Co to są naturalne źródła węglowodorów?
Scenariusz lekcji realizowanej z wykorzystaniem modułowego e‑podręcznika opracowany w ramach projektu „Pilotażowe wdrożenie modułowych e‑podręczników oraz opracowanie założeń do zaawansowanych technologicznie e‑materiałów wspierających nowoczesne metody nauczania i uczenia się”.
Informacje ogólne
Imię i nazwisko autora: Patryk Tomkalski
Szkoła: podstawowa - klasa 8
Przedmiot: chemia
Czas potrzebny na realizację lekcji: 45 min.
Lekcja dotyczy naturalnych źródeł węglowodorów: węgli kopalnych, gazu ziemnego i ropy naftowej. Jej celem jest zrozumienie, jak powstały wyżej wymienione złoża, poznanie ich właściwości, zastosowań oraz roli metanu i ropy naftowej w życiu codziennym. Duży nacisk położono na pracę metodami aktywnymi z wykorzystaniem modułowego e‑podręcznika, np. stacje zadaniowe, praca z próbkami węgla, proste doświadczenie uczniowskie, ćwiczenia online. Uczeń po lekcji będzie potrafił wyjaśnić pochodzenie naturalnych złóż węglowodorów, rozpoznać frakcje ropy naftowej, wskazać na ich zastosowania, opisać właściwości metanu i podstawowe zasady BHP w pracy z tą substancją. Zajęcia zawierają elementy oceniania kształtującego.
Tematy modułów z e‑podręcznika, w oparciu o które prowadzona jest lekcja:
Na dobry początek.
Ropa naftowa – błogosławieństwo czy przekleństwo?
Sprawdź, co już umiesz.
Cele lekcji oraz realizowane punkty podstawy programowej
Cel ogólny lekcji:
Uczeń omówi powstawanie i wybrane właściwości naturalnych źródeł węglowodorów (węgle kopalne, gaz ziemny, ropa naftowa), wyjaśni proces destylacji ropy naftowej i wymieni jego produkty wraz z zastosowaniami.
Cele operacyjne w sferze kognitywnej zgodnie z taksonomią Blooma:
Z zakresu pamiętania informacji (przywoływanie istotnych informacji). Uczeń:
wymienia naturalne źródła węglowodorów: węgle kopalne, gaz ziemny, ropa naftowa,
wylicza rodzaje węgli kopalnych: antracyt, węgiel kamienny, brunatny, torf,
podaje nazwę głównego składnika gazu ziemnego oraz określa jego palność,
wymienia frakcje destylacji ropy naftowej: gaz rafineryjny, benzyna, nafta, olej napędowy, mazut,
podaje wybrane właściwości ropy naftowej (np. stan skupienia w temperaturze pokojowej, konsystencję, barwę, zapach, rozpuszczalność
w wodzie, gęstość względem wody, palność).
Z zakresu rozumienia informacji (wyjaśnienie istotnych informacji).
Uczeń:
omawia proces, w którym ropę naftową rozdziela się na składniki,
wyjaśnia, jaka właściwość składników mieszaniny pozwala poddać ją destylacji,
przypisuje na schematycznym rysunku frakcje destylacji ropy naftowej do odpowiednich poziomów kolumny destylacyjnej.
Z zakresu zastosowania informacji (rozwiązywanie problemów o zamkniętej strukturze, o jednoznacznym rozwiązaniu).
Uczeń:
korzysta z opisu/zdjęcia, aby przyporządkować próbkę węgla do odpowiedniego rodzaju,
przyporządkowuje produkty destylacji ropy naftowej do ich typowych zastosowań,
stosuje zasady BHP podczas wykonywania doświadczenia chemicznego.
Z zakresu analizowania, oceniania i tworzenia informacji (rozwiązywanie problemów o otwartej strukturze, tworzenie własnych rozwiązań zadanych problemów, ocena dotycząca wartości idei lub materiałów).
Uczeń:
analizuje na podstawie filmu lub tekstu jak powstały naturalne źródła węglowodorów,
wnioskuje, czy metan może z powietrzem tworzyć mieszaninę wybuchową.
Sposób realizacji zaplanowanych celów przez nauczyciela:
Dyskusja na temat „czarnego złota” oraz pochodzenia naturalnych źródeł węglowodorów i destylacji ropy naftowej, pokaz próbek oraz analiza grafik różnych rodzajów węgli kopalnych, pogadanka na temat zagrożenia wybuchowym spalaniem się mieszaniny gazu ziemnego i powietrza, doświadczenie uczniowskie polegające na zbadaniu właściwości ropy naftowej, uzupełnianie zadań na karcie pracy oraz na platformie ZPE, ćwiczenie interaktywne podsumowujące lekcję.
Przygotowanie do lekcji
Przygotowanie nauczyciela
Przed lekcją nauczyciel powinien udostępnić link uczniom (lub wydrukować) karty pracy, cel lekcji i kryteria sukcesu w formie checklisty.
