Skąd wzięła się idea jedności Europy? Jakich sfer życia dotyczyła? Jakie było jej znaczenie polityczne? W jaki sposób uniwersalizm średniowiecza ukształtował europejską kulturę i tożsamość?

UniwersalizmuniwersalizmUniwersalizm średniowieczny to idea jedności Europy, polegająca na upodobnieniu w różnych krajach wielu sfer życia. Zrodziła się w Państwie Franków za panowania Merowingów i z biegiem czasu zataczała coraz szersze kręgi. Początkowo uniwersalizm odnosił się do kwestii politycznych, religijnych i językowych. Później objął swoim zasięgiem również dziedziny sztuki (np. malarstwo, architekturę), sposób życia (np. zakony), filozofię, szkolnictwo, a nawet wzorce osobowe czy motywy literackie. Upodobnienie tak wielu elementów ułatwiało człowiekowi żyjącemu w wiekach średnich poruszanie się po świecie. Wszędzie bowiem obowiązywała ta sama religia, wykłady uniwersyteckie prowadzono po łacinie, a cesarz był zwierzchnikiem wszystkich państw chrześcijańskich.

RTtVHlh8YqlEZ

Obraz przedstawia Karola Wielkiego z brodą i długimi włosami opadającymi na ramiona. Na głowie ma koronę ozdobioną licznymi kamieniami szlachetnymi oraz perłami. Składa się ze złączonych złotych blach w kształcie prostokąta zakończonego półkoliście, z których jedna frontalna jest zdobiona bogato zdobionym krzyżem. Jest ubrany w drogocenną szatę. W lewej ręce trzyma złote jabłko zakończone krzyżem, a  w prawej złoty miecz wzniesiony do góry. Na rękach ma rękawiczki ozdobione drogocennymi kamieniami. Po prawej stronie znajduje się złoty herb z czarnym orłem, a po lewej herb ze złotymi trzema liliami na zielonym tle. Postać jest przedstawiona do pasa. Obraz został umieszczony w złoto‑czarnej ramie ze złotymi napisami.

Karol Wielki stworzył prawdziwe imperium Franków, liczące ok. 1 mln kmIndeks górny 2² i obejmujące obszary dzisiejszej Europy Zachodniej. W 800 roku został koronowany przez papieża Leona III na cesarza rzymskiego. Akt ten oznaczał odnowienie idei cesarstwa rzymskiego i miał świadczyć o jedności chrześcijańskiej Zachodu. Karola Wielkiego, do tej pory będącego królem Franków i Longobardów, tytułowano teraz Świętym Cesarzem Rzymskim.

Uniwersalizm średniowieczny sprawił, że kultura europejska – zwłaszcza po XI wieku – w zachodniej części kontynentu wykazywała znaczne podobieństwa. Uniwersalizm wkraczał w następujące dziedziny:

• Wspólna religia – chrześcijaństwo dominowało na całym kontynencie i kształtowało sposób postrzegania rzeczywistości przez Europejczyków.

• Teocentryzm – Bóg znajdował się w centrum wszelkiego typu ludzkiej działalności. Teologowie twierdzili, że jest on jedynym bytem koniecznym, a cała reszta – (w tym ludzie) mogłaby nie istnieć.

• Powszechne użycie języka łacińskiego – ludzie wykształceni mogli porozumiewać się dzięki wspólnemu kodowi, jakim była łacina. Używano jej przede wszystkim w liturgii Kościoła, w szkołach, na uniwersytetach i w urzędach.

• Feudalizm – po okresie niewolnictwa feudalizm stał się podstawowym ustrojem polityczno‑gospodarczym, opartym na hierarchii. Społeczność podzielona była na stany, a każdy z nich miał określone zadania.

• Style sztuki – w sztuce średniowiecznej wyróżnia się dwa główne style, dostrzegalne w architekturze, malarstwie, rzeźbie: styl romański i gotyk.

• Filozofia – najistotniejszymi nurtami średniowiecznej filozofii były:

1. augustynizm – (nazwa wywodzi się od św. Augustyna, III/IV wiek),

2. tomizm – (św. Tomasza, XIII wiek),

3. mistycyzm – (zakładający, że poznać Boga można tylko dzięki pochodzącemu od niego oświeceniu, iluminacji, a rozumowanie nie daje możliwości dotarcia do prawdy).

• Działalność zakonów – w dużym stopniu dzięki nim kultura antyczna przetrwała okres upadku cywilizacyjnego (w klasztorach gromadzono dzieła, kopiowano je, komentowano). Głównym zadaniem benedyktynów (VI wiek), cystersów (XI wiek), franciszkanów i dominikanów (XIII wiek ) oraz innych zakonów było jednak propagowanie religijnej postawy.

