Opera jako synteza sztuk

Temat działalności Cameraty florenckiej i narodzin opery można powiązać z wieloma dziedzinami sztuki, ponieważ opera od samego początku była sztuką syntezy – łączyła muzykę, literaturę, teatr, plastykę i architekturę.

Literatura i poezja

Narodziny opery są ściśle związane z literaturą renesansową oraz z fascynacją antykiem. Librecista Ottavio Rinuccini tworzył teksty inspirowane mitologią grecką, szczególnie historią Orfeusza i Eurydyki, znaną z Metamorfoz Owidiusza. Humanistyczne zainteresowanie starożytną tragedią doprowadziło do przekonania, że dramat grecki był wykonywany w formie śpiewanej deklamacji, co stało się impulsem do stworzenia nowego stylu muzycznego.

Teatr

Opera wyrosła bezpośrednio z praktyki teatralnej renesansowych dworów. Szczególną rolę odegrały widowiska intermedia, wykonywane w przerwach spektakli teatralnych. Łączyły one muzykę, śpiew, scenografię i ruch sceniczny, stając się bezpośrednim poprzednikiem opery.

Sztuki plastyczne i scenografia

Pierwsze opery i widowiska dworskie były bogato oprawione wizualnie. Projektanci scen i kostiumów, tacy jak Bernardo Buontalenti, tworzyli rozbudowane dekoracje, mechanizmy sceniczne i kostiumy inspirowane mitologią. W sztuce manierystycznej i barokowej często pojawiały się także tematy mitologiczne związane z muzyką, np. przedstawienia Orfeusza.

Architektura

Rozwój opery wpłynął także na architekturę. Początkowo spektakle odbywały się w komnatach pałacowych, jednak w XVII wieku zaczęto budować specjalne budynki teatralne. Przełomem było otwarcie w 1637 roku pierwszego publicznego teatru operowego w Wenecji, co zapoczątkowało rozwój architektury operowej.

Malarstwo

Motywy związane z operą i mitologią pojawiały się także w malarstwie. Artyści często przedstawiali sceny z mitu o Orfeuszu i Eurydyce, który stał się jednym z najważniejszych tematów pierwszych oper. Przykładem jest obraz Jeana‑Baptiste’a Corota Orfeusz i Eurydyka, ukazujący moment wyprowadzenia Eurydyki z Hadesu.

W ten sposób narodziny opery można postrzegać jako zjawisko na styku wielu dziedzin sztuki – muzyki, literatury, teatru, scenografii, malarstwa i architektury – które wspólnie tworzyły nową formę artystyczną charakterystyczną dla epoki baroku.

Barokowe rozrywki

R12lDDecJkvbw

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Barokowe rozrywki. Teatr, literatura i muzyka.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Barokowe rozrywki. Teatr, literatura i muzyka.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R12lDDecJkvbw

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Barokowe rozrywki. Teatr, literatura i muzyka.

W epoce baroku swój rozkwit przeżywał teatr, który łączył wiele dziedzin sztuki: literaturę, muzykę, sztuki plastyczne i taniec. Przedstawienia cieszyły się dużą popularnością na dworach monarszych i w miastach. Nowością w tym czasie było zerwanie z antyczną zasadą jedności miejsca i akcji, co czyniło spektakle bardziej dynamicznymi. Autorzy dramatów postawili na bardziej skomplikowaną, skontrastowaną fabułę. Przejawiało się to np. w łączeniu motywów biblijnych z mitami greckimi i rzymskimi, a nawet pogańskimi. Na scenie pojawiły się kobiety, których role dotychczas, wzorem starożytnych, odgrywali mężczyźni. Tak jak w innych dziedzinach sztuki teatr miał wprawiać widza w zachwyt, dlatego twórcy dbali o widowiskowe efekty i bogatą scenografię, stosując iluzję i perspektywę (prospektprospektprospekt, kulisykulisykulisy). Pod wpływem nowych trendów coraz częściej właściciele teatrów inwestowali w rozbudowaną maszynerię, która pozwalała uatrakcyjniać widowiska poprzez zmianę dekoracji. Powstał wówczas teatr, który znamy dziś, czyli zamknięta konstrukcja pudełkowa ze sceną wyraźnie odgrodzoną od publiczności.

