Hetyci i Fenicjanie

R1FK17BuhBrsG

Fenicja z uwagi na strategiczne położenie stanowiła obszar rywalizacji wielu mocarstw i wielokrotnie była obiektem ataków zewnętrznych. Od końca II tysiąclecia p.n.e. zamieszkiwał ją semicki lud Fenicjan, który musiał znosić zwierzchnią władzę najpierw Egipcjan, później azjatyckiego ludu Hetytów, a po okresie niepodległości zapoczątkowanej najazdem tzw. Ludów Morza (XII w. p.n.e.) – również Asyryjczyków i Persów. Ostatecznie Fenicja weszła w skład imperium Aleksandra Wielkiego. Fenicjanie zaś przeszli do historii jako świetni żeglarze, którzy jako jedyni w starożytności opłynęli Afrykę, a także jako twórcy alfabetu fonetycznego.

R12rFn9EFxrgx1

Linia chronologiczna przedstawia następujące wydarzenia. 7000 lat przed naszą erą –Najstarsze znalezione ślady osadnictwa na terenie Grecji. Od 17 do 14 wieku przed naszą erą – Podbój Syrii i Azji Mniejszej przez Hetytów. Około 13 wieku przed naszą erą – Powstanie alfabetu fenickiego. Od 14 do 13 wieku przed naszą erą – Szczyt potęgi Hetytów. Około 1280 roku przed naszą erą – Bitwa pod Kadesz. Od 12 do 9 wieku przed naszą erą = Wieki Ciemne – okres upadku kultury Grecji. — Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoje cele

Wytłumaczysz propagandowy charakter relacji Ramzesa II z bitwy z Hetytami.
Wskażesz atut regionu zamieszkałego przez Fenicjan i wyjaśnisz, w jaki sposób wpłynął on na rozwój fenickich państw‑miast.
Scharakteryzujesz przyczyny i kierunki ekspansji Fenicjan w basenie Morza Śródziemnego.

Hetyci

Tak nazywamy jeden z najstarszych ludów indoeuropejskich, który między XVII a XII w. p.n.e. stworzył potężne państwo, królestwo o nazwie Hatti. Leżało ono na terenie dzisiejszej Turcji, a jego stolicą było Hattusas, dziś stanowisko archeologiczne znajdujące się ok. 150 km od Ankary. Twórcą potęgi hetyckiej był Suppiluliumas, który podbił Syrię i zajął najbardziej wysunięte na północ miasto fenickie Ugarit. Szczyt potęgi Hetytów przypadł na przełom XIV i XIII w. p.n.e. Rywalizacja o Syrię i miasta fenickie doprowadziła wówczas do konfliktu z Egiptem Ramzesa II i odparcia przez Muwatallisa II najazdu egipskiego w słynnej bitwie pod Kadesz (ok. 1296 r. p.n.e.). Upadek państwa Hetytów pozostaje tajemnicą; uczeni wiążą go z najazdem tzw. Ludów Morza i zagrożeniem ze strony rosnącej w siłę Asyrii.

R1QUZF4UXM6N8

Zdjęcie przedstawia monumentalne głazy stojące naprzeciwko siebie, tworząc pomiędzy sobą szerokie przejście. Na kamiennych blokach widnieją przedstawiania wyrzeźbionych lwów. — Brama Lwów w Hattusas. Była to jedna z trzech bram, która wiodła do miasta. Imponujące wrażenie robią potężne bloki kamienne.
Źródło: Bernard Gagnon, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Fenicja

