Cywilizacje starożytnego Bliskiego Wschodu - Sumerowie

Tajemniczy lud Sumerów pojawił się w południowej Mezopotamii (nazwanej od nazwy ludu Sumerem) w IV tysiącleciu p.n.e. Do czasów podboju całego regionu przez Akadów w połowie XXIV w. p.n.e. wytworzył oryginalną cywilizację, z której osiągnięć korzystali nie tylko zdobywcy, ale także inne ludy. Włącznie z nami.

Państwa‑miasta

Ryz4THATShUJn

Mapa Mezopotamii. Zawiera informacje o położeniu państwa na mapie.

Mapa Mezopotamii. Na mapie zaznaczone są:

Rzeki Mezopotamii:

• Tygrys,

• Eufrat.

Tereny uprawne były wzdłuż rzek.

Miasta na terenie Mezopotamii:

• Babilon,

• Uruk,

• Lagasz,

• Ur.

Kontynent na którym leżała Mezopotamia: Azja.

Sumerowie przybyli do Mezopotamii jako koczownicy, ale z czasem zaczęli prowadzić osiadły tryb życia. Nie stworzyli jednak jednolitego państwa, które obejmowałoby większą część Mezopotamii. Ich życie toczyło się we wspólnotach, nazywanych miastami‑państwami. Ukształtowały się one w IV tysiącleciu p.n.e. w południowej Mezopotamii. Było ich kilkanaście (archeologowie odkryli pozostałości 18), spośród których jednym z najlepiej zbadanych przez archeologów jest Uruk.

R1XTMDGB1U849

Mapa przedstawia Sumer pomiędzy czwartym a trzecim tysiącleciem przed naszą erą. Zaznaczono pierwotny zasięg Sumeru, którego granice przechodziły na północy przez miasta Sippar, Akad, Babilon, a na południu graniczył z Zatoka Perską. Na mapie są także ważniejsze miasta‑państwa Sumeru. Należą do nich Sippar, Kisz, Adap, Nippur, Umma, Lagasz, Uruk, Eridu.

Niemal cała ludność takich miast‑państw zamieszkiwała kilkunastotysięczną miejscowość. Kontrolowała ona okoliczne wsie i tereny uprawne z siecią irygacyjną.

RoF8jdrVYmflD

Rysunek przedstawiający rolników uprawiających pole. Jeden z nich orze pole zaprzęgniętymi wołami. Następny sieje ziarno. Inne osoby zbierają rośliny. Pomiędzy działkami pola są kanały irygacyjne, w których jest woda. Przy kanałach stoi studnia z żurawiem służącym do czerpania wody. Przy studni mężczyzna nabiera z niej wodę i wlewa do kanału irygacyjnego. Robi to za pomocą żurawia. Żuraw ma długi drąg, umocowany pośrodku na rozwidlonym słupie. Jeden jego koniec był obciążony kamieniami, a drugi zwieszał się wprost nad studnią. Do tego końca było przymocowane jest wiadro. Drąg działa jak dźwignia i pozwalał spuszczać wiadro na tyczce w głąb studni, a potem łatwo wyciągać je do góry. W oddali widać rzekę a za nią ziggurat, dalej są góry.

Od innych ośrodków politycznych dzieliły je pustynie albo bagna. Miasto zwykle było otoczone murami; najważniejszy budynek stanowił zikkurat położony w centrum. Służył on nie tylko jako ośrodek kultu, ale także jako spichlerz i skarbiec. Przypuszcza się, że początkowo takimi wspólnotami kierowali kapłani, nadzorujący również przebieg prac irygacyjnych (było to wielkie przedsięwzięcie logistyczno‑budowlane, które musiało, jak wierzono, uzyskać przychylność bogów). Z czasem, w następstwie prowadzonych wojen, które wymagały podporządkowania naczelnemu wodzowi, władzę przejmowały jednostki. Królowie dążyli do ugruntowania władzy w obrębie jednego rodu lub dynastii. Ludność, która podlegała władcom, była zróżnicowana, większość stanowili wolni mieszkańcy (na szczycie z elitami pałacową i świątynną), przy czym wielu z nich zajmowało się zajęciami pozarolniczymi (kupiectwo, rzemiosło). Ludność zależna i niewolnicy pracowała w majątkach właścicieli ziemskich.