Przygotowuje stanowiska do pracy w czterech stacjach zadaniowych. Kompletuje materiały do wykonania doświadczenia przy stacji 3: ropa naftowa, woda, pipeta, parownica, probówki, statyw do probówek, zapałki (lub zapalniczka), rękawiczki jednorazowe, fartuch laboratoryjny, okulary ochronne. Sprawdza dostęp techniczny do ZPE i połączenie internetowe. W miarę możliwości gromadzi próbki węgla: antracyt, węgiel kamienny, brunatny, torf.
Co zrobić, aby lekcja była dostępna dla wszystkich uczniów?
Więcej czasu na wykonanie zadania, możliwość udzielania odpowiedzi ustnych, kolorowe podkreślenia, zapewnienie miejsca blisko nauczyciela, mówienie twarzą do ucznia, włączenie napisów do filmów, duży kontrast wyświetlanych materiałów, powiększenie na ekranie, opisy słowne filmów, odpowiedni układ stanowisk w sali, możliwość realizacji stacji zadaniowych w jednym miejscu w parze z innym uczniem. Korzystanie z tłumacza lub słownika w razie problemów w komunikacji w języku polskim. Dla uczniów zdolnych proponuje się przygotowanie lapbooka o Ignacym Łukasiewiczu.
Przygotowanie uczniów
Uczniowie powinni przed lekcją przypomnieć sobie loginy i hasła do platformy ZPE, sprawdzić dostęp do niej, powtórzyć z poprzednich lekcji wzory i nazwy alkanów oraz sposoby rozdzielania mieszanin jednorodnych. Powinni posiadać długopis oraz zeszyt przedmiotowy. Na czas doświadczenia osoby z długimi włosami powinny je związać, a także zdjąć luźne bransoletki.
Przebieg lekcji
Przedstawiony w punktach przebieg lekcji, uwzględniający podział na działania wykonywane przez nauczyciela i uczniów.
Faza wprowadzająca
Czas | Działania nauczyciela | Działania uczniów | Uwagi / wskazówki metodyczne |
|---|---|---|---|
2 min. | Nauczyciel wita uczniów, sprawdza obecność. Prosi o zalogowanie na ZPE. | Uczniowie witają się z nauczycielem, logują się na ZPE. | Zaleca się, by każdy uczeń lub para miała dostęp do urządzenia. Jeśli sprzęt jest ograniczony, wątek można wyświetlać na tablicy lub projektorze i realizować zadania wspólnie z klasą. |
4 min. | Nauczyciel wyświetla nagłówek z tekstu na temat „czarnego złota”tekstu na temat „czarnego złota” i pyta, co oznacza to sformułowanie? | Uczniowie odpowiadają, że terminem „czarne złoto” określa się ropę naftową. | Fragment artykułu (tekstu źródłowego) najlepiej wyświetlić na ekranie multimedialnym. W przypadku problemów technicznych nauczyciel może rozdać uczniom wydrukowany tekst. |
2 min. | Nauczyciel pyta uczniów, czy ropa naftowa pochodzi ze źródeł naturalnych, czy jest wytworzona przez człowieka. | Uczniowie odpowiadają, że ropa naftowa pochodzi ze źródeł naturalnych. | |
Nauczyciel ogłasza temat lekcji: Co to są naturalne źródła węglowodorów? | Uczniowie zapisują temat w zeszycie przedmiotowym. | ||
2 min. | Nauczyciel przedstawia cel lekcji w języku ucznia (np. dowiem się, jak powstały i czym się charakteryzują naturalne źródła węglowodorów) oraz kryteria sukcesu. | Uczniowie słuchają. | Cel lekcji w języku ucznia oraz kryteria sukcesu nauczyciel może również wydrukować i rozdać uczniom do wklejenia do zeszytu w postaci checklisty. |
Nauczyciel stosując mini‑quiz, zadaje uczniom pytania: Krótko omawia epokę karbonu i pyta uczniów, z jaką łacińską nazwą pierwiastka kojarzy się im ten wyraz. Wyjaśnia, że pierwiastek ten występował w bardzo dużej ilości w ówcześnie żyjących organizmach zarówno roślinnych jak i zwierzęcych, które w wyniku różnych procesów trwających na przestrzeni wielu lat, przekształciły się w złoża węgla, ropy i gazu ziemnego. | Uczniowie udzielają odpowiedzi: Odpowiadają, że z „carboneum”, czyli łacińską nazwą węgla. Uczniowie słuchają. |
Faza realizacyjna
Czas | Działania nauczyciela | Działania uczniów | Uwagi / wskazówki metodyczne |
|---|---|---|---|