Fenicjanie zamieszkiwali wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego, pas ziemi o długości 250–300 km i szerokości ok. 12–50 km. Jego granice od zachodu wyznaczało morze, od wschodu zaś biegnące nieomal równolegle do wybrzeża morskiego pasmo gór Libanu sięgających ponad 3000 m n.p.m. Była to kraina odizolowana od reszty kontynentu, z niewielką ilością terenów uprawnych (choć bardzo żyznych). Fenicja nie obfitowała w surowce; jedynymi bogactwami naturalnymi regionu były poszukiwane na całym Bliskim Wschodzie cedr i barwnik purpura, pozyskiwany z wydzieliny ślimaków, który cieszył się wielkim powodzeniem w wielu sąsiednich krajach. Atutem regionu było jednak położenie na styku świata śródziemnomorskiego i Bliskiego Wschodu oraz wszechobecność morza, co pozwalało na rozwinięcie działalności handlowej. Fenicjanie szybko więc zyskali sławę świetnych żeglarzy, kupców i odkrywców. Ich miasta, zakładane w miejscach naturalnych portów o znakomitych warunkach obronnych, pełniły funkcję ważnych ośrodków handlu i rzemiosła. Z uwagi na ukształtowanie terenu Fenicjanie nigdy nie stworzyli jednego królestwa, lecz żyli w odrębnych państwach‑miastach. Do najsłynniejszych należał potężny Tyr, a ponadto Sydon i Byblos. W IX w. p.n.e. Fenicjanie z Tyru założyli Kartaginę, która stała się samodzielnym państwem i prowadziła kolonizację.

Najważniejszy wynalazek

RQqIrB7TzhCpx

Ilustracja przedstawiająca zapis tych samych liter w piśmie fenickim, greckim i łacińskim. W centralnej części ilustracji, na białym tle, brązowa tabliczka. Na niej, szara tabela. W wierszu tytułowym kolejno napisy „pismo fenickie”, „pismo greckie” i „pismo łacińskie”. Poniżej, w kolejnych wierszach, litery odpowiadające łacińskim literom: „A”, „B”, „G” oraz „D”. W piśmie fenickim litery wyglądają kolejno jak: litera „K”, latawiec, odwrócona o 120 stopni litera „L” oraz trójkąt prostokątny. W piśmie greckim litery przypominają kolejno: literę „A” z przekrzywioną w środku linią, literę B, literę „L” odwróconą o 180 stopni oraz trójkąt równoramienny. — Alfabet łaciński wywodzi się w prostej linii z alfabetu fenickiego. Rzymianie przejęli go za pośrednictwem Greków
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Życie w kraju, w którym zbiegały się szlaki handlowe, a także uprawianie zawodu kupieckiego predestynowało Fenicjan do wynalezienia prostego i praktycznego pisma. Byli oni twórcami alfabetu fonetycznego, w którym znaki pisarskie odpowiadały spółgłoskom (zgodnie ze zwyczajem semickim). Alfabet fenicki składał się z 22 znaków. Do naszych czasów nie zachowało się wiele zabytków tego pisma, ponieważ Fenicjanie pisali z reguły na nietrwałych przedmiotach, takich jak pergamin, papirus albo drewno. Istotne było przekazanie tego wynalazku Grekom, którzy do znaków fenickich dodali swoje znaki na oznaczenie samogłosek, a następnie rozpowszechnili go na Zachodzie. Pisał o tym Herodot: „Fenicjanie […] wprowadzili u Greków oprócz wielu innych umiejętności także alfabet, którego przedtem Grecy, jak sądzę, nie mieli”.*

Indeks górny *Herodot, Dzieje, ks. V, rozdz. 58 Indeks górny koniec

R4lEMCN0wBtWo

Zdjęcie przedstawia kamienny grobowiec, w kształcie poziomego, leżącego prostopadłościanu. Sarkofag spoczywa na postaciach leżących lwów, których ciała przedstawiono w reliefie na dłuższych bokach, podczas gdy głowy w pełnej rzeźbie (po dwie z każdej strony) wystają na krótszych. Na każdej ze ścian sarkofagu przedstawione są sceny figuralne, nad którymi biegnie ciągły fryz pączków i kwiatów lotosu zwieszonych w dół. — Sarkofag Ahirama z X w. p.n.e. z Byblos jest jednym z najstarszych zabytków pisma fenickiego: inskrypcja na nim dowodzi, że w tym czasie istniał już w pełni rozwinięty alfabet fenicki.
Źródło: Emna Mizouni, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

