Giovanni Boccacio i jego Dekameron

R5hmbdy9ERjlD1

Ilustracja przedstawia dwie grupy osób znajdujących się we wnętrzu budynku i na tle pięknego krajobrazu. Pierwsza grupa stoi na trawie przed budynkiem. W tle widać płynącą rzekę i miasto nad nią położone. Na rzece pływają statki, do miasta prowadzi most. Po lewej stronie stoi dojrzały mężczyzna w długiej szacie z grupą młodych ludzi. Postać ujęta jest z prawego profilu. Mężczyzna ma owalną twarz, wyłupiaste oczy, wystające kości policzkowe, duży nos i zaciśnięte usta. Na głowie nosi czapkę z zaokrąglonym dnem i szeroką otoczką. Jego siwiejące włosy są kręcone i sięgają żuchwy. Mężczyzna trzyma lewą ręką stojącego obok młodzieńca, prawą wskazuje na grupę stojącą przed nim. Jest ubrany w długą, wzorzystą szatę. Naprzeciw niego stoi trzech młodzieńców i kobieta. Mężczyźni mają półdługie włosy, kapelusze na głowach, krótkie kaftany i obcisłe rajtuzy. Kobieta ma owalną twarz, wysokie czoło, szeroką opaskę na włosach. Jest ubrana w długą suknię. Za ich plecami rozciąga się krajobraz. Są tam pola uprawne i wijąca się, dość szeroka rzeka. Pływają na niej żaglówki. Nad taflą wody wznosi się most, który wiedzie do miasteczka otoczonego murem obronnym. Na horyzoncie widać wyskokie góry i nagie szczyty. Po prawej stronie ukazane jest wnętrze świątyni. We wnętrzu, przy wyjściu z budynku stoi grupa sześciu kobiet. Wszystkie mają długie suknie i związane, długie włosy. Jedna z kobiet stoi tyłem do widza. Przez otwarte drzwi obserwują grupę mężczyzn. W  tle widać skromny ołtarz. Na podłodze z kwadratowych kafelków leży lalka. W prawym rogu klęczy bardzo mała postać w czarnej szacie.

Dekameron (gr. Księga 10 dni) to wydany ok. 1470 r. zbiór 100 nowelnowelanowel $\text{Giovanniego}$ $\text{Boccacia}$ podzielony na dziesięć części, zwanych Dniami, z których każda liczy po dziesięć utworów. Opowiada je dziesięciu narratorów, będących zarazem bohaterami tzw. opowieści ramowej, która zamyka w sobie wszystkie pozostałe. Nowele te można podzielić na różne grupy tematyczne, m.in.: potępienie przywar ludzi możnych; zrządzenia losu; miłość; pochwała intelektu, przebiegłości, dowcipu i triumf cnoty. Tworzywo, jakim Boccaccio się posłużył, należy w zasadzie do średniowiecznej tradycji ustnej, wyrosłej we Włoszech i innych krajach śródziemnomorskich. Do powstania dzieła przyczyniły się walnie twórcza wyobraźnia i niepospolity zmysł obserwacji autora.

Celem $\text{Boccacia}$ było odmalowanie życia ludzkiego w jego najważniejszych aspektach, a jednocześnie przekazanie czytelnikowi norm moralnych, przyjętych przez florencki patrycjat: oprócz aprobaty „rycerskości” znajdujemy też w Dekameronie słowa uznania dla gospodarności i mieszczańskiego zdrowego rozsądku. Miłość, odgrywająca w utworze nader ważną rolę, dostarczyła Boccacciowi też materii do wielu nowel o charakterze dramatycznym lub elegijnym. Pisarz nie zapominał o jej zmysłowym wymiarze, który przedstawiał zazwyczaj w bardzo plastyczny sposób, co stało się przyczyną ostrych krytyk. Drugim podstawowym motywem dzieła jest pochwała inteligencji i sprytu, połączona z bezlitosną często kpiną z naiwności i głupoty. W nowelach $\text{Boccacia}$ ludzie, zdani na własne siły – bo trudno im zjednać sobie tajemniczą, kapryśną Fortunę, zajmującą w świeckim światopoglądzie pisarza miejsce Opatrzności – dążą uporczywie do swoich doczesnych, nieraz bardzo przyziemnych celów. Dekameron obfituje w postaci, sytuacje i zdarzenia; niezliczonych bohaterów oglądamy zawsze w akcji i we właściwie dobranej scenerii. Na najwyższą uwagę zasługuje barwny, przebogaty język narracji, dzięki któremu $\text{Boccacio}$ uchodzi za ojca włoskiej prozy. 

