Budowa i rola klawesynu

Klawesyn jest klawiszowym instrumentem szarpanym, który jest nierozłącznie związany z muzyką barokową. Dzięki szerokiej skali wykorzystywany był do utworów solowych oraz w postaci basso continuoBasso continuobasso continuo jako dopełnienie orkiestryOrkiestraorkiestry. Technika gry przypominała technikę organową, poprzez zaimplementowanie manuałówManuałmanuałów i registrówRegisterregistrów, służących między innymi do transpozycjiTranspozycjatranspozycji dźwięków o oktawęOktawaoktawę w dół lub górę. Na przełomie XVII i XVIII wieku klawesyn zyskał największą popularność i osiągnięto szczyt możliwości i techniki muzyki klawesynowej. W tym okresie do rozwoju tej muzyki przede wszystkim przyczynili się klawesyniści francuscy.

Podczas oglądania zdjęcia przedstawiającego klawesyn, warto zwróć uwagę na detaliczność instrumentu — jego zdobienia, kształt oraz konstrukcję, które świadczą o jego historycznym i artystycznym charakterze.

Pod punktami interaktywnymi znajdziesz więcej szczegółowych informacji.

Rola twórców francuskich w rozwoju muzyki klawesynowej

Jacques Champion de Chambonnières (1601‑1672) był klawesynistą dworu paryskiego. Urodził się jako jedynak w muzycznej rodzinie Championów: dziadek Thomas uznawany był za mistrza kontrapunktuKontrapunktkontrapunktu, a ojciec Jacques (kompozytorKompozytorkompozytor) prawdopodobnie dawał synowi pierwsze lekcje gry na klawesynie. Talent Chambonnièresa dostrzeżono na dworze paryskim. W latach 30. XVII wieku był już popularny, najpierw jako instrumentalista, później jako tancerz i kompozytor. Zasłynął głównie dzięki suitomSuitasuitom i chaconnomChaconnechaconnom. Określany jest mianem przedstawiciela francuskiej szkoły klawesynowej.

Chaconne F‑dur Jacques’a Champion de Chambonnières opiera się na stałym basie ostinato, stanowiącym podstawę wariacyjnego rozwijania materiału muzycznego; zróżnicowana ornamentyka, niuanse artykulacyjne oraz subtelne zmiany dynamiczne kształtują przebieg faktury klawesynowej w obrębie regularnego pulsu rytmicznego.

Chambonnières sponsorował młodym talentom z prowincji pobyt w Paryżu i naukę gry na klawesynie. Wykształcił wielu uzdolnionych muzyków, wśród nich znaleźli się: Charles i François (wuj Françoisa Couperina Le Granda) i Louis (ok. 1626‑1661), który zasłynął jako nadworny muzyk Ludwika XIV i organista w St‑Gervais. Z ponad 200 jego kompozycji, żadna nie została opublikowana za jego życia, zachowały się one jednak w Manuskrypcie Bauyn. W jego dorobku znalazły się głównie suity, lecz reprezentacyjnymi dziełami były chaconny i passacagliaPassacagliapassacaglia. Muzyka Louisa była bardziej różnorodna i złożona pod względem kompozycji niż u swojego nauczyciela, Chambonnièresa.

Chaconne g‑moll Louisa Couperina opiera się na powtarzalnym schemacie harmonicznym w basie, stanowiącym podstawę dla kolejnych wariacji; górny głos rozwija się poprzez bogatą ornamentykę i zróżnicowanie rytmiczne, a zmiany faktury i artykulacji kształtują przebieg formy w obrębie stałego pulsu.

O edukacji muzycznej Jeana‑Henriego d'Angleberta (1629‑1691) niewiele wiadomo. Prawdopodobnie był uczniem Chambonnièresa, dla którego skomponował tombeauTombeautombeau (utwór upamiętniający osobę zmarłą), co świadczy o jego bliskich kontaktach z królewskim klawesynistą. Karierę rozpoczął w styczniu 1660 roku jako organista w kościele Rue St. Honoré. W sierpniu zastąpił Henriego Dumonta, stając się klawesynistą Philippe`a I, księcia Orleanu i młodszego brata króla. W 1662 przejął obowiązki królewskiego klawesynisty. Jego największym dziełem są cztery suity, wydane w 1689 r. w Paryżu w zbiorze Pièces de clavecin. Zawierał on tablicę ze skróconym zapisem ozdobników barokowych i sposobem ich wykonywania. Notacja d'Angleberta przyjęła się w środowisku kompozytorskim i była powszechnie stosowana w całej Europie.

Pièces de clavecin (1689) Jeana‑Henriego d’Angleberta charakteryzują się precyzyjną notacją z rozbudowanym systemem oznaczeń ornamentów, przejrzystym zapisem rytmicznym oraz wyrafinowaną, polifoniczną fakturą ukazującą bogactwo harmoniczne stylu francuskiego baroku.