• Szkolnictwo przeduniwersyteckie – duży wpływ na organizację i metody nauczania mieli mnisi oraz księża. Nauka odbywała się w szkołach przyparafialnych, przykatedralnych i przyklasztornych, a jednolity na kontynencie system edukacji obejmował nauczanie siedmiu dziedzin zwanych sztukami wyzwolonymi. Siedem sztuk wyzwolonych obejmowało tzw. trivium i quadrivium. Do pierwszej grupy należały: gramatyka, dialektyka (logika) i retoryka. Był to najniższy poziom nauczania. Na wyższym – quadrivium – nauczano geometrii, arytmetyki, astronomii i muzyki. 

• Szkolnictwo uniwersyteckie – od XIII wieku niektóre szkoły zaczęły przekształcać się w uniwersytety. Wykładano tam prawo, medycynę i teologię, uważaną za najważniejszą dyscyplinę wiedzy. Jedną z metod nauczania była scholastyka (nazwa wywodzi się od łacińskiego słowa schola), zakładająca, że prawdy wiary można udowodnić na drodze rozumowej.

• Wzorce osobowe – sztuka średniowiecza propagowała trzy wzorce postępowania: święty, rycerz, władca.

• Anonimowość – stosunkowo niewiele wiadomo o średniowiecznych twórcach, wielu z nich pozostaje anonimowymi. Wiąże się to nie tylko z uwarunkowaniami historycznymi (wiele dokumentów zaginęło itd.). Autor dzieła sztuki zakładał, że wykonuje je na chwałę Boga, a nie swoją, i że prawdziwym twórcą jest tylko Pan, a człowiek to tylko odtwórca.

• Korzystanie z dorobku antyku – wbrew uproszczonemu postrzeganiu średniowiecza, jako epoki odrzucającej w całości pogański antyk, po V wieku nadal odwoływano się do dokonań starożytności. Do dziedzictwa antyku należą m.in.: łacina, przyrodoznawstwo, astronomia, filozofia.

System kształcenia

Przy każdej parafii oraz klasztorze była szkoła w której dzieci mogły pobierać nauki. Uczniowie byli tym samym ewentualnymi kandydatami do stanu duchownego. Tam podstawą była nauka czytania i pisania w łacinie. Następnie następowała nauka sztuk wyzwolonych. Dzieliły się one na dwa zasadnicze działy: trivium (czyli gramatyka, dialektyka i retoryka) i quadrivium (geometria, arytmetyka, astronomia, muzyka). Sztuki wyzwolone stanowiło na studiach wyższych początek edukacji. Quadruvium uważano za wstęp do nauki filozofii i teologii. Początki uniwersytetów sięgają XII wieku, kiedy to w miastach północnej Italii zaczęto zakładać placówki naukowe. O ile szkoły przyparafialne i klasztorne były nastawione na kształcenie duchownych, to pierwsze uniwersytety były zakładane głównie dla mieszczan. Uniwersytety zakładane w Bolonii (1088), Paryżu (1100) zyskały międzynarodową sławę, a przez to zaczęły przyciągać uczonych i żaków z całej Europy. Miały one bardziej zaawansowany program niż szkoły lokalne. Miały one przywileje przynależności do władz miejskich oraz nadawania stopni naukowych. Uczono na nich teologii, filozofii, prawa kanonicznego i rzymskiego, medycyny – były to tak zwane fakultety.

Wykształciły się trzy modele życia uniwersyteckiego. Model boloński opierał sie na zasadzie korporacyjnej, gdzie studenci zorganizowani byli według wspólnot językowych (nacje). Zawierali umowy z nauczycielami, opłacali ich i wybierali spośród siebie rektora. Większość z uczących i studiujących byli świeckimi. Uniwersytet Boloński słynął z nauki prawa – tutaj odkryto Kodeks Justyniana co ożywiło studia nad prawem rzymskim. W Paryżu uniwersytet był podporządkowany miejscowemu biskupowi, a rektora wybierano spośród nauczycieli. Obowiązywały podobne do zakonnych reguły, a większość członków stanowiły osoby duchowne. Paryż słynął ze studiów teologicznych. W Neapolu powstał z kolei uniwersytet podporządkowany państwu, niezależny od Kościoła, gdzie studenci i nauczyciele mieli zakaz opuszczania go. Nastawiony był on na kształcenie zaplecza urzędników dla państwa. Tytuły uniwersyteckie były respektowane w całej Europie. Na teologii nadawano tytuły według kolejności: bakałarza biblijnego, bakałarza sentencjariusza i magistra teologii. Na fakultecie filozoficznym: bakałarz filozofii, magister filozofii. Po prawie uzyskiwano doktorat. Po fakultecie medycznym – tytuł fizyka. Uniwersytety zakładano w całej Europie.