Dzieło znalazło we Włoszech wielu naśladowców i wywarło znaczny wpływ na literaturę innych krajów europejskich. W Polsce niektóre nowele $\text{Boccacia}$ tłumaczono już w XVI w.; całość zbioru przełożyli W. Ordon (1874–1875) i E. Boyé (1930).

RoTCsAm9oajJS

Ilustracja przedstawia osoby ucztujące przy stole, którym przerwano ucztowanie. Kobiety i mężczyźni stoją, gestykulują, są przerażeni, gdyż na ich oczach rozgrywa się przerażająca scena. Mężczyzna na koniu z podniesionym mieczem goni nagą kobietę, którą gryzą po udach dwa psy. Tyłem do widza stoi mężczyzna, który uspokaja ucztujących, ma podniesione do góry ręce. Mężczyzna ma włosy sięgające ramion. Jest ubrany w krótki kaftan i czerwone rajtuzy. Po jego prawej stronie dwa psy atakują nagą kobietę, gryząc jej uda. Ma ona długie, lekko falujące włosy. Wyciąga ręce przed siebie. Przez prawe ramię ma przewieszony wąski pas tkaniny. Tuż za nią pędzi konno młody rycerz w złotej, bogato rzeźbionej zbroi i pelerynie na ramionach. Włosy mężczyzny powiewają. Unosi prawą rękę. W dłoni trzyma miecz. Ucztujące osoby wstają od stołu z przerażonymi minami. Damy unoszą ręce, usiłują się oddalić. Jeden ze stołów przewraca się. Obrus jest poplamiony. Talerze i miski leżą na ziemi. Z lewej strony stołu leży przewrócony drewniany stołek. Stoły ustawio na tle parkanu obitego wzorzystą tkaniną, za nim rosną wysokie drzewa. W tle widać zatokę morską z trzema żaglowcami. Na dalekim horyzoncie są wysokie góry. Nad brzegiem morza widać wieże zamku.

Dekameron ma kompozycję ramowąkompozycja ramowakompozycję ramową: rozpoczyna się od relacji o zarazie, która opanowała Florencję w 1348 r. Prolog wprowadza czytelnika w sytuację, zaraza morowa – dżuma, zaczęła dziesiątkować mieszkańców miasta. Boccacciobardzo dokładnie, wręcz naturalistycznie opisuje objawy choroby:

Ludzie różnie zachowywali się w obliczu zarazy, jedni, rzucając się w wir uciech doczesnych, starali się zapomnieć o nieszczęściu, inni, chcąc ocalić życie, uciekali z miasta. To rozwiązanie wybrało dziesięcioro młodych arystokratów. Wraz ze sługami wyruszyli do podmiejskiej willi:

RTB7H93zU82Xt

Ilustracja przedstawia dziesięcioosobową grupę młodych ludzi, trzech mężczyzn i siedem kobiet, którzy siedzą w ogrodzie. Postaci siedzą na ławce wokół kobiety z wieńcem laurowym na głowie. Kobieta ma owalną twarz i gładko zaczesane włosy, obraca głowę w swoją lewą stronę. Jej czoło jest gładkie, brwi ciemne, a oczy duże. Unosi lewą rękę ku górze. Jest ubrana we wzorzystą szatę. Zgromadzeni patrzą na nią zasłuchani. U stóp kobiety siedzi para. Mężczyzna patrzy z uwielbieniem na kobietę siedzącą na ziemi obok niego. Kobieta jest lekko zakłopotana, splotła dłonie wokół kolan i patrzy na ziemię. Ma blond włosy, jest ubrana w dłubą biało‑niebieską suknię. Wokół zgromadzonych rosną drzewa. Po lewej stronie obrazu stoi fontanna. Za nią ukazany jest fragment kilkukondygnacyjnego pałacu. W tle widać budynki miasta.

