) sentencja to zdanie zawierające ogólną myśl o charakterze moralnym, sformułowane w sposób wyrazisty i skłaniający do uznania jego bezwzględnej trafności. Biblijną sentencją jest zdanie: Miłosierny jest Pan i łaskawy, nieskory do gniewu i bardzo łagodny.

Istotną cechą Biblii jest jej uniwersalizm, ponadczasowość. Pismo Święte odzwierciedla hebrajski oraz – poprzez konteksty – śródziemnomorski sposób postrzegania świata i jego interpretację.
Uniwersalizm Biblii wiąże się z ponadczasowością przekazu. Pismo Święte ukształtowało sposób postrzegania świata i człowieka w kulturze śródziemnomorskiej oraz jej system wartości. Biblijne rozumienie prawdy, sprawiedliwości, czy powinności stało częścią tożsamości europejskiej.

Teksty biblijne, które należy znać

Księga Hioba

Księga Hioba otwiera zbiór siedmiu ksiąg dydaktycznych (mądrościowych). Przewija się w nich motyw mądrości jako daru Boga i drogi do Niego, zaczynającej się od bojaźni Bożej i całkowitego poddania się Jego woli. Szczególny charakter zawdzięczają te księgi sentencjom, aforyzmom i przysłowiom. Operują ostrymi kontrastami, paralelizmami, paradoksem. W Księdze Hioba autor posłużył się formą udramatyzowanego poematu ze wstępem i zakończeniem. Słychać tu echa przemów sądowych, kiedy Hiob dyskutuje z przyjaciółmi lub gdy przemawia sam Bóg. Znajdziemy tu również gatunek zwany lamentacjąlamentacjalamentacją (częsty w psalmachpsalmpsalmach). Podstawową wymową tej księgi jest przekonanie, że człowiek nie jest w stanie przeniknąć Bożej mądrości, że Jego wyroki zawsze pozostaną tajemnicą. Zakwestionowane zostają proste wyjaśnienia przyczyn cierpienia jako kary za grzechy. Hiob w tradycji chrześcijańskiej uważany jest za prefiguracjęprefiguracjaprefigurację cierpiącego niewinnie Chrystusa. Księga przedstawia głównego bohatera jako człowieka „sprawiedliwego, prawego, bogobojnego i unikającego zła”, bardzo bogatego, obdarzonego liczną rodziną (siedmiu synów i trzy córki). Pewnego razu przed Bogiem zjawia się szatan, któremu Bóg ukazuje Hioba jako wzór pobożności; szatan jednak wątpi, czy Hiob jest w istocie pobożny, pyta, czy nie jest tak dlatego, że Bóg w wyjątkowy sposób mu błogosławi. W odpowiedzi Bóg oddaje w ręce szatana cały majątek Hioba. Kolejni posłańcy przynoszą Hiobowi wieści o utracie majątku, sług i dzieci. Hiob wstał, rozdarł swe szaty, ogolił głowę, upadł na ziemię, oddał pokłon i rzekł:

W kolejnej rozmowie z szatanem Bóg wydaje na jego pastwę samego Hioba, nakazując go jedynie zachować przy życiu. Hiob zapada na trąd; jego żona namawia go, aby złorzeczył Bogu „i umierał”, na co Hiob odpowiada, że skoro przyjmował z ręki Boga dobrodziejstwa, powinien przyjąć również zło. Do Hioba przybywa trzech przyjaciół z pocieszeniem i współczuciem. Mówią o konieczności zaufania Bogu (Szczęśliwy, kogo Bóg karci,/ więc nie odrzucaj nagan Wszechmocnego./ On zrani, On także uleczy... Hi 5. 17–18a), o Bożej sprawiedliwości, o konieczności nawrócenia. Na koniec odzywa się sam Bóg, doprowadzając Hioba stawianymi przez siebie pytaniami do przyznania: Ja nie rozumiem. (...) kajam się w prochu i w popiele. Bóg gani ludzką „mądrość” przyjaciół Hioba, którzy „nie mówili prawdy” o Nim, samego zaś Hioba przywraca do łask, oddając mu „całą majętność w dwójnasób”.

R1GFAmjAEczbN

Obraz przedstawia dwoje ludzi. Po prawej stronie znajduje się stary, siwowłosy, nagi mężczyzna. Ma długą, siwą brodę, głowę i oczy uniesione w górę. Mężczyzna siedzi lekko pochylony na swoją lewą stronę. Lewą dłoń trzyma na piersiach. Prawą rękę wyciągniętą, z otwartą dłonią. Po lewej stronie obrazu znajduje się przykucnięta przy starcu młoda kobieta w bluzce z szerokimi rękawami i długiej spódnicy. Kobieta ma pochyloną i odwróconą w stronę widza głowę. Przygląda się starcowi. Lewą dłoń ma zwiniętą w pięść z kciukiem wetkniętym między drugim a trzecim palcem, w tak zwaną figę. Prawą dłonią trzyma kawałek materiału.