R1K8C1JBCKKET

Zdjęcie przedstawia kamienną tablicę z wyrytymi w niej napisami w alfabecie fenickim. — Inskrypcja z Tyru zapisana alfabetem fenickim z IV w. p.n.e. Oba zabytki obecnie znajdują się w Muzeum Narodowym w Bejrucie.
Źródło: RomanDeckert, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Zapoznaj się z mapą

RrFQQyNt2JV1e1

Mapa przedstawia kolonizację fenicką i grecką. Fenicja w 11 wieku przed nasza erą zajmowała zachodnie wybrzeże Morza Śródziemnego z fenickimi miastami‑metropoliami, które zakładały kolonię: Arados, Byblos, Sydon, Damaszek. Obszary kolonizacji fenickiej to wąskie pasy terenu u wybrzeży południowej Hiszpanii, północnej Afryki oraz wyspy: Malta, fragment Balearów, Sardynii i Cypru. Kolonie fenickie mieszczą się na powyższych obszarach między innymi w: Kition, Kartaginie, Malcie, Gades, Utice. Grecja w 7 wieku przed naszą erą, zajmowała obszar współczesnej Grecji wraz z wysepkami greckimi na Morzu Jońskim, wschodnie wybrzeże Turcji i Kretę. Obszary kolonizacji greckiej zajmowały północne wybrzeże Morza Śródziemnego oraz południowo‑zachodnie wybrzeże Włoch wraz z wybrzeżem Sycylii. Dalej obejmowały północne wybrzeże Morza Egejskiego oraz zachodnie, północno‑zachodnie i południowe wybrzeże Morza Marmara, a także fragmenty południowego wybrzeża współczesnej Turcji na wysokości Cypru i na wschodzie wybrzeże współczesnego Libanu oraz północne wybrzeże Libanu. Na tych obszarach rozmieszane były kolonie greckie. Do greckich miast‑metropolii, które zakładały kolonie należał: Rzym, Papulonia (teren dzisiejszych Wloch), Sparta, Korynt, Megara, Fokaja, Mitylena, Milet, Knossos, Gortyna (Peloponez), Edessa (teren dzisiejszej Turcji). Na mapie zaznaczone są także fenickie morskie szlaki handlowe, które prowadziły wzdłuż brzegów Morza Śródziemnego oraz dalej wodami Oceanu Atlantyckiego, na północ wzdłuż zachodniego brzegu Hiszpanii. Greckie szlaki morskiej natomiast biegły wzdłuż wybrzeży Morza Czarnego, północnych wybrzeży i wschodnich oraz południowo‑wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego. Zaznaczone są wyrocznie greckie wpływające na przebieg kolonizacji Didyma, Delfy, Dodony. Kition: Najstarsza osada, skolonizowana w X w. p.n.e.
Wyspa Cypr, leżąca najbliżej wybrzeży Fenicji, była przedmiotem akcji kolonizacyjnej zarówno Fenicjan, jak i Greków. Ci ostatni, jak wynika z zabytków archeologicznych, pojawili się na wyspie wcześniej aniżeli Fenicjanie, zdaje się jeszcze w XIV w. [p.n.e.], choć główny nurt kolonizacyjny przypada dopiero na I tysiąclecie. Obfitująca w surowce, głównie drzewo i miedź, wyspa przyciągnęła też Fenicjan, którzy założyli tu kilka miast, np. Kition, tocząc z Grekami bez większego powodzenia walki.
_{Indeks dolny Źródło: Józef Wolski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 2002, s. 77.}

Kartagina: Najsłynniejsza kolonia fenicka, założona w 814 r. p.n.e.:
Położenie [Kartaginy] kilkanaście kilometrów od istniejącej już Utiki dowodzi, że handel nie był główną przyczyną jej powstania. Wyjątkowym walorem Kartaginy był potencjał rolniczy rozległego, izolowanego od strony lądu przesmyku między morzem a Jeziorem Tunetańskim, na którego krańcu leżała: żyzna gleba, bogate pastwiska, znakomite warunki dla rybołówstwa w zatoce i jeziorze, obfitość wody pitnej, słowem – idealne warunki dla samowystarczalnego żywnościowo dużego miasta.
_{Indeks dolny Źródło: Adam Ziółkowski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 2010, s. 309.}