RZIe5tWX7opkU

Obraz przedstawia grupę studentów w długich szatach różnego koloru i czapkach na głowach. Są zgromadzeni wokół wykładowcy stojącego na katedrze z herbem podzielonym na dwie części. W górnej części herbu znajduje się czarny orzeł z dwoma głowami przedstawiony do połowy. W części dolnej została ukazana książka na czerwonym tle. Wykładowca jest ubrany w czerwoną szatę i czapkę oraz zieloną kamizelkę. Przed nim leży otwarta książka, którą podtrzymuje ręką. Po dwóch stronach katedry są widoczne pojedyncze drzewa.

Uniwersytet (łac. universitas – powszechność) – pierwotnie nazwą tą określano korporacje złożone z wykładowców i studentów. Miały one sporo praw, np. podlegały nie władzom świeckim, lecz kościelnym, co eliminowało m.in. kary cielesne, choć z czasem zaczęto je stosować na uczelniach.
Związki między uczonymi i studentami były bliższe niż dziś. Zdarzało się, że studenci wędrowali za swoim wykładowcą, aby tak jak on przenieść się na nowy uniwersytet. Za naukę pobierano opłatę, czasem w naturze, np. w postaci rękawiczek.

Uniwersalizm w sztuce

Sztuka (łac. ars, gr. techne) w średniowieczu termin ten oznaczał umiejętność lub znajomość ściśle określonych reguł i zgodne z nimi postępowanie. Można było więc odnieść go do pojęcia rzemiosła. W poczet sztuk, oprócz malarstwa i rzeźby zaliczano wiele rzemiosł: garncarstwo, krawiectwo, a także np. retorykę i strategię. W średniowieczu artyści czerpali wzory z dwóch źródeł: tradycji antycznej i chrześcijańskiej. Malarstwo i rzeźba miały przede wszystkim charakter religijny. Uważano, że autorzy dzieł działają z boskiej inspiracji, dlatego sztuka miała często charakter anonimowy, a jej celem było wielbienie Boga.

Artyści czasów średniowiecza chętnie korzystali z  alegorii,  słowo to pochodzi z języka greckiego allēgoría z allēgoreín i oznacza mówić w przenośni. W literaturze oraz sztuce przedstawiano idee, pojęcia, postaci i wydarzenia za pomocą obrazu artystycznego o ustalonym w tradycji charakterze przenośnym, ważniejszym niż sens dosłowny. Sens przenośny jest jednoznaczny, a przy tym plastyczny.

Hieronim Bosch (ok. 1450‑1516) – [czyt. bos] malarz niderlandzki, tworzył u schyłku średniowiecza. Często malował sceny satyryczne wyśmiewające ludzkie przywary, stosując symbole i alegorie. Najbardziej znanymi dziełami są tryptyki: Ogród rozkoszy ziemskich, Wóz Siana oraz Kuszenie św. Antoniego.

Barwy średniowiecza

Średniowiecze, pomimo uniwersalizmu, było epoką bardzo różnorodną – życie nie mogło wyglądać tak samo w Polsce za czasów Mieszka I i w XIV‑wiecznej Francji. Poznawanie tego okresu w dziejach kultury europejskiej jest wielką intelektualną przygodą. Wiedzę o nim można czerpać zarówno z opracowań mediewistówmediewistamediewistów, jak i z dzieł literackich. Wiele o epoce mówi m.in. powieść Umberta Eco Imię róży – kryminał pełen informacji na temat religii, obyczajów, uwarunkowań politycznych i społecznych tego okresu.

Teksty do analizy

Definicja

Podstawy religijno‑filozoficzne

Dwa uniwersalizmy

Wyróżnia się dwa typy uniwersalizmu: cesarski i papieski. Pierwszy odwoływał się do cesarstwa rzymskiego, którym rządził cesarz rzymski narodu niemieckiego, będący jednocześnie zwierzchnikiem państw chrześcijańskich. W XI wieku uniwersalizm cesarski wszedł w konflikt z uniwersalizmem papieskim, głoszącym zwierzchność papieża nad wszystkimi krajami chrześcijańskimi.

Słownik