R1849nbaEjv9b

Zdjęcie przedstawia wnętrze teatru. Składa się z drewnianych rzędów w kształcie półokręgu oraz kolumnady.

R15AwZjB2of2I

Obraz przedstawia wnętrze teatru. Sala jest bogato zdobiona, na suficie znajdują się malowidła. Na scenie występują aktorzy. Na widowni i w lożach siedzą widzowie.

R1aBCpdQVidIf

Rysunek scenę i widownię. Aktorzy występują na scenie. Przed sceną siedzą widzowie. Wokół sceny wiszą kwieciste dekoracje.

RWQ7rONZLmu5t

Rysunek przedstawia wnętrze teatru. Na małej scenie znajduje się grupa aktorów. Widzowie są ściśnięty w tłumie przed sceną oraz w lożach po obu stronach.

RZLAU9NVWHDli

Rysunek przedstawia scenę, na której są aktorzy. Wokół sceny są chmury. Nad górze w chmurach znajdują się postaci oraz budynek. Ze środka wydobywa się złota poświata.

R1d363FvDwT8m

Na rysunku budynek z kopułą z kolumnadą po obu stronach. Na środku jest scena z aktorami. Na górze ilustracji na chmurach znajdują się postaci.

W baroku dużą popularnością cieszył się teatr ludowy, który obejmował widowiska religijne (np. procesje) oraz te wystawiane przez wędrowne trupy aktorskie w okolicy często uczęszczanych ulic i placów. Od połowy XVI w. prężnie rozwijała się commedia dell’arte, czyli komedia ludowa łącząca elementy antycznego mitu i rzymskiej pantomimypantomimapantomimy, oparta na improwizacji − występujący znali jedynie zarys scenariusza. Aktorzy wcielali się w określone typy postaci, które parodiowali i wyszydzali. Commedia dell’arte przeniknęła do teatru dworskiego i bohaterowie tacy jak arlekinarlekinarlekin, kapitankapitankapitan, poliszynelpoliszynelpoliszynel czy pantalonepantalonepantalone na trwałe weszli do kultury europejskiej.

RgcLU0jY5Gdik

Na obrazie mała scena z aktorami. Przed sceną stoi tłum ludzi. Obok targ i wiejska chata. Część ludzi siedzi przy stole i pije. Kobieta nalewa zupę z wielkiego gara.

RcYiwjxK64tLu

Na ilustracji mężczyzna z czarną twarzą ubrany we wzorzysty i kolorowy strój.

R7lodBCryT0A4

Na ilustracji mężczyzna w stroju wojskowym. Ma wysoką czapkę z piórami oraz spiczaste wąsy. W ręku trzyma szablę.

Rx9puUYG85fAk

Na ilustracji gruby mężczyzna z garbem. Ma haczykowaty nos, zmarszczki na twarzy oraz wysoką czapkę.

RHodQsGfmdfMv

Na ilustracji grupa aktorów w trakcie wykonywania roli.

Teatr był również obecny w szkole. W kolegiach jezuickich, których liczba rosła wraz z postępującą kontrreformacjąkontrreformacjakontrreformacją, stanowił on doskonałe narzędzie w szerzeniu nowej, potrydenckiej pobożności. W ramach zajęć uczniowie wystawiali też antyczne sztuki oraz inscenizowali rozprawy. Przedstawienia odbywały się dość często − na rozpoczęcie i zakończenie semestru, przy okazji świąt i innych publicznych uroczystości.

