Świat starożytnych Greków
Dziedzictwo kulturowe starożytnych Greków
Dzieje starożytnej Grecji mają swój początek w II tysiącleciu p.n.e., kiedy na tych terenach pojawiły się ludy Jonów, Achajów i Dorów. Pierwszymi wielkimi cywilizacjami greckimi były rozwijająca się na Krecie kultura minojska oraz kultura mykeńska. Ich upadek nastąpił ok. XII w. p.n.e., a wraz z nim rozpoczął się okres, który historycy nazywają wiekami ciemnymi.
W historii starożytnej Grecji szczególne miejsce zajmują dwa państwa‑miasta (poleis): Ateny i Sparta. Mimo dzielących ich mieszkańców różnic w obyczajach, sprawowaniu władzy czy wychowaniu wszystkich Hellenów łączyły poczucie własnej wspólnoty i więzy kultury, religii oraz języka. Dorobek kultury antycznej Grecji stanowi ważną część światowego dziedzictwa, jej cywilizacja odcisnęła piętno na wielu najróżniejszych płaszczyznach – od sztuki, przez filozofię i naukę, po politykę.
Scharakteryzujesz osiągnięcia Greków w dziedzinie literatury, filozofii i sztuk pięknych.
Przeanalizujesz, jaką rolę w życiu Greków odgrywał sport.
Wskażesz wpływy kultury greckiej we współczesnym świecie.
Grecja – kolebka kultury europejskiej
Starożytną Grecję bez wątpienia można nazwać kolebką cywilizacji europejskiej. Największy jej rozkwit przypada na okres klasyczny (V–IV w. p. n. e.). Po podbojach Aleksandra Wielkiego zaczęła się jej intensywna ekspansja na Bliski Wschód, później została jednak wyparta przez kulturę islamu. Za pośrednictwem imperium rzymskiego wpływy cywilizacji greckiej rozprzestrzeniły się natomiast w zachodniej Europie, a po jego upadku – także wschodniej, co trwale zmieniło oblicze kontynentu.
Należy wspomnieć o osiągnięciach Greków w dziedzinie literatury. Poetyka Arystotelesa położyła podwaliny pod wyodrębnienie trzech głównych gatunków literackich: liryki, epiki i dramatu. Grecy stworzyli też używane do dziś miary wierszowe. Wśród twórców na szczególną uwagę zasługuje wspomniany przez Arystotelesa Homer. Już starożytni uważali go za najwybitniejszego „poważnego” twórcę. Jego dwa eposy: Iliada i Odyseja należą do najstarszych zabytków literatury europejskiej. Były one inspiracją dla wielu późniejszych twórców, zarówno pod względem formy – czego przykładem jest choćby Pan Tadeusz Adama Mickiewicza – jak i treści. Niezliczona liczba utworów plastycznych, literackich, muzycznych, filmowych, a nawet komiksów i gier komputerowych porusza tematykę wojny trojańskiej czy szerzej – mitologii greckiej.
Kolejnym ważnym wkładem Greków w kulturę Europy był teatr. Zarówno tragedia, jak i komedia narodziły się z improwizacji, czyli początkowo spontanicznych, a później rytualnych czynności wykonywanych podczas uroczystości ku czci Dionizosa – boga płodności, wina, i ekstatycznej zabawy. Teatr wyłonił się z wyśpiewywanych podczas takich uroczystości dialogów – między prowadzącym procesje koryfeuszem (z roli tej wyłonił się potem pierwszy aktor) a resztą uczestników, tworzącą chór. Liczba aktorów wzrosła z czasem do trzech, wprowadzono stroje i maski, zaczęto budować wielkie teatry, a nawet specjalne maszyny urozmaicające widowisko. Dzieła greckich twórców, takich jak Sofokles, Ajschylos czy Eurypides, do dziś należą do klasyki gatunku i miały wielki wpływ na rozwój teatru nowożytnego.
