Rzeczpospolita Obojga Narodów w XVI wieku. Ustrój i polityka (ZR)
Filary ustroju Rzeczypospolitej. Nihil novi
Dwa były kamienie milowe kształtowania się rządów szlacheckich w Polsce. Jeden to przywileje cerekwicko‑nieszawskie, drugi to konstytucja nihil novi. Pierwszy nazywany jest wielką kartą wolności szlachty i stał się podstawą wzrostu znaczenia sejmików ziemskich. Drugi ustanawiał, że nic nowego nie może być uchwalone bez zgody sejmu. Rozpoczynała się w Polsce epoka rządów szlacheckich i ograniczenia władzy królewskiej. Złożyło się na to wiele różnych przyczyn, a sam proces zaczął się już wiele dziesiątków lat wcześniej.
Wyjaśnisz, czym różnił się sejm z XV–XVI w. od dzisiejszego polskiego sejmu.
Przytoczysz kilka zasad sejmowania w dawnej Rzeczypospolitej.
Ocenisz pozycję króla w ówczesnym systemie władzy.
Określisz znaczenie konstytucji nihil novi w systemie parlamentarnym Polski
Powstanie sejmu dwuizbowego
Sejm polski sięga swoimi korzeniami średniowiecznych zgromadzeń stanowych. Początkowo polegały one na osobistym udziale szlachty w zgromadzeniach rady królewskiej i wyrażaniu zgody lub dezaprobaty dla postanowień rady. Inną formą partycypowania szlachty w podejmowaniu decyzji państwowych były konfederacje oraz organizowane przy okazji zwoływania pospolitego ruszenia sejmy obozowe. Na wykształcenie się nawyków uczestnictwa w życiu publicznym ogromny wpływ wywarły lokalne zgromadzenia nazywane sejmikami oraz sejmy prowincjonalne. Sejmiki prowincjonalne często zawierały porozumienia, których celem było wypracowanie wspólnej polityki wobec króla, zwłaszcza w sprawach podatkowych.
Zgodnie z wydanym przez Kazimierza Jagiellończyka w 1454 r. przywilejem nieszawskim zmiany w prawie ziemskim, zwoływanie pospolitego ruszenia oraz nakładanie podatków król musiał konsultować z sejmikami ziemskimi – zgromadzeniami szlachty poszczególnych ziem. Z powodu dużej ich liczby władca porozumiewał się zwykle ze zjazdami prowincjonalnymi, w których uczestniczyli możnowładcy oraz przedstawiciele sejmików.
W 1493 r. na sejmie w Piotrkowie Jan Olbracht, syn Kazimierza Jagiellończyka, zatwierdził dotychczasowe przywileje szlachty.
Zapoznaj się z tekstem „Fragment statutów nieszawskich i wykonaj polecenie .
Fragment statutów nieszawskich (1454)Aby Rzeczpospolita na przyszłość była zdrowiej rządzona, pragniemy i niniejszym ustanawiamy, że żadne nowe instytucje nie będą stanowione na radach prywatnych, ani też wyprawa żadna bez ogólnego zgromadzenia szlachty nie będzie mogła się odbyć; na przyszłość zobowiązujemy się też, że wszystkie sprawy nowo stanowione uprzednio przez sejmiki ziemskie będą omawiane i uchwalane.
Źródło: Juliusz Bardach, Fragment statutów nieszawskich (1454), [w:] Historia sejmu polskiego, Do schyłku szlacheckiej Rzeczypospolitej, t. 1, red. J. Michalski, Warszawa 1984, s. 32.
Na podstawie tekstu określ, jakie kompetencje miały sejmiki ziemskie.
W 1468 r. Kazimierz IV Jagiellończyk zwołał w Piotrkowie sejm walny, który poprzedziły spotkania króla z sejmikami prowincjonalnymi –małopolskim i wielkopolskim, a posłowie po raz pierwszy wybrani zostali w ramach sejmików ziemskich.
Sejm walny z 1468 r. uważa się za moment utworzenia sejmu dwuizbowego, na który składały się odtąd senat – dawna rada królewska, tworzona przez najwyższych dostojników duchownych i świeckich – oraz izba poselska. W tej ostatniej zasiadali reprezentanci poszczególnych ziem.