Malta: IX w. p.n.e.
Wyspę skolonizowali Fenicjanie, którzy rozszerzając swój handel na Ocean zachodni znaleźli tam bezpieczne schronienie na pełnym morzu i dogodne przystanie.
_{Indeks dolny Źródło: Diodor Sycylijski, Biblioteka, ks. V, rozdz. 12.}

Gades: (dziś Kadyks), IX w. p.n.e.
[Gades] stanowił niezmiernie ważny punkt z uwagi na bliskość kopalń srebra […], toteż był on niewątpliwie jednym z pierwszych fenickich osiedli zamorskich, a tradycja, wedle której Lixus na przeciwległym wybrzeżu Maroka został założony jeszcze wcześniej niż [Gades], jest również pełna znaczenia. Z obu tych baz Fenicjanie mogli kontrolować drogi śródziemnomorskiego handlu, a jednocześnie otwierali sobie szlaki atlantyckie.
_{Indeks dolny Źródło: Sabatino Moscati, Świat Fenicjan, tłum. M. Gawlikowski, Warszawa 1968, s. 255.}

Utika: IX w. p.n.e.
Lokalizacja [Utiki] jest kluczem do celów, które pchnęły Fenicjan do kolonizacji. Były nimi bogactwa naturalne: miedź, ołów, żelazo, cyna i srebro z bogatej w metale Hiszpanii oraz afrykańska kość słoniowa i złoto.
_{Indeks dolny Źródło: Adam Ziółkowski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 2010, s. 309.}

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 1

Na podstawie mapy opisz kierunki ekspansji kolonialnej Fenicjan.

R1JMYEqQJmSml

Polecenie 2

Scharakteryzuj przyczyny podejmowania przez Fenicjan wypraw kolonizacyjnych.

R1SUlR9qcRRSk

Trenuj i ćwicz

Ćwiczenie 1

Rozstrzygnij, które zdanie jest fałszywe, a które prawdziwe.

RjEutCQPrhExb

Ćwiczenie 2

Na podstawie informacji zawartych w treści lekcji rozstrzygnij, który alfabet przedstawia alfabet fenicki. Uzasadnij odpowiedź.

Źródło A

R15dE7JPzwLvL

Ilustracja — Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Źródło B

R1DD1ds0LVj0t

R1W2oRHse2XPV

Ćwiczenie 2

RFVN1X1OHD5P8

Ćwiczenie 3

Przyporządkuj opisy do kolonizacji fenickiej albo do wielkiej kolonizacji greckiej.

RRJ5V9MEP9NTC

Ćwiczenie 4

W Biblii zachowało się kilka przekazów na temat umowy handlowej zawartej przez Salomona, króla Izraela, który panował w X w. p.n.e., i Hirama, władcę fenickiego Tyru. Rozstrzygnij, kto wedle Biblii wypowiedział poniższe słowa: Hiram czy Salomon. Uzasadnij odpowiedź.

Słyszałem wszystko, coś mi doniósł: ja uczynię wszystką wolę twoją około drzewa cedrowego i jodłowego. Słudzy moi zniosą je z Libanu do morza, a ja złożę je w tratwy na morzu aż na miejsce, o którym mi dasz znać, i przypławię je tam, a ty je zabierzesz; i dostarczysz mi rzeczy potrzebnych, aby była dana żywność domowi memu.
CART12 Źródło: 3 Ks. Królewska, 5, 1–11, cyt. za: S. Moscati, Świat Fenicjan, tłum. M. Gawlikowski, Warszawa 1968, s. 23.

RvvE9OwK23BgM

Ćwiczenie 5

Podczas kwerendy źródłowej natrafiasz na poniższy tekst. Rozstrzygnij, czy powstał on przed rozpoczęciem kolonizacji fenickiej, czy po jej rozpoczęciu. Uzasadnij odpowiedź.