Psalmy

To druga, po Księdze Hioba, księga należąca do ksiąg dydaktycznych. Zawiera 150 psalmów, czyli poetyckich utworów religijnych, wykonywanych pierwotnie przy akompaniamencie instrumentów strunowych. Ten zbiór nazywa się także od najsławniejszego autora – króla Dawida (przypisuje mu się na ogół 73 utwory) – Psałterzem Dawidowym. Powstałe między XI do V w. p.n.e. Psalmy mają wielu autorów. Często ulegały też one przeróbkom i adaptacjom. Dzieli się je zazwyczaj na: psalmy królewskie, dydaktyczne, mądrościowe, prorockie, a także hymny pochwalne i dziękczynne oraz lamentacje (zawierające zazwyczaj błaganie o ratunek). Ukazują one szczególną wizję człowieka – stojącego zawsze w obliczu Boga, przechodnia na ziemi, wędrowca czy pielgrzyma, wyróżnionego spośród innych stworzeń wspaniałym darem – mądrością, przeżywającego wszystkie życiowe przypadki niezwykle intensywnie, duchowo i fizycznie. Bóg w Psalmach jest Kimś nieskończenie wielkim, o nieskończonej mocy, Kimś, kto ogarnia człowieka i cały świat, Stwórcą, sprawiedliwym Królem mającym moc okrutnego ukarania bezbożnych, porównywanym jednak również do dobrego pasterza, a więc Kimś czułym, miłującym, strzegącym, dającym pokarm i schronienie. Jest też zarazem ojcem i matką, a nawet Kimś od nich bliższym (Choćby mnie opuścili ojciec mój i matka,/ to jednak Pan mnie przygarnie. Ps 27, 10).

Według Anny Kamieńskiej, trzecią przestrzenią psalmów (obok Boga i człowieka) jest Słowo: Język i metafora psalmów odbijają życie narodu psalmistów, ich pracę, ich ziemię, ich obyczaje. Jest to naród pasterzy, rolników, sadowników, rzemieślników i wojowników. Dlatego realia odnoszące się do tych zawodów tworzą zasadniczy koloryt językowy. Z tego właśnie względu w metaforach tak często pojawiają się: zboże, wino, oliwa, winorośle i figowce, chleb, owce, woły, cielce, byki, konie, wszelkie ptactwo z gołębiami na czele, krajobraz górski, ale i morze. Szczególny i bardzo ważny jest rytm tej poezji, przeznaczonej do śpiewania: są to na ogół długie zdania – wersety, budowane z dwu części, z których pierwsza kreśli nowy obraz czy nową myśl, a druga ten obraz czy tę myśl rozwija, dopowiada.

W dłuższym toku wers taki sprawia wrażenie falowania. Jakby oddychało morze lub sama otwarta przestrzeń powietrza. Wdech i wydech. Zapewne to bogactwo metaforyki, wartości poetyckich oraz wielka rozpiętość ukazanych stanów uczuciowych, a także refleksja obejmująca najważniejsze problemy egzystencjalne sprawiły, że do dziś psalmy stanowią dla wiernych codzienną modlitwę, a dla artystów, zwłaszcza poetów, są niewyczerpanym źródłem natchnienia.

Pieśń nad Pieśniami

Kolejna księga mądrościowa, budząca wiele sporów interpretacyjnych, została napisana w formie poematu miłosnego z elementami pieśni weselnej. Na interpretację religijną pozwalają odniesienia do pism prorockich, gdzie Bóg nazywany jest Oblubieńcem, a Jego lud – Oblubienicą. Stosunek Boga do swego ludu i wzajemnie często określany jest mianem miłości, nawet miłości zazdrosnej, pragnącej wyłączności i całkowitego oddania.

Autorstwo pieśni przypisywane było Salomonowi i wiązane z jego miłością do królowej Saby. Współcześnie uważa się, że księga powstawała do połowy IV w. p.n.e. i nie łączy się jej już z postacią króla‑mędrca.