Pod punktami interaktywnymi znajdziesz szczegółowe informacje.

Tombeau de Monsieur Chambonnières Jeana‑Henriego d’Angleberta utrzymane jest w wolnym tempie i minorowej tonalności, z wyrafinowaną, polifoniczną fakturą oraz subtelną ornamentyką wpisaną w linię melodyczną, przy zachowaniu przejrzystego układu głosów i bogactwa harmonicznego.

Znaczenie twórczości Couperina

François Couperin, zwany Le Grand urodził się 10 listopada 1668 roku w Paryżu jako syn Charlesa Couperina, jednocześnie jego pierwszego nauczyciela gry na klawesynie. Zmarł, gdy François miał 10 lat, a jego posadę organisty w kościele Saint‑Gervais przejął Michel Richard Delalande. Couperin odzyskał posadę ojca już w wieku 18 lat, a naukę gry kontynuował u Jacquesa‑Denisa Thomelina, który zaopiekował się młodym Françoisem i traktował go jak własnego syna. W 1690 wydał Pieces d'orgue, zbiór mszyMszamszy organowych, pochwalony przez Delalande, który pomógł mu w skomponowaniu i publikacji dzieła. Przez kolejne trzy lata Couperin zastępował swojego byłego nauczyciela na dworze królewskim, zyskując kontakty z najwybitniejszymi twórcami epoki. W 1713 roku otrzymał królewski przywilej, który pozwolił mu na publikację dzieł, a w 1717 roku uznany był za jednego z najważniejszych kompozytorów dworu królewskiego. W latach 20. XVIII wieku mocno podupadał na zdrowiu. Dzieła klawesynowe Couperina miały wpływ na twórczość późniejszych twórców, m.in. Murice`a Ravela, Johannesa Brahmsa, Richarda Straussa. Jego kompozycje podziwiał nawet sam Johann Sebastian Bach. François Couperin uważany jest za jednego z najważniejszych kompozytorów francuskich baroku. Jego najsłynniejsza książka, L'art de toucher le clavecin (Sztuka gry na klawesynie, opublikowana w 1716 roku), zawiera sugestie dotyczące palcowania, ornamentyki i innych cech techniki klawesynowej. Pisał utwory przeznaczone na orkiestrę kameralną, utwory organowe, a także wydał cztery tomy, zawierające ponad 230 utworów na klawesyn.

Preludium 5 A‑dur z cyklu L’art de toucher le clavecin François Couperina cechuje się swobodną, niemetryczną organizacją rytmiczną typową dla prélude non mesuré, płynnym prowadzeniem głosów oraz zróżnicowaną artykulacją i ornamentyką kształtującymi przebieg faktury klawesynowej.

Jean‑Philippe Rameau

Jean‑Philippe Rameau był francuskim klawesynistą, ale także wybitnym kompozytorem, teoretykiem muzyki i organistą. W młodości zasłynął jako wirtuoz klawesynu, a jego zbiory Pièces de clavecin zawierają wiele wymagających technicznie i artystycznie utworów. Choć dziś znany jest głównie jako reformator francuskiej opery i autor traktatów teoretycznych, jego muzyka klawesynowa pozostaje jednym z ważniejszych przykładów francuskiego baroku instrumentalnego.

Les Sauvages Jeana‑Philippe’a Rameau utrzymany jest w wyrazistym, motorycznym pulsie z krótkimi, rytmicznie zdefiniowanymi frazami, zróżnicowaną artykulacją oraz klarowną budową ronda, kształtowaną przez kontrasty fakturalne i regularność układu formalnego.

Francuska szkoła klawesynowa odegrała kluczową rolę w ustaleniu formy suity oraz rozwoju faktury instrumentalnej w baroku. Najważniejsze cechy tego stylu to obecność basso ostinato, rozwinięta ornamentyka, precyzyjna notacja oraz dbałość o przejrzystość faktury. Kompozytorzy tacy jak Chambonnières i Couperin kształtowali formę i styl, natomiast d’Anglebert ujednolicił system zapisu ornamentów, a Rameau rozwinął język rytmiczny i formalny. Kluczowe jest zrozumienie, że ograniczenia dynamiczne klawesynu zostały zrekompensowane przez bogactwo artykulacji i zdobień. To właśnie te elementy stały się fundamentem stylu francuskiego i wpłynęły na rozwój muzyki europejskiej. Odpowiadając na pytanie z wprowadzenia, można zauważyć, że ograniczenia instrumentu nie tylko nie zahamowały rozwoju muzyki, ale stały się impulsem do stworzenia nowego, wyrafinowanego języka kompozytorskiego.

Chomiński J., Wilkowska‑Chomińska K., Historia muzyki, cz. 1, PWM 1989.

Szlagowska D., Muzyka Baroku, Akademia Muz. w Gdańsku, 1998.

encyklopedia.pwn.pl