Kulisy powstania Trenów

W dwudziestoleciu 1560‑1580 załamuje się w Europie fala reformacji. W Polsce i Europie obserwuje się zmierzch renesansu lub początek jego zmierzchu. Zaczynają się lata kryzysu intelektualnego, sceptycyzmusceptycyzmsceptycyzmu wobec prawd uznawanych za niewzruszone. W tych latach powstają Treny. Warto więc zadać sobie pytania: Czy Treny były zwerwaniem z dotychczasowymi poglądami humanistycznymi ich autora? Czy są one wyrazem odejścia od wyznawanych przedtem ideałów? Czy kryzys powoduje całkowite odrzucenie dotychczasowych zasad myślenia, wiedzenia i rozumienia świata, czy też stwarza grunt do ich weryfikacji? 
Tutaj warto przytoczyć słowa samego autora. Kiedy zmarł starszy brat Kasper Kochanowski (1577), poeta – jako głowa rodu – wygłosił mowę pogrzebową.

Indeks dolny Tekst na podstawie: Jan Kochanowski, Treny, opracowanie: Janusz Pelc, Wrocław 2001, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, str. LIII Indeks dolny koniec_{Tekst na podstawie: Jan Kochanowski, Treny, opracowanie: Janusz Pelc, Wrocław 2001, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, str. LIII}

Zwątpienie

Szczytowym punktem kryzysu światopoglądowego człowieka myślącego jest Tren XI zaczynający się od cytatu: „Fraszka cnotafraszkaFraszka cnota”. Słowa te wypowiada Brutus, republikanin, wyznawca zasad stoicyzmu. Kochanowski wyraźnie solidaryzuje się z jego okrzykiem. 

„Fraszka cnota”, powiedział BrutusBrutus porażonyBrutus porażony.
Fraszka, kto sie przypatrzy, fraszka z każdej strony.”

Cytat ten ukazuje nicość stawianych niegdyś na piedestale stoickich ideałów cnoty. Twórcy humanizmu renesansowego dostrzegali i ukazywali splot tragizmu i komizmu losu, życia ludzkiego. Tren XI wyrażający kryzys wiary w ideały cnoty, pobożności, rozumu, jest podobny w swojej wymowie do fraszki O żywocie ludzkim:

Zakończenie fraszki ukazuje wizerunek Boga, śmiejącego się z zabiegów ludzi. Człowiek w teatrze świata ma rozmaite role: tragiczne, komiczne i tragikomiczne. Pisarze renesansowi widzieli  świat i człowieka nie tylko w kategoriach optymizmu. W początkowej fazie optymistyczne wizje przeważały, potem dochodzili do głosu poeci, którzy  los człowieka widzieli  w wymiarach tragedii i nierozwiązalnych konfliktów.

Filozofia w Trenie XI

Kochanowski poświęcił Treny nie tylko Urszuli, lecz także sobie. Gdyby skoncentrował się na roli ojca, byłoby to zrozumiałe. Jednak zbiór żałobnych utworów pokazuje też go w innych rolach, np. filozofa.
Jaką filozofią kierował się Kochanowski, wiadomo m.in. z Pieśni. Łączył tam dwie propozycje antyczne: epikureizmepikureizmepikureizm i stoicyzmstoicyzmstoicyzm. Zwłaszcza stoicyzm miał być obroną przed niepewnością świata i przed Fortuną, zapewniał równowagę ducha, nawet w obliczu największych tragedii. 

Kiedy zmarł starszy brat Kasper KochanowskiKasper KochanowskiKasper Kochanowski, poeta mógł potraktować to wydarzenie, jako naturalną kolej rzeczy – przecież był on już dojrzałym mężczyzną. Odejście małej córeczki Urszulki uznał za moralny skandal, wszak zrozumiałe wydaje się, że dziecko składa do grobu rodziców, a nie odwrotnie. Takie nieracjonalne wydarzenie, jak śmierć potomstwa musi zburzyć przekonanie, że świat jest urządzony mądrze, oraz że rozum potrafi uchronić przed szaleństwami Fortuny. Odejście córki spowodowało, że świat Kochanowskiego rozpadł się na kawałki. Świadczą o tym treny: IX, XI i XVI. Stanowią polemikę z największymi wartościami stoików: mądrością, cnotą i równowagą.