Księga składa się z sześciu pieśni: w pierwszej Oblubienica wzywa swego Oblubieńca (króla), wyznając mu miłość, na co odpowiada jej chór i sam ukochany, nazywając ją przyjaciółką i wysławiając jej urodę; następuje pełen żaru dialog między kochankami (O jak piękna jesteś, przyjaciółko moja, jak piękna;/ oczy twe jak gołębice!/ Zaiste piękny jesteś, miły mój,/ o jakże uroczy!; Pnp 1, 15–16a). W drugiej pieśni głos ma przede wszystkim Oblubienica, wyrażająca swoją tęsknotę i wspominająca miłosne zaklęcia Oblubieńca. Trzecia pieśń, wprowadzona partią chóru, należy głównie do Niego (Cała piękna jesteś, przyjaciółko moja,/ i nie ma w tobie skazy.; Pnp 4, 7 – ten, i kilka innych wersetów, odnoszony jest w Kościele do Maryi, matki Jezusa). W pieśni czwartej Oblubienica opowiada dramatyczną historię – kiedy ociągała się z otwarciem drzwi miłemu, o co ją prosił, ten odszedł; złapana i zbita przez strażników, błaga o pomoc w odnalezieniu Oblubieńca (chora jestem z miłości.; Pnp 5, 8b) i opisuje jego wygląd; na koniec Oblubieniec pojawia się, śpiewając miłosną pieśń. Pieśń piąta jest kolejnym miłosnym dialogiem kochanków, przeplatanym partiami chóru; a w szóstej do dotychczasowych bohaterów dołączają bracia Oblubienicy, żądając od Oblubieńca zapłaty za nią; mężczyzna godzi się bez targów na niezwykle wygórowaną sumę, potwierdzając tym samym wartość swej miłości. W ostatniej pieśni padają najczęściej cytowane i parafrazowane słowa Pieśni nad pieśniami:

Apokalipsa św. Jana

To ostatnia księga Nowego Testamentu i – jak się powszechnie uważa – najbardziej tajemnicza. Została napisana najprawdopodobniej przez św. Jana Ewangelistę pod koniec I w., w czasie gdy przebywał na zesłaniu na wyspie Patmos. Jest zapisem wizji dotyczących dziejów Kościoła, zakończonych powtórnym przyjściem Chrystusa przy końcu świata. Sytuacja chrześcijan w Azji Mniejszej (do których Jan kierował księgę) była wówczas bardzo trudna: z jednej strony byli zwalczani przez Synagogę, z drugiej przez cesarstwo rzymskie (prześladowania rozpoczęte za Nerona). Stąd zawarte w Apokalipsie (gr. apokalipsis - objawienie) słowa pocieszenia i napomnienia: warto trwać przy nauce Jezusa, bo to On będzie ostatecznym zwycięzcą. Księga poprzedzona jest prologiem, w którym Jan przedstawia siebie jako proroka, objawiającego słowo Boga, kończy się zaś epilogiem: Ja, Jezus, posłałem mojego anioła,/ by wam zaświadczyć o tym, co dotyczy Kościołów. (...) A Duch i Oblubienica mówią:/ Przyjdź!/ A kto słyszy, niech powie:/ Przyjdź! (...) Mówi Ten, który o tym zaświadcza:/ Zaiste, przyjdę niebawem!./ Amen. Przyjdź, Panie Jezu! (Ap 22, 16a, 17a, 20).

Całość składa się z dwóch części: listów do siedmiu Kościołów w Azji oraz z wizji proroczych. W listach Jan przedstawia swoje widzenie, w którym ujrzał Jezusa w chwale i majestacie, nakazującego mu spisanie księgi, oraz wezwania do poszczególnych Kościołów, podyktowane przez Syna Człowieczego. W każdym wezwaniu jest uznanie trudnej sytuacji, cierpienia i biedy, ale też napomnienie do wytrwania w wierze, świadectwa i gorliwości (Ty masz wytrwałość,/ i zniosłeś cierpienie dla imienia mego – niezmordowany./ Ale mam przeciw tobie to, że odstąpiłeś od twej pierwotnej miłości./ Pamiętaj więc, skąd spadłeś,/ i nawróć się,/ i poprzednie czyny podejmij!; Ap 2, 3–5a). W wizjach pojawiają się symbole Apokalipsy: Baranek, czyli Jezus; siedem pieczęci oznaczających tajemnicę; czterej jeźdźcy (nieszczęścia wojny: Zabór, Mord, Głód i Śmierć); Bestia o liczbie 666, czyli wcielenie zła; siedmiogłowy Smok – szatan; Babilon – zło tego świata, a wreszcie Nowe Jeruzalem – obietnica Królestwa Bożego. Baranek otrzymuje od Boga księgę przeznaczeń, opieczętowaną siedmioma pieczęciami, które kolejno otwiera, ukazując konie z jeźdźcami (biały koń i jeździec z łukiem; koń barwy ognia i jeździec z mieczem; czarny koń i jeździec z wagą; koń trupio blady i Śmierć z Otchłanią), męczenników za wiarę w białych szatach, wreszcie koniec świata: wielkie trzęsienie ziemi, czarne słońce, czerwony księżyc, spadające gwiazdy. Otwarcie siódmej pieczęci wywołuje wizję siedmiu aniołów z trąbami. Każde zadęcie w trąbę obwieszcza inny, coraz potężniejszy kataklizm. Przed dźwiękiem ostatniej trąby pojawia się anioł z książką, którą każe pochłonąć Janowi (Weź i połknij ją,/ a napełni wnętrzności twe goryczą,/ lecz w ustach twych będzie słodka jak miód; Ap 10, 9b – podobny nakaz otrzymał w Starym Testamencie prorok Ezechiel). Dalej następują m.in. wizje: Niewiasty, rodzącej Syna oraz Smoka, który chciał pożreć Dziecko (wypełnienie tej wizji Kościół widzi w narodzeniu Jezusa z Maryi), Bestii, orszaku Baranka, siedmiu plag, Babilonu, wreszcie zwycięstwa Boga i Nowego Jeruzalem (z 12 warstwami fundamentów z kamieni szlachetnych i 12 bramami).