W tym czasie podbiłem góry Libanu na całej szerokości aż do wielkiego morza kraju Amurru. Obmyłem broń w Wielkim Morzu i złożyłem ofiary bogom. Daninę królów wybrzeża morskiego, Tyru, Sydonu, Byblos, Mahalata, Maisa, Kaisa, Amurru i Arados, które jest pośród morza: srebro, złoto, cynę, miedź, naczynia brązowe, szaty z barwnej wełny, szaty z lnu, małpy duże i małpy małe, drzewo hebanowe i drzewo bukszpanowe, kość słoniową, nahiru zwierzę morskie, otrzymałem jako ich daninę i całowali moje stopy.
CART13 Źródło: Roczniki Assurbanipala, cyt za: Moscati S., Świat Fenicjan, tłum. M. Gawlikowski, Warszawa 1968, s. 27.

R1Nc8FIRIO2fZ

Ćwiczenie 6

Na podstawie analizy tekstów opracowań historycznych sformułuj hipotezę, dlaczego Homer w negatywnym świetle przedstawił Fenicjan.

Fragment tekstu źródłowego

Homer Odyseja
Przyszedł do mnie Fenijczyk, szalbierz jakich mało, który już niejednego obdarł aż do nici, i namówił na podróż do Fenicji, gdzie ów oszust miał własny dom i posiadłości.
CART14 Źródło: Homer, Odyseja, cyt. za Nowacki, s. 41.

Fragment opracowania historycznego A

Handel nie był uważany przez pełnoprawnych obywateli greckich za godne zajęcie. W przekonaniu tym […] pobrzmiewało echo tradycji arystokratycznych.
CART15 Źródło: Nowacki B., Grecja kupiecka, w: 2500 lat od wielkiej bitwy. Maraton, „Pomocnik historyczny Polityki”, red. A. Krzemińska, L. Będkowski, 10/2010, s. 42.

Fragment opracowania historycznego B

Nie ulega wątpliwości, że Iliada i Odyseja […] tworzone były dla arystokracji.
[…] Wprawdzie arystokracja, która rządziła polis, była handlem zainteresowana, ale […] majątek ziemski był podstawą bytu obywateli [arystokratów].
CART16 Źródło: B. Bravo, E. Wipszycka, Historia starożytnych Greków: do końca wojen perskich, t. 1, Warszawa 1988, s. 126 i 185.

Rg6Qvyd8fGjd6

Ćwiczenie 7

Poniżej znajdziesz fragmenty relacji Ramzesa II z bitwy pod Kadesz przeciw hetyckiemu królowi Muwatallisowi II, która była starciem nierozstrzygniętym (a ofensywa Ramzesa II nie przyniosła odzyskania Syrii z rąk Hetytów). Relacja ta została zamieszczona na murach licznych świątyń, których Ramzes II był fundatorem. Jest to najlepiej udokumentowana bitwa w historii starożytnego Egiptu. Na podstawie analizy tekstu źródłowego uporządkuj jego fragmenty w kolejności chronologicznej.