Organizacja sejmu walnego
Senat wywodził się z dawnej rady królewskiej. W jego skład wchodzili najwyżsi dostojnicy duchowni i świeccy: arcybiskupi i biskupi Kościoła rzymskokatolickiego; po unii brzeskiej z 1696 r. miejsce w senacie uzyskali zwierzchnicy Kościoła greckokatolickiego w Polsce (choć nigdy w nim nie zasiedli), a także wojewodowie i kasztelanowie oraz najwyżsi urzędnicy królewscy: kanclerz, marszałek, podskarbi. W związku z tym, że urzędy w Polsce były dożywotnie, dożywotnia była również godność senatorska. Obradom senackim przewodniczył monarcha. Senat wybierał też grupę senatorów rezydentów, która była zobowiązana do stałej obecności przy królu i służenia mu radą. Izba poselska składała się z posłów wybieranych przez szlachtę na sejmikach ziemskich.
Posłowie udawali się na sejm wyposażeni w instrukcje poselskie, które ograniczały samodzielność posła. Obrady izby poselskiej odbywały się pod przewodnictwem obieralnego marszałka sejmu.
Na początku nie było jasno określonego składu liczebnego sejmu. Widać jednak, że pierwotnie dominowali w nim senatorowie.
Zasadniczo posłowie obradowali wspólnie z senatorami. Panowie rady (senatorowie) siedzieli, zaś reszta stała za ich plecami. Sprawiało to wrażenie, jakby tak naprawdę dyskutowali i podejmowali decyzję panowie, natomiast szlachta wyrażała tylko swą aprobatę. Jedynie na niektórych sejmach obradowano osobno, odrębność obrad stała się regułą dopiero w wieku następnym. Przy podejmowaniu decyzji starano się w polskim sejmie osiągnąć jednomyślność, ale nie traktowano tego jako absolutnej konieczności.
Czas trwania sejmu mieścił się pomiędzy dziesięcioma dniami a jednym miesiącem. Obrady zwoływano doraźnie, w zależności od potrzeby, często jednak odbywały się co roku. Najczęstszym miejscem obrad był Piotrków (później Trybunalski) ze względu na centralne położenie. Każda uchwała podjęta przez sejm nazywana była konstytucją. Już w tym wczesnym okresie nie wszystkie sejmy kończyły się podjęciem uchwały, co związane było z faktem, że nie wszyscy posłowie zgadzali się na proponowane ustawy, zwłaszcza te dotyczące spraw fiskalnych (np. na sejmie w 1458 r. przez posłów małopolskich została odrzucona ustawa poborowa). Do sejmów walnych zaliczamy też: sejm elekcyjny, na którym dokonywano wyboru władcy, i sejm obozowy, na którym szlachta starała się wymusić na królu podjęcie lub cofnięcie jakiejś decyzji.
Wraz z umacnianiem się pozycji sejmików i sejmu słabła stopniowo władza królewska. Wciąż jednak to król decydował o najważniejszych sprawach w państwie wespół z reprezentacją stanową. W praktyce miał on nadal duże kompetencje: zwoływał sejm, sejmiki, mianował na urzędy, kreując w ten sposób skład rady królewskiej, a później senatu. Wiele zależało od osobistego autorytetu władcy. Jagiellonowie zdołali zbudować silną pozycję w kraju, w którym byli tylko władcami elekcyjnymi. Osiągnęli to, tworząc własne stronnictwa, wygrywając szlachtę przeciw możnym i na odwrót. W konsekwencji uprawnienia monarchii polskiej wciąż były rozległe, zwłaszcza w porównaniu z władcami krajów sąsiednich (np. Węgier). Ale zapoczątkowane w XV w. procesy zaczęły powoli wymykać się spod kontroli. Pozycja szlachty ulegała wzmocnieniu, a król miał coraz mniejsze pole manewru. To te zjawiska w ostateczności przesądziły o kierunku zmian, w którym podążyła Polska w XVI wieku.
Schemat organizacji sejmu walnego
Zapoznaj się ze schematem. Porównaj XV‑wieczny tryb uchwalania ustaw (legislacyjny) ze współczesnym.
Wskaż, kto – król, szlachta czy senatorowie – odgrywał najważniejszą rolę podczas podejmowania uchwał w XV w.? Uzasadnij odpowiedź.
Konstytucja nihil novi
Zapoznaj się z filmem i wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1J6PgvtuNKEA
Nagranie filmowe dotyczące ustroju Rzeczpospolitej szlacheckiej.
