Psalmy po polsku

Wśród licznych przekładówprzekładprzekładów Księgi PsalmówpsalmPsalmów na różne języki jest też niemal 60 tłumaczeń na język polski. Część ich autorów (pracujących indywidualnie lub w zespołach) decydowało się na translację całego Pisma Świętego, część – tylko PsałterzaPsałterzPsałterza. Ważne było też przyjęcie koncepcji polegającej na wiernym tłumaczeniu lub na tworzeniu parafrazyparafrazaparafrazy, co często przejawiało się w stosowaniu typowego dla kultury żydowskiej segmentowania tekstu w wersetachwersetwersetach albo na przekształceniu ich na wersywerswersy. Początkowo (do XV w. włącznie) zachowywano oryginalną strukturę tekstu i wersetów. W XVI w. mocniej zaczęto uwypuklać poetycki charakter psalmów i normą stało się używanie wersów. Wyraźniejszy odwrót od tej tendencji pojawił się w XX w., kiedy znowu chętnie sięgano po werset.

R14G6cgqL53SK1

Ilustracja przedstawia stronę Psałterza floriańskiego. Ozdobna pierwsza litera B - inicjał z wkomponowanym ornamentem. Dookoła tekstu również zdobienia - motywy roślinne, ludzie, zwierzęta.

Wśród polskich przekładów Księgi Psalmów szczególne znaczenie ma najstarsze z zachowanych tłumaczeń, czyli Psałterz królowej Jadwigi (Psałterz floriański). W stosowanym przez historyków literatury tytule wskazano, dla kogo prawdopodobnie przekład ten był przygotowywany na przełomie XIV i XV w. Wiele wskazuje, że przeznaczono go dla królowej Jadwigi Andegaweńskiej, pierwszej żony Władysława Jagiełły. Wprawdzie władczyni zmarła przed końcem prac, ale niezwykły rękopis trafił ostatecznie na Wawel. Później znalazł się w zasobach klasztoru pod wezwaniem św. Floriana w Austrii, stąd nazwa Psałterz floriański. Pięknie zdobione dzieło zawiera trzy wersje językowe: łacińską, niemiecką i polską.

Gdy w XVI w. zachodni Kościół chrześcijański uległ rozbiciu na różne wyznania, każde z nich dążyło do posiadania „swojego” tłumaczenia. Z pewnością za największe osiągnięcie z tego okresu uznać trzeba spisany wersami Psałterz Dawidów Jana Kochanowskiego. To zbiór parafraz psalmów, w którym największy polski twórca renesansowy połączył biblijne obrazowanie z humanistyczną wizją Boga. Dzieło Kochanowskiego jest bardzo wysoko oceniane przez historyków literatury: [...] Psałterz Dawidów przekładania Kochanowskiego nie traci nic z mocy liryki religijnej, tyle że jest to liryka bardziej uniwersalna, niezwiązana z jednym wyznaniem. I istotnie psalmy Kochanowskiego śpiewane były zarówno w katolickich, jak i w protestanckich zborach. [...] Kochanowski poszukuje nieustannie zgody pomiędzy różnymi systemami teologiczno‑filozoficznymi, które złożyły się w ciągu wieków na europejską kulturę. Koegzystencja judaizmu, hellenizmu i chrześcijaństwa jest niepodważalną zasadą zarówno światopoglądu poety, jak i wyboru przezeń tradycji stylistycznych.

Indeks górny Źródło: Jerzy Ziomek, Literatura Odrodzenia, Warszawa 1987, s. 175–176. Indeks górny koniec^{Źródło: Jerzy Ziomek, Literatura Odrodzenia, Warszawa 1987, s. 175–176.}

Po Kochanowskim tłumaczeniem psalmów zajmowali się również inni twórcy. Należał do nich oświeceniowy poeta Franciszek Karpiński (autor m.in. kolędy Pieśń o Narodzeniu Pańskim, zaczynającej się od słów: Bóg się rodzi, moc truchleje…), który kilka lat przed upadkiem Polski stworzył przekład doceniany aż do XX wieku.

Psałterz Dawidów w przekładzie Jana Kochanowskiego

PsałterzpsałterzPsałterz Dawidów w przekładzieprzekładprzekładzie Jana Kochanowskiego ukazał się w Krakowie w 1579 roku. Poeta poświęcił tłumaczeniu psalmówpsalmpsalmów około 10 lat i uważał to dzieło za jedno ze swoich największych osiągnięć. Dobitnie świadczy o tym fragment wiersza dedykacyjnego kierowanego do biskupa Piotra Myszkowskiego, w którym poeta stwierdza: 

I wdarłem się na skałę pięknej KalijopyKalijopyKalijopy,
Gdzie dotychmiastdotychmiastdotychmiast nie było znaku polskiej stopy. 

