Młody, ale odpowiedzialny – prawo nie zna wymówek

Scenariusz lekcji realizowanej z wykorzystaniem modułowego e‑podręcznika opracowany w ramach projektu „Pilotażowe wdrożenie modułowych e‑podręczników oraz opracowanie założeń do zaawansowanych technologicznie e‑materiałów wspierających nowoczesne metody nauczania i uczenia się”

Imię i nazwisko autora: Jolanta Bilska‑Sulima

Etap edukacyjny i klasa: szkoła podstawowa - klasa VIII

Przedmiot: wiedza o społeczeństwie

Czas potrzebny na realizację lekcji: 45 min.

Tematy modułów z e‑podręcznika, w oparciu o które prowadzona jest lekcja:

Nieletni wobec prawa, czyli o odpowiedzialności i reagowaniu na przemoc
Temat: Odpowiedzialność prawna nieletnich

Lekcja dotyczy zasad odpowiedzialności prawnej osób nieletnich. Uczniowie poznają podstawowe przepisy prawa karnego dotyczące nieletnich, dowiedzą się, czym są środki wychowawcze, poprawcze i leczniczo‑wychowawcze oraz nauczą się charakteryzować regulacje dotyczące sprzedaży oraz konsumpcji alkoholu, papierosów i narkotyków. Lekcja jest realizowana metodą stacji zadaniowych, które umożliwią uczniom autonomiczne zgłębianie tematu w grupach. Na jednej ze stacji zaplanowano grę decyzyjną, w której uczniowie będą dokonywali konkretnych wyborów zachowań i poznawali ich skutki prawne. Zajęcia i sposób realizacji rozwijają świadomość uczniów w zakresie prawnych konsekwencji decyzji podejmowanych przez nieletnich.

Cel ogólny lekcji:

Głównym celem lekcji jest poznanie zasad odpowiedzialności prawnej osób nieletnich.

Cele operacyjne w sferze kognitywnej zgodnie z taksonomią Blooma:

1. Z zakresu pamiętania informacji (przywoływanie istotnych informacji) Uczeń:

• definiuje pojęcia: nieletni, małoletni, młodociany;

• wymienia środki wychowawcze, poprawcze i leczniczo‑wychowawcze.

2. Z zakresu rozumienia informacji (wyjaśnienie istotnych informacji) Uczeń:

• identyfikuje zachowania zagrożone odpowiedzialnością karną;

• podaje przykłady postępowania nieletnich zagrożonego odpowiedzialnością karną;

• charakteryzuje regulacje dotyczące sprzedaży oraz konsumpcji alkoholu, papierosów i narkotyków.

3. Z zakresu zastosowania informacji (rozwiązywanie problemów o zamkniętej strukturze, o jednoznacznym rozwiązaniu) Uczeń:

• korzysta z przepisów prawa w celu dokonania wyboru zachowania zgodnego z przepisami.

4. Z zakresu analizowania, oceniania i tworzenia informacji (rozwiązywanie problemów o otwartej strukturze, tworzenie własnych rozwiązań zadanych problemów, ocena dotycząca wartości idei lub materiałów) Uczeń: 

• analizuje przedstawiane sytuacje oraz skutki prawne dokonywanych wyborów;

• ocenia przedstawione zachowania pod kątem zgodności z przepisami prawa.

Sposób realizacji zaplanowanych celów przez nauczyciela:

Lekcja jest realizowana metodą stacji zadaniowych, które umożliwiają uczniom autonomiczne zgłębianie tematu w grupach. Uczniowie samodzielnie dokonują wyboru kolejności wykonywania zadań, czasu ich realizacji oraz funkcji pełnionych w grupie (np. sekretarz, strażnik czasu). Gra decyzyjna zaplanowana na jednej ze stacji, w której uczniowie będą dokonywali konkretnych wyborów zachowań, uświadomi uczniom, że dokonywane przez nich wybory postępowania mogą mieć określone skutki prawne. Sposób realizacji lekcji wspiera autonomię uczniów.

Przygotowanie nauczyciela

Nauczyciel i uczniowie posiadają dostęp do modułowego e‑podręcznika do wiedzy o społeczeństwie pt. Świat wokół nas.

Nauczyciel przygotowuje grafikę (np. kajdanki w modułowym e‑podręczniku) lub rekwizyty związane z tematem lekcji do wykorzystania w fazie wprowadzenia do tematu.

Nauczyciel przygotowuje 5 kart z zadaniami oraz materiały potrzebne do wykonania zadań (słuchawki, kredki, mazaki, papier kolorowy).

Stacja 1.

Obejrzyjcie film w modułowym e‑podręczniku pt. System prawny w Polsce. 

• Napiszcie, co oznaczają pojęcia małoletni, młodociany, nieletni. 

• Porównajcie pojęcie przestępstwa i wykroczenia, wykonując ćwiczenie 1.

• Dopasujcie opisy do ról w postępowaniu przygotowawczym i sądowym, wykonując ćwiczenie 2.