Greckie umiłowanie mądrości
Warto pamiętać, że Arystoteles nie zajmował się jedynie literaturą. Już same tytuły jego dzieł wiele mówią o ich tematyce. Polityka, Metafizyka czy Retoryka do dziś są wykorzystywane w wielu naukach społecznych i humanistycznych. Arystoteles przeszedł jednak do historii głównie jako filozof. Był on uczniem Platona, który z kolei uczył się u Sokratesa.
Jak pisze Platon, Sokrates podawał w wątpliwość słowa wyroczni w Delfach, a przynajmniej chciał osobiście sprawdzić ich prawdziwość. Właśnie kwestionowanie prawd objawionych przez bogów, poszukiwanie prawdziwej wiedzy o tym, „co piękne i dobre”, legło u podstaw europejskiej filozofii. Starożytni Grecy w późniejszych czasach stworzyli kilka szkół filozoficznych: stoicką, epikurejską, cynicką. Także przed Sokratesem działało wielu tzw. filozofów przyrody, jak Pitagoras, Tales, Heraklit i Demokryt. Myśl starożytnych (zwłaszcza Platona i Arystotelesa) inspirowała wielu myślicieli późniejszych epok. Nie do przecenienia jest również stworzona przez Greków koncepcja dialektyki i argumentacji, którą do dziś stosuje się w dyskursie publicznym.
Greckie umiłowanie piękna
Mieszkańcy Hellady mieli też znaczne osiągnięcia w sztukach plastycznych. Najbardziej trwałe okazały się dzieła architektury. Jako przykład można podać tu świątynię Partenon w Atenach (na ilustracji poniżej), której sklepienie opiera się na potężnych kolumnach. Grecy stworzyli trzy podstawowe style kolumn: koryncki, joński i dorycki. Były one stosowane w wielu późniejszych budowlach (renesansowych, klasycystycznych), a także obecnie – jeśli nie w celach konstrukcyjnych, to ozdobnych.
O rozwoju sztuki greckiej najlepiej świadczy fakt, że spośród siedmiu cudów świata aż pięć stworzyli Hellenowie. Mauzoleum w Halikarnasie, Artemizjon w Efezie i latarnia morska na Faros były arcydziełami architektury, a kolos z Rodos i posąg Zeusa w Olimpii – rzeźbami.
Oprócz Myrona, autora słynnego Dyskobola, na uwagę zasługuje działający w tym samym okresie Fidiasz – twórca wspomnianego posągu Zeusa, który brał też udział w budowie Partenonu. Zbadał on i ustalił proporcje ludzkiego ciała, z jego rozważań korzystali późniejsi artyści. Było to podyktowane chęcią jak najwierniejszego odwzorowania rzeczywistości.
Olimpiady dawniej i dziś
Wspomniany już Dyskobol dostarcza informacji o rozwoju jeszcze jednej dziedziny kultury – sportu. Oprócz rzutu dyskiem Grecy uprawiali wiele innych dyscyplin: rzut oszczepem, skoki, biegi, zapasy, wyścigi rydwanów. Jako pierwsi zaczęli wyprawiać regularne igrzyska, w których udział brali przedstawiciele różnych poleis. Igrzyska wywodziły się z uroczystości religijnych. Najbardziej znane odbywały się w Olimpii, stanowiły one nawet podstawę pomiaru czasu. Najdobitniej świadczy to o ważnej roli sportu w życiu starożytnych Hellenów, wyróżniającej kulturę grecką. Choć rozwój sportu został w dużej mierze zahamowany przez Rzymian, zwłaszcza po przyjęciu chrześcijaństwa, to jednak idea igrzysk olimpijskich przetrwała i odrodziła się pod koniec XIX w. Są one organizowane do dziś.