Literackie odkrycia

Duża część utworów literackich z okresu baroku była przeznaczona do wystawienia na scenie. Ważnymi centrami twórczości dramato- i komediopisarskiej były Anglia, Hiszpania i Francja. Anglik William Szekspir stworzył podstawy teatru elżbietańskiegoteatr elżbietańskiteatru elżbietańskiego. Hiszpan Lope de Vega znany był z licznych nawiązań do teatru ludowego, a za jego godnego następcę uznaje się Pedro Calderóna de la Barcę (Życie jest snem, Wielki teatr świata). Swoje utwory wystawiali utalentowani Francuzi: Pierre Corneille, Jean Baptiste Racine i Molier. Ten ostatni zasłynął z wyjątkowo kąśliwej satyrysatyrasatyry, w swoich dziełach ośmieszał obyczajowość francuskiej arystokracji: przepych salonów, próżność możnych, ich hipokryzjęhipokryzjahipokryzję, dewocjędewocjadewocję czy skąpstwo. Warto jednak pamiętać, że francuscy dramatopisarze tworzyli na potrzeby teatru dworskiego, dlatego ich krytyka obyczajowości arystokratów musiała zostać zaaprobowana przez króla. Można było ośmieszać osobiste cechy anonimowych osób, ale nie system rządów francuskich czy władcę.

RrzZGsv0S7O6l

Na zdjęciu budynek teatru. Budynek jest okrągły i zwieńczony strzechą. Ma małe okna.

R11DpScNZP2ec

Zdjęcie przedstawia wnętrze teatru. Wokół sceny znajdują się trzy poziomy widowni. Poziomy są drewniane. Wnętrze w środkowej części nie posiada dachu — widoczne jest niebo.

R1VX3RgozybDc

Na obrazie portret mężczyzny. Ma krótkie włosy, wąsy oraz małą bródkę. Ubrany jest w ciemny strój, na którym wisi order.

R1Wo1LmF4xkJd

Na obrazie dojrzały mężczyzna. Ma długie, ufryzowane w loki włosy. Ma zmarszczki na twarzy oraz niebieskie oczy. Ubrany jest w niebieski strój z jasną koszulą.

R1IM0liFWjRLD

Na obrazie dojrzały mężczyzna. Ma lekkie zmarszczki na twarzy oraz krótkie wąsy. Nosi małe nakrycie głowy, po bokach ma półdługie, falowane włosy. Ubrany jest w ciemnym strój z białym kołnierzem.

RE3kYrvOvu8mV

Na obrazie mężczyzna. Ma długie, ufryzowane w loki, czarne włosy. Ma widocznie zarysowany drugi podbródek. Ma brązowe oczy oraz delikatny zarost. Ubrany jest w strój ze złotymi akcentami oraz białym kołnierzem z niebieskim materiałem.

Literaturę baroku cechowały różnorodność, wielowątkowość i wzniosłość. Poeci chętnie stosowali rozbudowane strofy, długie wyliczenia, powtórzenia, grę słów. Na początku XVII w. Hiszpan Miguel de Cervantes stworzył znakomitą powieść z elementami romansu rycerskiego Don Kichot z La Manchy. Ukazał w niej powikłane losy głównego bohatera i jego frustracje, a przy tym wniknął w życie codzienne ubogich warstw społecznych. Sukces odniósł również pochodzący z Francji Jean de La Fontaine, który na wzór antycznego Ezopa pisał krótkie, kończące się morałem wierszowane bajki.

RYwj7CGNDlCwe

Na obrazie dojrzały mężczyzna. Ma pociągłą twarz, krótkie włosy oraz spiczastą brodę z wąsami. Ubrany jest w czarny strój z dużym, białym kołnierzem.

R1MvSkbWXsbm2

Na obrazie dojrzały mężczyzna. Ma haczykowaty nos oraz lekki zarost na twarzy. Ma długie, ciemne włosy. Ubrany jest w ciemny strój z jasną apaszką.

W XVII w. we Francji wykształcił się styl nazywany klasycyzmem. Znajdujący się pod jego wpływem pisarze nawiązywali do twórczości antycznej, przede wszystkim Arystotelesa, Wergiliusza i Horacego. Literatura miała pełnić funkcję moralizatorską, a niejednokrotnie propagandową. W umacnianiu swoich absolutystycznych rządów świetnie wykorzystywał ją, zresztą podobnie jak inne dziedziny sztuki, Ludwik XIV. Chcąc zjednać sobie opiniotwórcze środowisko literackie, umieszczał na liście pisarzy wynagradzanych z kasy państwowej utalentowanych i popularnych autorów. Na taką listę trafił np. Pierre Corneille, autor Cyda. W zamian za opiekę dworu miał pisać schlebiające władzy panegirykipanegirykpanegiryki.