Stacja 2.

Zapoznajcie się z katalogiem przestępstw wymienionych w art. 10 § 2 Kodeksu karnego w modułowym e‑podręczniku  i podajcie 3 przykłady przestępstw, za które osoba, która ukończyła 15 lat, może odpowiadać jak dorosły. Odpowiedzi zapiszcie na karcie odpowiedzi.

Stacja 3.

Zapoznajcie się z zagadnieniem: Środki stosowane wobec nieletnich i scharakteryzujcie środki, jakie może stosować sąd wobec nieletnich. Odpowiedzi zapiszcie na karcie odpowiedzi.

Stacja 4.

Zapoznajcie się z zagadnieniem: Regulacje prawne dotyczące sprzedaży i konsumpcji alkoholu, papierosów i narkotyków w modułowym e‑podręczniku i przygotujcie ulotkę informacyjną na ten temat dla swoich rówieśników. (ulotki mogą być upowszechniane np. podczas festynu szkolnego.).

Stacja 5.

Gra decyzyjna. Wyobraźcie sobie, że jesteście bohaterami przedstawionych sytuacji. Uzgodnijcie w grupie wybór zachowania. Zaznaczcie odpowiedzi. Sprawdźcie liczbę zdobytych punktów na karcie odpowiedzi, którą udostępnia nauczyciel w sali. W zależności od liczby zdobytych punktów, oceńcie waszą świadomość prawną (zgodnie z kluczem odpowiedzi udostępnionym w sali). 

Sytuacja nr 1: Znaleziona paczka – wracając ze szkoły, znajdujecie na chodniku paczkę z telefonem w środku. 

1. Zostawiacie ją i idziecie dalej. (+2 pkt. – brak ryzyka prawnego);

2. Zabieracie ją i oddajecie w najbliższym komisariatu policji. (+3 pkt. – odpowiednie zachowanie);

3. Zatrzymujecie i używacie telefonu. (-3 pkt. – kradzież, czyn karalny).

Sytuacja nr 2: Papieros na przerwie – kolega proponuje wam zapalenie papierosa na boisku szkolnym.

1. Odmawiacie. (+3 – brak konsekwencji);

2. Bierzecie jednego „dla spróbowania”. (-1 pkt. - naruszenie zakazu, możliwa interwencja pedagoga szkolnego);

3. Częstujecie się papierosami i rozdajecie je młodszym kolegom. (-3 pkt. – naruszenie prawa, możliwe konsekwencje w sądzie rodzinnym).

Sytuacja nr 3: Film z bójki – znajomy wysyła wam nagrania bójki w szkole.

1. Wysyłacie filmik swoim znajomym. (-2 pkt. – możliwe naruszenie prywatności, możliwe konsekwencje prawne);

2. Kasujecie filmik i rozmawiacie o tym z rodzicami. (+3 pkt. – brak ryzyka);

3. Publikujecie filmik w mediach społecznościowych. (-3 pkt. – naruszenie prawa, możliwe postępowanie sądowe).

Sytuacja nr 4: Paczka od starszego kolegi – starszy znajomy prosi, abyście przechowali jego „pamiątkę” z wakacji w plecaku. Okazuje się, że to marihuana.

1. Zabieracie paczkę z marihuaną dla siebie. (-3 pkt. – posiadanie narkotyków, poważne konsekwencje karne);

2. Zgadzacie się, ale tylko „na chwilę”. (-3 pkt. – posiadanie narkotyków, postępowanie sądowe);

3. Odmawiacie. (+3 pkt. – brak ryzyka).

Sytuacja nr 5: Gra z oszustwem – podczas gry online widzicie ofertę „darmowych skinów” w zamian za dane logowania.

1. Wysyłacie swoje dane. (-1 pkt. – możliwa utrata swojego konta);

2. Ignorujecie wiadomość. (+3 pkt. – brak ryzyka);

3. Wysyłacie dane kolegi, aby zrobić mu żart. (-3 pkt. – oszustwo komputerowe, konsekwencje karne).

Sytuacja nr 6: Hejt w internecie – ktoś wstawia w sieci zdjęcie kolegi/koleżanki z obraźliwym opisem.

1. Zgłaszacie post. (+3 pkt. – brak ryzyka);

2. Udostępniacie post dalej. (-3 pkt. – rozpowszechnianie treści naruszających dobra osobiste);

3. Lajkujecie i dodajecie żartobliwy komentarz. (-2 pkt. – współudział w cyberprzemocy). 

Wyniki:

• Od 18 punktów do 15 punktów – wasza świadomość prawna jest wysoka. Znacie prawa dotyczące nieletnich. Wasze decyzje wskazują na wysokie poczucie odpowiedzialności, dbałość o bezpieczeństwo własne i innych oraz umiejętność odmawiania w sytuacji presji rówieśniczej. 