Slajd 2 z 2

RjmRegs1rwzE4

Ilustracja przedstawia zikkurat, monumentalną świątynie z czerwonej cegły o zmniejszających się schodkowo kolejnych tarasach. Na szczyt świątyni prowadzą szerokie schody usytuowane od frontu i po obu stronach.

RyvE34b9eWHWO

Ilustracja przedstawia grafikę komputerową zikkuratu z poprzedniej ilustracji. Zikkurat, czyli monumentalna świątynia z czerwonej cegły o zmniejszających się schodkowo kolejnych tarasach. Na szczyt świątyni prowadzą szerokie schody usytuowane od frontu i po obu stronach. NA szczycie znajduje się punk centralny świątyni.

Pismo

Jednym z najbardziej przełomowych wynalazków Sumerów było pismo. Znaki zapisywano przy użyciu trzciny na miękkich glinianych tabliczkach. Po zapisaniu tabliczki były wypalane w piecach albo suszone na słońcu. Setki tysięcy takich glinianych tabliczek i ich kawałków zachowało się do naszych czasów.

RORD1Q1VKXD8K

Ilustracja przedstawia rewers i awers glinianej tabliczki pokrytej symbolami, znakami graficznymi, liniami i rysunkami wydrapanymi na tabliczce.

R12S9i8PiMfo9

Owalna tabliczka gliniana o jasnobeżowym kolorze, z pięcioma rzędami żłobionego w niej pisma klinowego.

RLdMpHnaDJ2AC

Nieregularna, żółta tablica kamienna z rzędami pisma klinowego, wyraźnie uszkodzona na skutek upływu czasu - widoczne wyszczerbienia, ułamania. Pierwotnie tablica mogła mieć kształt prostokąta. Widoczna pośrodku żłobiona podziałka kolumny, dzieląca tablicę na dwie strony.

Jak wynika z fragmentu poematu epickiego Enmerkar i pan Aratty (XXI w. p.n.e.), wynalazek pisma przypisywano legendarnemu Enmerkarowi, drugiemu królowi Uruku, możliwe więc, że to w tym mieście użyto go po raz pierwszy w historii.

Ciekawostka

R1IhM31z77VzC1

Płyta przedstawia trzy rzędy postaci wojowników, wozów bojowych i zwierząt na tle z lapis lazuli. Wszystkie postaci i obiekty ukazane są z profilu. Wojownicy są łysi lub ukazani w rynsztunku przypominającym kształtem hełm i lekkie zbroje z płaszczami. W pierwszym rzędzie centralną postacią jest król, z obu stron otoczony wojownikami. W drugim rzędzie szereg wojowników idący z lewej do prawej. W ostatnim rzędzie ukazano rydwany bojowe i wojowników na nich, prowadzących pojazdy z lewej do prawej.

Powyżej przedstawiono fragment jednego z najcenniejszych zabytków sztuki sumeryjskiej - Sztandaru z Ur. Nazwa, błędnie wprowadzona przez badaczy, sugerowała wykorzystanie obiektu jako proporca bojowego. Tak naprawdę
Sztandar z Ur jest drewnianą płytą, prezentującą malowidła sceny wojenne i życia politycznego cywilizacji Sumerów. W jednej z bocznych ścian zabytku znajduje się niewielka skrytka. Na tej podstawie część naukowców wysunęła przypuszczenie, iż naprawdę obiekt służył za ruchomy skarbiec, w którym znajdowały się fundusze na prowadzenie wojny. Po dziś dzień prawdziwe przeznaczenie Sztandaru z Ur pozostaje zagadką. Niemniej można je traktować także jako źródło historyczne, prezentujące życie codzienne Sumerów.