Sokół w noweli

R1YKiXc9CnPHm1

Obraz przedstawia ciemnowłosego, brodatego mężczyznę, głaszczącego sokoła. Sokół siedzi na rękawicy sokolniczej.

I tu zrodził się pomysł opowiadania sobie historii dla zabicia czasu i w celu uprzyjemnienia pobytu. Towarzystwo spędziło na wsi dziesięć dni. Każdego dnia każdy z dziesięciu uciekinierów opowiadał innym jedną historię, stąd cały cykl składa się ze stu nowelnowelanowel i nosi tytuł Dekameron (z greckiego: déka – dziesięć, hēméra – dzień). Odnajdziemy wśród nich słynną opowieść Sokół, od której wziął nazwę nowy typ noweli, tzw. nowela z sokołemsokółsokołem, w której ważną rolę pełni motyw dominujący, urastający do rangi symbolusymbolsymbolu.

Ptak jest istotnym elementem fabuły, spaja wydarzenia i okazuje się niezwykle ważny dla losu bohaterów. Sokół noweli pełni rolę motywu przewodniego. Może nim być przedmiot, zwierzę lub charakterystyczne zdanie, fraza, słowo. Sokół wpływa na bieg wydarzeń, spaja je ze sobą i zazwyczaj jest bardzo istotny w zdarzeniu kulminacyjnym. W noweli Giovanniego Boccaccia Sokół, tytułowy ptak staje się przyczyną smutku bohaterów utworu. 

RR48MCXU5K5ND

Ilustracja przedstawiająca sokoła siedzącego na skale. Ptak ujęty jest z boku, ma złożone szaro‑czarne skrzydła, piersi i brzuch są jasnobeżowe. Okolice oczu i szpony są żółte. Na prawej nodze ma srebrną obrączkę.

R1VGd3Kpjv3XJ

Zdjęcie przedstawia fragment czarno‑białej ryciny ze strony Dekameronu. Na górze znajduje się rycina, poniżej drukowany tekst w języku włoskim. Rycina przedstawia ogrodzony ogród, w którym siedzi w półkolu dziesięć osób. Jest to siedem kobiet i trzech mężczyzn w dworskich strojach. Mężczyzna po lewej stroni trzyma lutnię, kobieta pośrodku trzyma skrzypce. U stóp postaci znajdują się napisy z ich imionami. Od lewej: Neiphile, Papinea, Emilia, Paphilo, Philomena, Fiameta, Dioneo, Elisa, Lavreta, Philostrate. Przed nimi pasą się na trawie zając i kuropatwa. W lewym górnym rogu znajduje się fragment budowli, w której stoją stłoczeni ludzie. Nad głowami siedzących rosną różne rośliny, na nich siedzą ptaki. Po bokach ryciny znajdują się dwie kolumny ozdobione motywami roślinnymi i kwiatowymi. U stóp kolumn stoją nagie postacie kobiet dmiące w długie rogi uniesione ku górze.

Tematyka opowieści z Dekameronujest różna. Każdy dzień miał swój temat przewodni, którego trzymano się mniej lub bardziej ściśle, ale niezależnie od tematu motywem przewijającym się przez cały utwór jest miłość, przedstawiona zarówno w wymiarze duchowym – romantycznym, jak i cielesnym, i to często w sposób bardzo śmiały, bezpruderyjny, a nawet dosadny. Zakochanymi bywają biedni i bogaci, mądrzy i głupi, uczciwi i oszuści, ludzie różnych stanów, w tym także duchowni. Boccaccio, chwaląc miłość jako to, co jest dla człowieka najważniejsze, staje się również piewcą rozumu i życiowej mądrości. Przeciwstawia ludzi odważnych i inteligentnych naiwniakom i głupcom wszelkiej maści, z których bezlitośnie szydzi. Takich pozytywnych i godnych szacunku bohaterów spotykamy w wielu nowelach.