• Od 14 punktów do 6 punktów – posiadacie podstawową wiedzę o prawie, ale zdarzają się decyzje ryzykowne podyktowane chęcią „testowania granic”. Wasze wybory pokazują, że rozumiecie część konsekwencji prawnych, jednak czasem nie potraficie prawidłowo ocenić ich powagi lub liczycie na „szczęśliwy zbieg okoliczności”. Konieczne jest utrwalenie wiedzy o prawnych skutkach zachowań. 

• Od 5 punktów do -18 punktów – posiadacie niski poziom świadomości prawnej lub ignorujecie ryzyko prawne w swoich działaniach. Wasze decyzje prowadzą do bezpośredniego łamania prawa lub poważnego zagrożenia bezpieczeństwa. Wasze wybory mogą wynikać z braku wiedzy, lekceważenia konsekwencji lub chęci podejmowania ryzyka. Konieczna jest intensywna edukacja prawna, analiza konkretnych przypadków i poznawanie realnych skutków prawnych i społecznych waszych działań.

Co zrobić, aby lekcja była dostępna dla wszystkich uczniów?

Nauczyciel i wszyscy uczniowie posiadają dostęp do modułowego e‑podręcznika do wiedzy o społeczeństwie pt. Świat wokół nas. Uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi muszą zostać wdrożeni przez nauczyciela do korzystania z trybu dostępności w modułowym e‑podręczniku (dostosowanie rozmiaru czcionki, kontrastu, czytnik immersyjny).

• Dodatkowo nauczyciel przygotowuje dla uczniów z trudnościami w nauce wersję uproszczoną treści lekcji, korzystając na przykład z narzędzi opartych na sztucznej inteligencji.

• Można przygotować dodatkowy materiał wizualny (grafiki piktogramy) wspierający prezentowane treści. 

• Uczniowie niedowidzący mogą korzystać z czytnika immersyjnego lub nagrań tekstów przygotowanych z wykorzystaniem bezpłatnych narzędzi TTS (text‑to‑speech).

• Należy zaplanować dostosowanie ról i form udziału w lekcji do możliwości psychofizycznych uczniów, uczeń może realizować zadania wspólnie z rówieśnikami lub nauczycielem współorganizującym kształcenie specjalne.

• Przygotowując lekcję, należy zaplanować więcej czasu dla uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, zaplanowane treści należy podzielić na mniejsze części.

• Instrukcje i polecenia powinny być jasno sformułowane i wyraźnie przedstawione, ewentualnie powtórzone oraz zaprezentowane także w formie pisemnej na tablicy/slajdzie. 

• Nauczyciel powinien zadbać o to, aby na lekcji panowała atmosfera wzajemnego szacunku oraz aby wszyscy uczniowie czuli się bezpiecznie. Wypowiedzi na forum klasy nie powinny być publicznie oceniane.

Przygotowanie uczniów

Uczniowie posiadają dostęp do modułowego e‑podręcznika do wiedzy o społeczeństwie pt. Świat wokół nas. Uczniowie zapoznają się z tematem Odpowiedzialność prawna nieletnich w modułowym e‑podręczniku.

Przedstawiony w punktach przebieg lekcji, uwzględniający podział na działania wykonywane przez nauczyciela i uczniów.

Faza wprowadzająca

Faza realizacyjna

Faza podsumowująca

Propozycja działań dla uczniów, które mają na celu integrację i utrwalenie zdobytej wiedzy

W celu integracji i utrwalenia zdobytej wiedzy nauczyciel może zaproponować uczniom realizację projektu edukacyjnego w grupach pt. Profilaktyka przestępczości. Opis projektu dostępny jest w modułowym e‑podręczniku. 

Propozycja ewaluacji lekcji i stopnia realizacji zaplanowanych celów edukacyjnych

Nauczyciel przygotowuje pytania dla uczniów z wykorzystaniem bezpłatnej aplikacji online, np. Co jest dla ciebie najważniejsze z dzisiejszej lekcji? Czego się dziś dowiedziałeś? Czego ci zabrakło na lekcji? Co cię zaskoczyło na lekcji? Czego wcześniej nie wiedziałeś? Uczniowie skanują kod QR prowadzący do pytań i udzielają odpowiedzi. Nauczyciel wyświetla odpowiedzi na tablicy interaktywnej. Ewaluacja może zawierać również pytania zamknięte, np.
Dzisiejsza lekcja była: a) bardzo ciekawa, b) średnio ciekawa, c) niezbyt interesująca, Moje zaangażowanie na lekcji było: a) duże, b) średnie, c) niewielkie, Znam zasady odpowiedzialności prawnej nieletnich: a) bardzo dobrze, b) niezbyt dobrze, c) w ogóle ich nie znam itp.

Linki do wykorzystanych stron z modułowego e‑podręcznika:

Odpowiedzialność prawna nieletnich

Inne niezbędne środki i pomoce dydaktyczne

• karty zadań dla 5 stacji zadaniowych wraz kartami odpowiedzi,

• materiały potrzebne do realizacji zadań: słuchawki, mazaki, artykuły piśmiennicze.