Wymień wydarzenie, które stało się przyczyną opracowania i uchwalenia konstytucji nihil novi.
Napisz, co w istocie oznaczało stwierdzenie „nihil novi”
Wskaż, jakie były skutki wprowadzenia konstytucji „nihil novi” dla zasad ustrojowych Rzeczypospolitej w XVI wieku.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z ilustracjami, a następnie wykonaj polecenie.
Ilustracja A
Ilustracja B
Ilustracja C
Ilustracja D
Zapoznaj się z ilustracjami, a następnie wykonaj polecenie.
Ilustracja A
Ilustracja B
Ilustracja C
Ilustracja D
Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj polecenie.
O poprawie RzeczypospolitejPierwszą tedy troską prawodawcy musi być to, aby przy ustanawianiu praw nie odstępował od rozumnej zasady i aby przy wszystkich prawach (jak sam rozum przepisuje) miał na względzie już to uczciwość, już to wspólną korzyść. Jak bowiem owo lekarstwo jest dobre, które bądź leczy całe ciało, bądź też lecząc jakąś jego część uzdrawia ją bez szkody dla innych, tak należy pochwalić i prawo, które za takie same cnoty naznacza takie same nagrody, a znowu na takie same zwyrodnienia i występki stosuje te same lekarstwa, bądź kary.
[…] Jakże tedy można będzie uznać za dobre prawo, które by nie było w tej samej mierze korzystne dla całej Rzeczypospolitej, które by nie nagradzało takiej samej cnoty takimi samymi nagrodami ani takimi samymi karami nie karało takich samych przestępstw, popełnianych w ten sam sposób przez różnych ludzi, ale jednym zbytnio pobłażając popuszczałoby wodzów do grzeszenia, a innym wyznaczając najsroższe kary odejmowałoby możność bronienia się przed krzywdą?
Źródło: Andrzej Frycz Modrzewski, O poprawie Rzeczypospolitej, [w:] Andrzej Frycz, Wybór pism, Kraków 1977, s. 124.
Słownik
w dawnej Polsce: członek trybunału
w Rzeczypospolitej przedrozbiorowej akt wydawany przez sejmiki ziemskie i przekazywany posłom na sejm walny
(z łac. legatio – poselstwo) misja poselska; deputacja; sprawowanie urzędu posła
związek utworzony przez jeden lub kilka stanów bądź przez miasta dla osiągnięcia określonych celów
w Rzeczypospolitej przedrozbiorowej zespół postanowień wydawanych przez sejm, wpisanych do Metryki Koronnej i ogłaszanych drukiem
forma organizacji sił zbrojnych polegająca na powoływaniu pod broń całej szlachty w czasie wojny
sąd szlachecki powoływany podczas bezkrólewia
organ władzy ustawodawczej w Polsce XV–XVIII w.; w końcu XV w. ukształtował się jako sejm dwuizbowy, złożony z króla, senatu oraz izby poselskiej (tzw. trzy stany sejmujące)
zjazdy szlachty danej ziemi; od powstania sejmu walnego w końcu XV w. rola sejmików ziemskich polegała na wybieraniu posłów na sejm walny, udzielania im instrukcji i przyjmowania sprawozdań oraz rozpatrywania spraw lokalnych
w Rzeczypospolitej przedrozbiorowej izba wyższa w sejmie walnym, w skład której wchodzili najwyżsi urzędnicy państwowi oraz arcybiskupi i biskupi
oddziały wojskowe, w których służyli zawodowi żołnierze, formowane w Rzeczypospolitej od końca XV w. w drodze zaciągu
w Rzeczypospolitej przedrozbiorowej grupa senatorów duchownych i świeckich, której zadaniem była stała obecność przy królu; wybierana była przez senat od 1573 r., na początku w celu kontrolowania działań Henryka Walezego, niezaznajomionego z ustrojem polsko‑litewskim; senatorowie rezydenci radzili królowi w okresie między sejmami i odpowiadali za zgodność jego decyzji z postanowieniami sejmu; w 1576 r. ich liczbę ustalono na 16, w praktyce jednak rzadko kiedy przebywali na dworze; aby to zmienić, w 1648 r. ich liczbę podniesiono do 28, ich wpływ na poczynania króla był jednak niewielki; w 1775 r., decyzją sejmu rozbiorowego zastąpiła ich Rada Nieustająca