R1t4eD3YjJZ1I

Zdjęcie sztandaru na którym są przedstawione przygotowania do uczty w trzech pasach kompozycji. W górnym pasie, po lewej stronie siedzi władca, dalej są słudzy i po prawej stronie jest harfista. W środkowym pasie słudzy z zwierzętami - wołami, kozami, baranami. W ostatnim pasie słudzy i zwierzęta.

Czytamy, że Enmerkar wynalazł pismo, ponieważ mowa nie była doskonałym przekaźnikiem informacji. Najstarsze tabliczki wskazują, że początkowo pismo było używane do celów administracyjnych: dzięki niemu zapisywano ilość zwierząt w stadach, bogactw i innych dóbr w magazynach. Dopiero z czasem zaczęło być używane do wyrażania bardziej abstrakcyjnych pojęć i tworzenia dzieł literackich. Umożliwiła to ewolucja pisma, która wyglądała w skrócie następująco: najpierw zapisywano proste znaki, tzw. piktogramy, na określenie jakiegoś dobra, np. rysowano kozę; później te znaki zyskiwały szersze znaczenie, np. narysowana noga nie oznaczała tylko kończyny, ale także to, co można było nią robić, a więc takie słowa jak „biec”, „kopać”, „stać”. W końcu znaki zostały przypisane do dźwięków mowy, lecz nie głosek (jak w naszym piśmie), ale sylab. W ostatniej fazie rozwoju pisma znaki odpowiadające dźwiękom mowy były łączone w słowa, a piktogramy zostały zamienione na kreski albo kliny. To właśnie od kresek dzieło Sumerów zyskało słynną nazwę pisma klinowego. Składało się na nie kilkaset znaków. Opanowanie sztuki pisania wymagało wielu lat praktyki. Na jednej z tabliczek z III tysiąclecia p.n.e. znajdujemy zdanie: Wśród rzemieślników całego rodu ludzkiego nie masz zawodu równie trudnego jak sztuka pisania.

RYuc6o8o8LxuA

Ilustracja przedstawia siedem stadiów rozwoju wyrazu "głowa" . Patrząc od lewej strony pierwsze przedstawienia to symbole obrazkowe, przedstawiające schematyczny rysunek głowy. Trzecie stadium to znak graficzny przypominający strzałkę w lewą stronę. Kolejne fazy od czwartej do siódmej, to abstrakcyjne znaczki, złożone z elementów o kształtach przypominjących gwoździki z trójkątnym łepkiem ułożonych w pionie i poziomie.

Inne przełomowe wynalazki

Slajd 3 z 3

R1GUO7BDD7CMV

Ilustracja przedstawia skrzynię zdobioną mozaikami. Na ciemnym tle znajduje się rysunek dwóch mężczyzn zasiadających na wozie bojowym zaprzęgniętym w cztery konie.

RKZGHTRRE7E2P

Zdjęcie przedstawia figurkę byka stojącego profilem z uniesioną głową i długim, zwisającym ogonem.

R447LK5XC9ZSH

Zdjęcie przedstawia złoty hełm z lekko zaokrągloną górą, na której widoczny jest wzorek imitujący włosy. Po bokach otwory wraz z elementem mającym przypominać małżowinę uszną. Całość zdobiona.

W celu usystematyzowania treści związanych z osiągnięciami cywilizacji Mezopotamii zapoznaj się z filmem

R1OKLPBUTB9AO

Film nawiązujący do cywilizacji Sumerów.

Film nawiązujący do cywilizacji Sumerów.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1OKLPBUTB9AO

Film nawiązujący do cywilizacji Sumerów.

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 3

Określ, który zabytek pochodzi z Sumeru. Uzasadnij odpowiedź.