R3RR4QTD221DZ

Elementy do uszeregowania: 1. Oto nadciągnął nędzny Hetyta, zgromadziwszy w przymierzu ze sobą wszystkie kraje po samo morze: przybył cały kraj Hatti […]. Pokryli góry i doliny jak stada szarańczy. [Hetyta] nie szczędził własnego srebra, wyzuł się ze wszelkich dóbr i dał je tym krajom, aby mu towarzyszyły na wojnie., 2. Jego Królewska Mość rzucił się między szyki nikczemnego Hetyty sam jeden. Ruszył naprzód, a gdy się rozejrzał wokół siebie, ujrzał, że otacza go dwa i pół tysiąca rydwanów, które zmierzały ku niemu, oraz wszyscy zwiadowcy nikczemnego Hetyty i licznych krajów, które mu towarzyszyły., 3. Jego Królewska Mość wyruszył na północ z piechotą i wozami wojenny mi, a po wymarszu, który odbył się bez przeszkód, dziewiątego dnia drugiego miesiąca lata roku 5., minął twierdzę Sile […]. Zadrżały przed nim z trwogi wszystkie kraje, a ich władcy pośpiesznie zaczęli składać daniny: wszyscy buntownicy zgięli kark przed majestatem Jego Królewskiej Mości! Jego wojska maszerują po szlakach na bezdrożu tak jak po drogach Egiptu., 4. Tak więc Jego Królewska Mość postawił na stopie wojennej piechotę, wozy bojowe i Szardanów […]. Otrzymali wszelkie wyposażenie i zadania bojowe., 5. Uczynili wówczas wypad na południe od Kadesz, zaskakując armię Pre [część wojsk egipskich], która posuwała się naprzód, niczego nie podejrzewając i nie mając się na baczności. Wtedy to piechota i wozy bojowe Jego Królewskiej Mości ustąpiły przed nimi. Jego Królewska Mość natomiast znajdował się na północ od miasta Kadesz, na wschodnim brzegu Orontesu. Gdy doniesiono mu o tym, co się stało, Jego Królewska Mość poderwał się […]. Chwycił za oręż bojowy, wciągnął kolczugę: był niczym Baal w godzinie walki! Główny rumak Jego Królewskiej Mości nosił imię Zwycięstwo‑jest‑w-Tebach, a należał do wielkiej stajni Usirmaatre Wybrańca Re, Ukochanego przez Amona.

Indeks dolny Cyt. za: Nicolas Grimal, Dzieje starożytnego Egiptu, tłum. A. Łukaszewicz, Warszawa 2006, s. 261–266. Indeks dolny koniec

Ćwiczenie 8

Zapoznaj się z ilustracją przedstawiającą płaskorzeźbę, która została umieszczona przez Ramzesa II w Ramesseum, kompleksie świątynnym wybudowanym przez faraona w Tebach Zachodnich. Na podstawie tej ilustracji oraz tekstu źródłowego z poprzedniego ćwiczenia opisz przekaz propagandowy dotyczący bitwy pod Kadesz.

RmuTo8hXxJ1ap

R1EM4fYAVw0yq

Ćwiczenie 8

R50NA0M0BebmT

Słownik

cedr

(z łac. cedrus) drzewo, rodzaj sosny, importowanej zwłaszcza przez Egipcjan, którzy używali go m.in. do balsamowania zwłok; w górach Libanu Fenicjanie mieli cedru pod dostatkiem

Indoeuropejczycy

grupa ludów posługujących się językami indoeuropejskimi, które wywodziły się z jednego prajęzyka; z tej grupy wywodzą się niemal wszystkie narody europejskie, a w starożytności należeli do nich m.in. Hetyci, Medowie, Persowie, Ariowie, jak też Grecy i Rzymianie

Ludy Morza

w większości indoeuropejskie ludy z rejonu wysp Morza Egejskiego, Bałkanów i zachodnich terenów dzisiejszej Turcji, które ok. 1200 r. p.n.e. w trakcie niszczycielskiego pochodu złupiły większość krain wschodniego basenu Morza Śródziemnego

purpura

(z łac. purpura) barwnik pozyskiwany ze ślimaków z gatunku Murex; zgodnie z antyczną tradycją nazwa Fenicjanie (gr. Phoinike) to nazwa, którą temu ludowi nadali Grecy, pochodzi ona od słowa phoinos, czyli „krwistoczerwony”; Fenicjanie słynęli z produkcji tkanin barwionych na kolor purpury; sami określali siebie jako Kananejczyków

Semici

(nazwa pochodzi od imienia biblijnego Sema) termin wywodzący się z językoznawstwa (języki semickie), bez konotacji etnicznych, używany na określenie ludów zamieszkujących starożytny Bliski Wschód: Żydów, Asyryjczyków, Babilończyków, Aramejczyków, Fenicjan i Arabów

Cywilizacje starożytnego Bliskiego Wschodu - Persja

Cywilizacja Doliny Indusu