Recepcja kultury antycznej Grecji
W większości przypadków Rzymianie przyjmowali kulturę grecką (świadczy o tym choćby wykonanie kopii greckiego Dyskobola) i pomagali tym samym w jej rozpowszechnianiu na Starym Kontynencie. Przyjęcie chrześcijaństwa przyniosło niewielkie zmiany. Co prawda część dzieł została zniszczona lub odrzucona jako „pogańskie”, jednak chrześcijanie adaptowali świątynie na kościoły, a w filozofii opierali się na koncepcjach Platona i Arystotelesa. Wraz z chrystianizacją Europy Wschodniej na te tereny docierała także kultura grecka (a raczej grecko‑rzymska, gdyż zlały się one w jedno). Po pewnym zastoju w okresie średniowiecza powróciła ona do łask w renesansie i od tego czasu motywy mitologiczne w sztuce pojawiają się niemal równie często jak biblijne.
Na koniec warto wspomnieć osiągnięciach Greków w naukach ścisłych: matematyce i przyrodzie (Archimedes – twórca prawa wyporu płynów), astronomii (model heliocentryczny Arystarcha z Samos), medycyny (do dziś składana przez lekarzy przysięga Hipokratesa). Wypracowana przez Ateńczyków demokracja była wzorem dla wielu współczesnych państw. Herodot stworzył natomiast podstawy historii i geografii.
Trudno przecenić wpływ cywilizacji greckiej na kształt dzisiejszej Europy. Starożytni Hellenowie stworzyli podstawy praktycznie każdej dziedziny kultury. Oczywiście sami również ulegali wpływom – sztuk plastycznych uczyli się najpewniej od Persów, astronomii od Egipcjan, a pismo przejęli od Fenicjan. Jednak to oni rozpropagowali te osiągnięcia i wynalazki w Europie – samodzielnie (np. podczas wielkiej kolonizacji) lub za pośrednictwem Rzymian. Wieloletnia dominacja kulturalna Greków sprawiła, że ich wersja kultury stała się dominująca, i nawet chrześcijaństwo niewiele mogło tu zmienić, ponieważ wpływy greckie były silnie zakorzenione. Bez wątpienia cywilizacja europejska wyglądałaby zupełnie inaczej, gdyby nie starożytni mieszkańcy Hellady.
Zapoznaj się z filmami
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1T3NHLVKQQX1
Film nawiązujący do treści materiału
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R2923LVE77G12
Film nawiązujący do treści materiału
Udowodnij, że korzenie kultury europejskiej sięgają czasów antycznej Grecji.
Opisz, w jaki sposób możemy współcześnie dbać o dziedzictwo cywilizacji i kultury starożytnej Grecji.
Trenuj i ćwicz
Wskaż właściwe dokończenie zdania.
Przyjrzyj się poniższej fotografii, a następnie na jej podstawie uzasadnij, że artystyczne osiągnięcie starożytnych Greków stało się kanonem w późniejszych wiekach.
Uzasadnij, że zasada obowiązująca w zawodzie, którego atrybut został przedstawiony na poniższym zdjęciu, wywodzi się ze starożytnej Grecji.
Rozstrzygnij, czy osiągnięcie starożytnych Greków, do którego nawiązuje budowla zaprezentowana na poniższej ilustracji, znalazło swoje odzwierciedlenie w późniejszych wiekach. Uzasadnij odpowiedź.
Rozstrzygnij, czy osiągnięcie starożytnych Greków, do którego nawiązuje budowla opisana poniżej, znalazło swoje odzwierciedlenie w późniejszych wiekach. Uzasadnij odpowiedź.
Rozstrzygnij, czy przedstawiona graficznie na poniższej ilustracji forma głosowania nawiązuje do osiągnięcia starożytnej Grecji. Uzasadnij odpowiedź.
Zapoznaj się z poniższymi źródłami, a następnie wykonaj kolejne polecenia.