2 min. | Nauczyciel wyjaśnia uczniom, że będą pracowali w formie stacji zadaniowych (4 stacje, około 6–7 minut każda). Objaśnia zasady, rolę poszczególnych uczniów w grupach (np. lider, sekretarz, rzecznik, strażnik czasu). STACJA 1 – POWSTAWANIE NATURALNYCH ZŁÓŻ WĘGLOWODORÓW, GAZ ZIEMNY | Zapoznają się z zadaniem. Czytają tekst z e‑podręcznika oraz tekst źródłowy. Rzecznik grupy krótko prezentuje nauczycielowi uzupełnione zdania z punktu 1 oraz 2. | Nauczyciel może zadawać grupie pytania pomocnicze, np. jakie warunki (tlenowe, czy beztlenowe) sprzyjały powstawaniu złóż? |
4 min. | STACJA 2 – WĘGLE KOPALNE | Oglądają próbki, porównują je między sobą. Na podstawie grafik nazywają rodzaje węgli kopalnych i określają procentową zawartość węgla w nich. Rzecznik grupy prezentuje nauczycielowi wykonane zadania. | Jeśli nauczyciel nie dysponuje próbkami, to uczniowie mogą opierać się wyłącznie na grafikach w ZPE. W razie problemów należy ukierunkować uczniów, że im ciemniejsza barwa próbki, tym większa zawartość procentowa węgla. |
6 min. | STACJA 3 – ROPA NAFTOWA | Czytają tekst „Czarne złoto, czyli ropa naftowa”, przeprowadzają doświadczenie, wykonują zadanie z karty pracy oraz na platformie ZPE. | Można zaprezentować przykładową parę talerzy z dwiema kompozycjami o tej samej tematyce, wykonaną wcześniej przez nauczyciela. |
6 min. | STACJA 4 – DESTYLACJA ROPY NAFTOWEJ | Oglądają filmy, wykonują zadanie z karty pracy oraz na platformie ZPE. Rzecznik grupy pokazuje nauczycielowi rozwiązane zadania w celu sprawdzenia ich poprawności. |
Faza podsumowująca
Czas | Działania nauczyciela | Działania uczniów | Uwagi / wskazówki metodyczne |
|---|---|---|---|
5 min. | Nauczyciel wyświetla akapit „Podsumowanie” i prosi uczniów, aby powiedzieli, czego się dowiedzieli na lekcji i co zapamiętali. | Uczniowie podsumowują lekcję, opowiadając czego się dowiedzieli i co zapamiętali z lekcji. | Warto podkreślić indywidualne mocne strony uczniów, aby wzmocnić ich motywację i poczucie sukcesu. |
4 min. | Nauczyciel dokonuje ewaluacji lekcji, udostępniając uczniom ćwiczenie interaktywne – WYKREŚLANKĘWYKREŚLANKĘ. | Uczniowie wykonują ćwiczenie. | |
3 min. | Nauczyciel prosi o odczytanie celu lekcji oraz kryteriów sukcesu podanych na początku zajęć i odhaczenie tych punktów, które zdaniem uczniów zostały zrealizowane. Prosi o dokończenie zdań: „Najważniejsze czego się dziś nauczyłem/am, to…”, „Zaskoczyło mnie, że…”, Wciąż potrzebuję wyjaśnienia…”. | Odczytują cel lekcji i kryteria sukcesu. Odhaczają checklistę. Kończą zdania, zauważają zmiany w poziomie swojej wiedzy. | Nauczyciel wyświetla zaprezentowany na początku lekcji cel oraz kryteria sukcesu na ekranie interaktywnym. Uczniowie mogą zapisywać swoje odpowiedzi w formularzu „Notatki” na ZPE. |
Po lekcji
Propozycja działań dla uczniów, które mają na celu integrację i utrwalenie zdobytej wiedzy
Uczniowie tworzą krótką infografikę, będącą odpowiedzią na pytanie: „Dlaczego na stacji benzynowej nie można palić papierosów?”.
Propozycja ewaluacji lekcji i stopnia realizacji zaplanowanych celów edukacyjnych
Uczniowie mogą zagrać w „Koło fortuny” na ZPE (Sprawdź, co już umiesz). Odgadnięte hasła wpisują do pierwszej kolumny tabeli oraz ich definicje (kolumna druga).
Bibliografia i załączniki
Linki do wykorzystanych stron z modułowego e‑podręcznika:
Na dobry początek
Ropa naftowa – błogosławieństwo czy przekleństwo?
Na zakończenie – Sprawdź, czy umiesz
Inne materiały elektroniczne spoza ZPE
Artykuł o czarnym złocieArtykuł o czarnym złocie
Tekst źródłowy „Pochodzenie gazu ziemnego”Tekst źródłowy „Pochodzenie gazu ziemnego”
Inne niezbędne środki i pomoce dydaktyczne
karta pracy uczniakarta pracy ucznia,
cele lekcji w języku ucznia i kryteria sukcesucele lekcji w języku ucznia i kryteria sukcesu,
ćwiczenia ewaluacyjne - wykreślankaćwiczenia ewaluacyjne - wykreślanka,
tablica multimedialna/projektor,
laptopy/tablety dla uczniów oraz nauczyciela,
dostęp do Internetu oraz modułowego e‑podręcznika z ZPE.