Źródło A

RXAgNfbh97gdY

Ilustracja

Źródło B

R1YH3AIeDydPC

Ilustracja

Źródło C

R1XTV6QjdEZN4

Ilustracja

R11jjlanbB34U

(Wybierz: 1., 2., 3.) Uzasadnienie (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na detale.

Pokaż odpowiedź

Z Sumeru pochodzi płaskorzeźba – źródło A – ponieważ znajduje się na niej inskrypcja zapisana pismem sumeryjskim.

Ćwiczenie 3

R1T4SPPKT9KO4

Wstaw właściwe słowa w luki w tekście. 1. Sumerowie, 2. Bizantyjczycy, 3. wielolitego, 4. Uruk, 5. VII tysiącleciu p.n.e., 6. jednolitego, 7. IV tysiącleciu p.n.e., 8. 18, 9. Pok, 10. miastami‑państwami przybyli do Mezopotamii jako koczownicy, ale z czasem zaczęli prowadzić osiadły tryb życia. Nie stworzyli jednak 1. Sumerowie, 2. Bizantyjczycy, 3. wielolitego, 4. Uruk, 5. VII tysiącleciu p.n.e., 6. jednolitego, 7. IV tysiącleciu p.n.e., 8. 18, 9. Pok, 10. miastami‑państwami państwa, które obejmowałoby większą część Mezopotamii. Ich życie toczyło się we wspólnotach, nazywanych 1. Sumerowie, 2. Bizantyjczycy, 3. wielolitego, 4. Uruk, 5. VII tysiącleciu p.n.e., 6. jednolitego, 7. IV tysiącleciu p.n.e., 8. 18, 9. Pok, 10. miastami‑państwami. Ukształtowały się one w 1. Sumerowie, 2. Bizantyjczycy, 3. wielolitego, 4. Uruk, 5. VII tysiącleciu p.n.e., 6. jednolitego, 7. IV tysiącleciu p.n.e., 8. 18, 9. Pok, 10. miastami‑państwami w południowej Mezopotamii. Było ich kilkanaście (archeologowie odkryli pozostałości 1. Sumerowie, 2. Bizantyjczycy, 3. wielolitego, 4. Uruk, 5. VII tysiącleciu p.n.e., 6. jednolitego, 7. IV tysiącleciu p.n.e., 8. 18, 9. Pok, 10. miastami‑państwami), spośród których jednym z najlepiej zbadanych przez archeologów jest 1. Sumerowie, 2. Bizantyjczycy, 3. wielolitego, 4. Uruk, 5. VII tysiącleciu p.n.e., 6. jednolitego, 7. IV tysiącleciu p.n.e., 8. 18, 9. Pok, 10. miastami‑państwami.

Wstaw właściwe słowa w luki w tekście. 1. Sumerowie, 2. Bizantyjczycy, 3. wielolitego, 4. Uruk, 5. VII tysiącleciu p.n.e., 6. jednolitego, 7. IV tysiącleciu p.n.e., 8. 18, 9. Pok, 10. miastami‑państwami przybyli do Mezopotamii jako koczownicy, ale z czasem zaczęli prowadzić osiadły tryb życia. Nie stworzyli jednak 1. Sumerowie, 2. Bizantyjczycy, 3. wielolitego, 4. Uruk, 5. VII tysiącleciu p.n.e., 6. jednolitego, 7. IV tysiącleciu p.n.e., 8. 18, 9. Pok, 10. miastami‑państwami państwa, które obejmowałoby większą część Mezopotamii. Ich życie toczyło się we wspólnotach, nazywanych 1. Sumerowie, 2. Bizantyjczycy, 3. wielolitego, 4. Uruk, 5. VII tysiącleciu p.n.e., 6. jednolitego, 7. IV tysiącleciu p.n.e., 8. 18, 9. Pok, 10. miastami‑państwami. Ukształtowały się one w 1. Sumerowie, 2. Bizantyjczycy, 3. wielolitego, 4. Uruk, 5. VII tysiącleciu p.n.e., 6. jednolitego, 7. IV tysiącleciu p.n.e., 8. 18, 9. Pok, 10. miastami‑państwami w południowej Mezopotamii. Było ich kilkanaście (archeologowie odkryli pozostałości 1. Sumerowie, 2. Bizantyjczycy, 3. wielolitego, 4. Uruk, 5. VII tysiącleciu p.n.e., 6. jednolitego, 7. IV tysiącleciu p.n.e., 8. 18, 9. Pok, 10. miastami‑państwami), spośród których jednym z najlepiej zbadanych przez archeologów jest 1. Sumerowie, 2. Bizantyjczycy, 3. wielolitego, 4. Uruk, 5. VII tysiącleciu p.n.e., 6. jednolitego, 7. IV tysiącleciu p.n.e., 8. 18, 9. Pok, 10. miastami‑państwami.