Źródło A
Labirynt nad morzemJedyną materialną nagrodą dla zwycięzcy był wieniec z gałązek oliwki – nie jakiejkolwiek przydrożnej – lecz zerwanych z drzewa kallistefanos, które Herakles przywiózł z kraju Hiperborejczyków. To wskazuje na związek […] z kultami wegetacji. W szczególności bieg, rytmiczne uderzanie nagimi stopami o ziemię miało pobudzić uśpione jej siły rozrodcze. […]
Pierwotnym źródłem […] były zapasy na śmierć i życie. Nie należy sobie jednak wyobrażać, że w epoce klasycznej zniknął zupełnie element ryzyka. Zawody nie były tylko pokazem siły i piękna, ale także grą o najwyższą stawkę. Szczególnie niebezpieczne były wyścigi kwadryg; […] w 462 r. przed Chr. tylko jedna doszła cało do mety. […]
Olimpia obok Delf była symbolem wszystkich Hellenów. Na czas trwania zawodów ambasadorowie zwani theoroi ogłaszali pokój i skłócone miasta o różnych ustrojach, dialektach i obyczajach oddychały szeroko powietrzem wspólnej, odnalezionej ojczyzny.
Źródło: Zbigniew Herbert, Labirynt nad morzem, Warszawa 2000, s. 77–78.
Źródło B
Słownik
(gr.) nazwa miasta‑państwa w starożytnej Grecji, gdzie wszystkie ważne decyzje podejmowane były przez zgromadzenie ludowe
(z łac. coryphaeus, gr. koryphaios od koryphe – wierzchołek) przewodnik chóru w starogreckim teatrze, on również wypowiadał najtrudniejsze kwestie w sztuce; obecnie tak określa się wybitną, zasłużoną osobę
(z gr. dialektike – sztuka dyskutowania) w starożytności sztuka argumentacji prowadząca do potwierdzenia lub zakwestionowania tezy; nauka o mechanizmach i sposobach rozumowania, uczyła poprawnej metody dowodzenia
dla starożytnych Greków jeden z siedmiu cudów świata, stanowiła największą ozdobę Efezu w Azji Mniejszej; wybudowana ok. 560 r. p.n.e. przez króla Lidii Krezusa, spalona w 356 r. p.n.e. przez szewca Herostratesa, odbudowana ok. 260 r. p.n.e., w 262 r. n.e. zniszczona ostatecznie przez Gotów
rzeźba zaliczana przez starożytnych Greków do siedmiu cudów świata, przedstawiała siedzącego na tronie Zeusa o poważnym i dostojnym obliczu; posąg ten wykonał Fidiasz w latach 437–432 p.n.e., znajdował się w świątyni w Olimpii; uległ zniszczeniu na skutek pożaru w roku 426 n.e.
jeden z siedmiu antycznych cudów świata, był to grobowiec Mauzolosa, perskiego satrapy Karii, wzniesiony ok. 350 r. p.n.e., zaprojektowany przez architektów greckich na polecenie królowej wdowy – Artemizji; nie przetrwał do naszych czasów
olbrzymich rozmiarów posąg Heliosa, greckiego boga słońca, wybudowany w latach 294–282 p.n.e. z brązu i ustawiony u wejścia do portu Rodos; zaliczany do siedmiu cudów świata starożytnego; zniszczony w wyniku trzęsienia ziemi w 226 p.n.e.
zbudowana ok. 280 r. p.n.e. na polecenie Ptolemeusza I na wyspie Faros koło Aleksandrii; uważano ją za jeden ze starożytnych cudów świata; ostatecznie zniszczona na skutek trzęsienia ziemi w 1375 r.; pozostałe po niej ruiny zniknęły, kiedy w 1480 r. sułtan Egiptu użył ich do budowy w tym miejscu fortu
(z gr. filos – miłośnik + sofia – mądrość) systematyczne i krytyczne rozważania na temat podstawowych problemów i idei, dążące do poznania ich istoty, a także do całościowego zrozumienia świata
świątynia Ateny na Akropolu w Atenach, zbudowana w latach 447–432 p.n.e.
ogólna nazwa starożytnej Grecji; pierwotnie tą nazwą określano ziemie na południu Tesalii, zamieszkane przez plemię Hellenów
ruch osadniczy organizowany przez małe greckie miasta‑państwa (poleis); kolonizacja obejmowała wybrzeża Morza Śródziemnego i Morza Czarnego od VIII do VI w. p.n.e.