Tren XI

RpTJDC598hwUp1

Obraz przedstawia mężczyznę oraz małą dziewczynkę. Mężczyzna znajduje się po lewej stronie obrazu, za fotelem na którym siedzi dziewczynka. Mężczyzna ma ciemne włosy i ciemną, bujną brodę. Ubrany jest w ciemne ubranie, w prawej dłoni trzyma małe kwiatki, patrzy na małą dziewczynkę. Siedząca na fotelu dziewczynka ubrana jest w białą sukienkę, czerwone korale i czerwone buty. W ręku trzyma ona czerwony mak. Jej włosy są brązowe, oczy również. Dziewczynka patrzy w stronę widza, jej twarz jest spokojna. Obok na fotelu stoi lutnia. Fotel obity jest kolorową tkaniną, i ma wysokie oparcie. Po prawej stronie obrazu znajduje się fragment stołu. Stoi na nim pióro w kałamarzu, obok leży otwarta książka. Za książką stoi metalowy dzbanek. W tle na drugim planie, znajduje się rozłożyste drzewo.

Tren XI jest rozrachunkiem z dotychczasowymi przekonaniami, wiarą w sens i ład życia. Pod wpływem cierpienia poddany krytyce zostaje dotychczasowy system wartości, charakterystyczny dla epoki renesansu (zanegowanie cnoty, stoickiegostoicyzmstoickiego spokoju, rozumu, wiary w Bożą opatrzność nad światem). Rodzą się liczne pytania egzystencjalne. Poeta uświadamia sobie kruchość życia, brak wpływu na koleje losu, nieprzewidywalność zdarzeń. Śmierć dziecka jest najcięższym doświadczeniem życiowym, przeżycie go prowadzi do obalenia dotychczasowego systemu filozoficznego oraz wyznawanej wiary.

Tren XI należy analizować w szerszym kontekście całego cyklu Trenów Jana Kochanowskiego. Ma on ma określony schemat retoryczny, który w przypadku Trenów można podzielić na trzy części:

Tren XI jest doskonałym przykładem luctos, w którym Jan Kochanowski kontynuuje żałobne rozważania po śmierci córki Urszuli. Sama postać dziewczynki nie pojawia się, natomiast znajdują się tu przemyślenia na temat wiary i pobożności oraz filozoficzna refleksja związana z przeżywanym bólem. Tren XI jest ważny z jeszcze jednego powodu: ukazuje bunt poety wobec wyznawanych dotychczas wartości.

Analiza stylistyczna

Od pierwszego wersu Trenu XI poeta buduje nastrój sprzeciwu wobec wydarzeń, które go spotkały. Sięga po wykrzyknienie: Fraszka cnota, które jest parafrazą wypowiedzi Brutusa, brzmiącej w oryginale: O nędzna cnoto. Poeta w ten sposób od samego początku utworu buduje liryczny i ironiczny obraz rozterki i poczucia marności.
Pytania retoryczne i anaforyanaforaanafory podkreślają zwątpienie i bezradność podmiotu lirycznego: 
Kogo kiedy pobożność jego ratowała?
Kogo dobroć przypadku złego uchowała?
[...]
Żałości, co mi czynisz? Owa już oboje
Mam stracić — i pociechę, i baczenie swoje?

Znajdziemy tu również powtórzenia, które umacniają rytm utworu, a także mają za zadanie spotęgować uczucie zwątpienia.

Kochanowski stosuje czasowniki w pierwszej osobie liczby mnogiej. Podkreślają one, że doświadczenia podmiotu lirycznego są uniwersalne i typowe dla każdego człowieka, który jest pogrążony w żałobie. Ponadto dowodzą, że żaden człowiek cierpiący po stracie najbliższych nie jest w stanie odpowiedzieć na pytania retoryczne pojawiające się w utworze.