11

Ćwiczenie 4

Przeanalizuj poniższe zdjęcia broni. Rozstrzygnij, którą z nich prawdopodobnie chętniej posługiwałby się sumeryjski wojownik w XXV w. p.n.e. Uzasadnij odpowiedź.

Ilustracja A

R1BIASUOzijpd

Ilustracja

Ilustracja B

R3OxhNXFQyRAC

Ilustracja

R14N2PRxKEWVO

Rozstrzygnięcie (Wybierz: , 1 , 2) Uzasadnienie (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Z jakiego materiału zostały wykonane włócznie? Przypomnij sobie odpowiedni wynalazek Sumerów.

Pokaż odpowiedź

Sumeryjski wojownik posługiwałby się bronią przedstawioną na ilustracji A, wskazuje na to fakt, że została ona wykonana z brązu, który wynaleźli Sumerowie. Ostrze broni przedstawionej na ilustracji B jest z kamienia i było charakterystyczne dla epoki kamienia, a nie epoki brązu.

Ćwiczenie 4

R1P7M2GUCOGB2

Wskaz odpowiedź. Sumeryjski wojownik posługiwałby się bronią, której ostrze wykonane by było z: Możliwe odpowiedzi: 1. brązu, 2. kamienia, 3. drewna

1

Ćwiczenie 9

Poniższy posąg przedstawia Ebih‑ila (jak głosi inskrypcja). Porównaj posąg z płaskorzeźbą i udowodnij, że Ebih‑il należał do elity.

RIV5DciJEYFah

Ilustracja

R1QaYIALyh11h

Ilustracja

R11kGB9C5VrAs

Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Przeanalizuj ubiór postaci z płaskorzeźby.

Pokaż odpowiedź

Ebih‑il nosi taki sam rodzaj misternie wykonanej spódnicy jak postać zasiadająca na krześle (tronie?) z płaskorzeźby. Postać z płaskorzeźby tak samo ubrana jak Ebih‑il jest znacznie większa (a więc ważniejsza) niż inne postaci, które przynoszą jej jakieś dary lub przychodzą z prośbami.

Ćwiczenie 9

RFFQSTETHC25Z

Połącz w pary. Enlil Możliwe odpowiedzi: 1. bóg wojny i miłości;, 2. najwyższy bóg panteonu sumeryjskiego, panujący nad ziemią, powietrzem i wiatrami; twórca człowieka; Isztar Możliwe odpowiedzi: 1. bóg wojny i miłości;, 2. najwyższy bóg panteonu sumeryjskiego, panujący nad ziemią, powietrzem i wiatrami; twórca człowieka;

Połącz w pary. Enlil Możliwe odpowiedzi: 1. bóg wojny i miłości;, 2. najwyższy bóg panteonu sumeryjskiego, panujący nad ziemią, powietrzem i wiatrami; twórca człowieka; Isztar Możliwe odpowiedzi: 1. bóg wojny i miłości;, 2. najwyższy bóg panteonu sumeryjskiego, panujący nad ziemią, powietrzem i wiatrami; twórca człowieka;

Słownik