Jednocześnie w liście do Stanisława Fogelwedera poeta czarnoleski pisał, że było to zadanie bardzo wymagające. Mistrz podkreślał nieustanne wahanie pomiędzy Poezją (Poetica) a Koniecznością (Necessitas), a zatem natchnieniem, radością swobodnego tworzenia a wiernością wobec oryginału.

Psałterz Dawidów nie jest dokładnym tłumaczeniem Księgi Psalmów – to poetycka parafrazaparafrazaparafraza. Wynikało to już z przyjętej formy, ponieważ Kochanowski wprowadził podział na strofy i dostosował psalmy do polskiej wersyfikacji opartej na sylabizmiesylabizmsylabizmie. Posługiwał się urozmaiconymi układami strof. Używał różnorytmicznych wierszy, najczęściej 8- 11- i 13‑zgłoskowców. Zmiana formy skutkowała koniecznością dostosowania do niej języka. Poeta dążył do oddania literalnegoliteralnyliteralnego sensu psalmów i nie zmieniał ich treści. Inwencja Kochanowskiego jest natomiast widoczna w warstwie stylistycznej.

Poeta dodawał epitety, metafory i porównania potęgujące wymowę oryginału. W Starym Testamencie Bóg występuje pod dwoma imionami (Jahveh i Elohim). Aby uniknąć powtórzeń, urozmaicić tekst stylistycznie Kochanowski zastosował metafory i peryfrazyperyfrazaperyfrazy: Król, wszechmocny Pan, wieczny Pan, Ojciec litościwy, Sędzia nienaganiony, wiekuisty Bóg, wieczny nasz Obrońca, Sprawca niebieskiego domu. W bogactwie określeń szczególną uwagę zwracają podkreślające boski majestat epitety zaprzeczone, np. Bóg niewychwalony, niezmierzony, nieskończony. Były one uznawane przez Arystotelesa i poetyki humanistyczne za szczególnie wytworne i przynależne do stylu wysokiego. Różnorodność epitetów w Psałterzu Kochanowskiego jest tym bardziej istotna, że Biblia, z uwagi na właściwości języka hebrajskiego, jest bardzo uboga w przymiotniki.

Bogate słownictwo i synonimika dotyczą także obrazowania związanego z człowiekiem. Często stosowane w Biblii określenie „sprawiedliwy” to u Kochanowskiego: pokorny, cichy, święty, ubogi, skromny, cnotliwy, uczciwy, wierny lub bogobojny. „Człowiek zły” to z kolei: grzesznik, bezbożny, złoczyńca, przestępca, głupi, hardy, obłudny, zdradliwy itd. Peryfrazy stosowane przez poetę znacząco wpłynęły na artyzm języka psalmów.

Przekład poety jest również dziełem ważnym ideowo − jako wyraz humanizmu chrześcijańskiego oddaje renesansowe spojrzenie na Boga oraz jego relacje z człowiekiem. Kochanowski zaciera różnice pomiędzy wyobrażeniami starotestamentowymi a chrześcijańskimi.

Kochanowski tłumaczy:

RsRqyH7d0Eect1

Ilustracja przedstawia okładkę książki. Na okładce w ramce z elementów roślinnych znajdują się tytuł książki, imię i nazwisko autora, rok wydania 1580 i nazwa wydawnictwa.

Bóg Starego Testamentu został tu ukazany jako oparcie, dzięki któremu człowiek może odnaleźć sens w otaczającym go świecie.

Psałterz Jana Kochanowskiego, silnie wpisany w światopogląd epoki, cieszył się ogromną popularnością. Był najczęściej wydawanym zbiorem poety − w latach 1579‑1641 ukazało się 28 wydań. W 1580 roku wydano Melodie na Psałterz Polski z muzyką skomponowaną do psalmów przez wybitnego kompozytora Mikołaja Gomółkę. Psalmy w przekładzie poety nie tylko czytano, ale także śpiewano w kościołach i zborach. Kochanowski wiernie oddał biblijny sens, posługując się kunsztownym językiem poezji, a jednocześnie był to język uniwersalny, bliski katolikom i protestantom.

Słownik