Bunt podmiotu lirycznego

Tren XI jest wyjątkowy, ponieważ jest wyrazem buntu przeciwko najważniejszym wartościom renesansowym. Poeta kwestionuje wszelkie ideały, które są w jego czasach najważniejsze: religijność i potrzebę pobożności, a nawet samą cnotę dobroci. Zadaje sobie i czytelnikom pytania, czy któraś z tych wartości uratowała kogokolwiek przed cierpieniem: 

Kogo kiedy pobożność jego ratowała?,
Kogo dobroć przypadku złego uchowała?

Wskazuje, że religijność, która miała być źródłem nadziei i pociechy, nie zdała egzaminu. Człowiek dobry, żyjący zgodnie z chrześcijańskimi wartościami, miał otrzymać nagrodę. Tymczasem podmiot liryczny twierdzi, że wszystkie te obietnice są marne, nic nieznaczące i złudne. Mocno podkreśla, że mimo swojej dobroci i pobożności doznał strasznego i niewytłumaczalnego cierpienia. W utworze ludzki los zostaje określony jako zupełnie niezależny od ludzkich uczynków, a nawet człowiekowi wrogi: Nieznajomy wróg jakiś miesza ludzkie rzeczy– mówi poeta i dodaje: Kędy jego duch więnie, żaden nie ulęże: / Praw li, krzyw li, bez braku każdego dosięże. Oznacza to, że nie wierzy, by dało się na ten los wpłynąć w jakikolwiek sposób.

Filozofowie renesansowi postrzegali działalności człowieka jak efekt ludzkiego rozumu, który miał zrozumieć wszystko i zinterpretować rzeczywistość. Uważali, że szczęście człowieka opiera się na jego intelekcie.

RQRQAMJ5DBQ291

Ilustracja przedstawia rysunek młodego mężczyzny wykonany na beżowym pergaminie. Człowiek został tu przedstawiony w dwóch płaszczyznach: stojący swobodnie z wyciągniętymi rękami w bok oraz stojący w rozkroku z lekko podniesionymi, wyciągniętymi rękami w bok. Obie płaszczyzny są nałożone na siebie i umieszczone w kole i w kwadracie. Człowiek stojący swobodnie stoi w obrębie kwadratu, czubkami palców sięga krawędzi bocznych kwadratu. Człowiek stojący w rozkroku stoi w obrębie koła, czubkami palców sięga krawędzi bocznych kwadratu. Na górze i na dole rysunku odręcznie napisany tekst pismem lustrzanym.

Podmiot liryczny mówi: Hardzi miedzy prostaki, że nic nie umiemy./A my rozumy swoje przedsię udać chcemy. Zdaje sobie sprawę z tego, że żadna wiedza i żaden oświecony umysł nie jest go w stanie uchronić przed cierpieniem. Podkreśla arogancję osób, które są dumne ze swojego wykształcenia, lecz poddane próbie nie są w stanie zrobić ze swojego umysłu żadnego pożytku. Bez względu na zasługi człowiek pozostaje bezradny wobec wyroków losu. Żadna mądrość nie pozwoli zrozumieć tajemnic życia. Wszyscy – i mędrcy, i prości ludzie - pozostają bezradni wobec kolei losu. Człowiek nie potrafi odgadnąć ani zrozumieć działania świata, ani Boskich wyroków. Pozostają mu jedynie domysły i niepewna przyszłości.

Jednak w ostatnich wersach podmiot liryczny zaczyna zdawać sobie sprawę, że przemawia przez niego wielki żal i pyta: Żałości, co mi czynisz? Po uniesieniu i buncie przeciwko niesprawiedliwości nachodzi go refleksja, że emocje, które przez niego przemawiają, nie muszą być prawdziwym obrazem rzeczywistości. Tren XI opowiada historię człowieka, pogrążonego w kryzysie wewnętrznym i myślowym, zbolałego ojca, którego ideały nie wytrzymały próby życia. Żal staje się tak silną emocją, że czyni go człowiekiem buntującym się i prowadzącym dyskursdyskursdyskurs ze wszystkim tym, co dotychczas postrzegał jako cnoty i ideały.

Janusz Pelc wysnuwa więc wniosek:

Wiktor WeintraubWiktor WeintraubWiktor Weintraub twierdzi, że śmierć córki wywołała wielostronny kryzys  duchowy poety:

Słownik