Przykładem jest utwór Trzy pierścienie z następującym podtytułem: Melchizedech, Żydowin, opowieścią o trzech pierścieniach salwuje się z niebezpieczeństwa, jakie mu Saladyn gotował. Tę krótką nowelę umieścił pisarz na początku cyklu, jest trzecią opowieścią pierwszego dnia. Tematycznie nawiązuje do poprzedzającej ją drugiej historii, opisującej przygody Żyda Abrahama.

RZH2vZ7pEPpzH

Obraz przedstawia siedzące na trawie w ogrodzie młode kobiety i mężczyznę. Młode kobiety w pięknych sukniach przysłuchują się opowieści mężczyzny, który siedzi na schodach. Balustradę schodów ozdabia duża donica na kwiaty. Mężczyzna trzyma w lewej ręce lutnię, prawą uniósł na wysokość oczu. Za nim siedzi zasłuchana w opowieść dziewczyna o czarnych włosach. Pięć kobiet siedzących na trawie słucha z uwagą opowieści mężczyzny. Pierwsza z prawej oparła prawą rękę o policzek, w lewej trzyma różę. Ma lawendową suknię, włosy spięte błyszczącą opaską. Obok niej, z lewej strony siedzi kolejna dziewczyna w złotej sukni z rozpuszczonymi włosami, splotła dłonie pod kolanami. Obok niej od lewej strony kolejna, czarnowłosa dziewczyna została namalowana z profilu. Trzyma dłoń na dekolcie i patrzy zasłuchana na mężczyznę. Przed nią, siedzi dziewczyna w malinowej sukni, długie włosy ma spięte złotą siatką, obok niej leży lutnia. Za nią siedzi dziewczyna o blond włosach, w pięknej, zielonej sukni z dekoltem, jako jedyna niezainteresowana opowieścią. Zrywa małe różyczki rosnące przy niej na trawie. Ma rude, rozpuszczone, długie włosy, z wpiętą z lewej strony zerwaną różyczką. Na drugim planie, w lewym rogu obrazu, stoi para, przysłuchując się opowieści. W tle widać mur okalający ogród.

Nowela Trzy pierścienie

Warto przyjrzeć się kompozycji noweli Trzy pierścienie. To opowieść Filomeny, która zwraca się do swoich przyjaciółek. Wiemy już, że są to młode arystokratki. Bohaterka‑narratorka snuje opowieść o Saladynie, sułtanie Egiptu i Syrii. Potrzebował on pieniędzy, które wcześniej beztrosko roztrwonił, żyjąc rozrzutnie i wdając się w niepotrzebne wojny. Postanowił je pożyczyć od bogatego Żyda mieszkającego w Aleksandrii. Obawiał się jednak, że Melchizedech – tak nazywał się lichwiarz – odmówi mu pomocy. Wymyślił więc podstęp. Żydowi, słynącemu nie tylko ze skąpstwa, ale również z wielkiej mądrości, zadał kłopotliwe pytanie. Melchizedech miał rozsądzić, która religia jest najlepsza: judaizm, islam czy chrześcijaństwo. Nie udzielił prostej odpowiedzi, opowiedział jednak Saladynowi pewną historię, co – jak się później okazało – wybawiło go z opresji i zjednało mu przyjaźń sułtana. Wydarzenia przytoczone przez Żyda tworzą oczywiście trzeci plan fabularny. Bogaty i szlachetny człowiek miał piękny pierścień. Uczynił z niego znak rodowy, przekazując go swojemu synowi i prosząc, by ten postąpił podobnie, wyznaczając swego następcę. W ten sposób pierścień był przekazywany z pokolenia na pokolenie. Jeden jednak z jego spadkobierców miał trzech synów, których darzył jednakową miłością. Nie potrafił zdecydować, komu przekazać pierścień. Poprosił zatem złotnika, by wykonał jeszcze dwa pierścienie na wzór oryginału. Ten sporządził kopie tak sumiennie, że nie sposób ich było odróżnić od pierwowzoru. Ojciec wręczył przed śmiercią trzy pierścienie trzem swoim synom, a oni rozpoczęli spór o dziedzictwo, gdyż każdy uważał, że posiada prawdziwy pierścień.

Słownik