Kontynuacje i nawiązania

Biblia od stuleci kształtuje wyobraźnię twórców. To bogate źródło wielowymiarowych postaci i dramatycznych wydarzeń, które po dziś dzień pozostają atrakcyjnym i aktualnym materiałem dla literatury, filmu czy teatru. Treść jej motywów, symboli i metafor ma wartość ponadczasową i uniwersalną.

RKJmioW7Jk6TM

Ilustracja przedstawia Mojżesza stojącego na górze. Jest ubrany w zwiewną szatę. Nosi długie włosy i brodę. W prawej ręce trzyma kamienną tablicę z wyrytymi na niej napisami, lewą dłoń wnosi ku niebu. Pod górą tłoczą się ludzie, którzy patrzą na Mojżesza i unoszą ku górze ręce.

Nie tylko motywy biblijne inspirują twórców. Pisarze nawiązują również do sfery formalnej i naśladują styl biblijny lub korzystają z gatunkowej różnorodności ksiąg biblijnych, pisząc np. psalmy lub przypowieści.

R1H6rqSM43a3t

Na pierwszym planie fresku przedstawiono scenę, w której Chrystus przekazuje Piotrowi dwa wielkie złote klucze. Piotr klęczy przed Jezusem i wyciąga prawą rękę, by odebrać symbol władzy kościelnej. Lewą rękę trzyma na sercu. Świadkami, którzy stoją za Piotrem i za Jezusem są inni apostołowie (w luźnych długich szatach) i żyjący współcześnie autorowi obrazu ludzie (ubrani w stroje z epoki). Na drugim planie znajduje się ogromny plac ze świątynią pośrodku, harmonijną budowlą centralną na planie ośmioboku ze złotą kopułą i przedsionkami zwieńczonymi szczytami (na obrazie widoczne trzy z czterech). Po obydwu jej stronach stoją łuki triumfalne. Pomiędzy budowlą a postaciami na pierwszym planie znajdują się ludzie część z nich jest w ruchu, jakby rzucała kamieniami. W tle widać góry.

Literatura

• R. Brandstaetter, Biblio, ojczyzno moja

• Z. Herbert, U wrót doliny; Domysły na temat Barabasza

• T. Nowak, Psalmy na użytek domowy, Psalmy

• Cz. Miłosz, Piosenka o końcu świata

• W. Szymborska, Na wieży Babel

• T. Konwicki, Mała apokalipsa

• G. Herling‑Grudziński, Drugie przyjście

• M. Bułhakow, Mistrz i Małgorzata

Malarstwo

• Michał Anioł, freski w kaplicy Sykstyńskiej

• Tycjan, Kain i Abel

• Rafael, Wniebowstąpienie

• Caravaggio, Złożenie do grobu

• H. Memling, Sąd Ostateczny

• Rembrandt, Powrót syna marnotrawnego

• S. Wyspiański, witraż Bóg Ojciec (Stań się!)

RU3ZiBTx1lN8K

Obraz przedstawia dwie kobiety i bladego mężczyznę. Mężczyzna ma na sobie jasną szatę. Jedna z kobiet, ubrana w niebieską sukienkę, trzyma w dłoni chustę, żywo gestykuluje nad leżącym mężczyzną. Obok niej jest druga kobieta pochylona nad ciałem mężczyzny. Za nimi wiejski pejzaż, błękitne wzgórza, żółte wschodzące słońce.

Film

• Ewangelia według św. Mateusza, reż. P.P. Pasolini, 1964

• Ostatnie kuszenie Chrystusa, reż. M. Scorsese, 1988

• Pasja, reż. M. Gibson, 2004

Słownik