Państwo bez stosów. Tolerancja religijna w Rzeczypospolitej w XVI wieku
Kraj wielu wyznań. Reformacja w Rzeczypospolitej
Przyczyny reformacji w Polsce były podobne jak i w całej ówczesnej Europie – nadmierna władza Kościoła, nadawane mu liczne przywileje, jak również panujące wśród jego przedstawicieli nepotyzm, niski poziom moralny czy lekceważenie obowiązków. Czynnikiem sprzyjającym wspieraniu ruchów reformowanych była również niechęć szlachty do duchowieństwa spowodowana sporami o dziesięciny i opłaty na rzecz Kościoła. Polski episkopat miał w swych szeregach wybitnych humanistów, był jednak mało gorliwy religijnie i słabo wykształcony teologicznie, nie mógł więc skutecznie przeciwstawić się zwolennikom reformacji.
Scharakteryzujesz główne nurty reformacji, które znalazły swoich wyznawców w państwie polsko‑litewskim.
Wyjaśnisz, kim byli bracia polscy.
Wymienisz najważniejsze ośrodki wyznań reformowanych na ziemiach Rzeczypospolitej.
Główne kierunki reformacji w Polsce
Zapoznaj się z mapą „Reformacja w Rzeczypospolitej” i wykonaj poniższe polecenie.
Wymień na podstawie powyższej mapy wyznania religijne występujące na terenie Rzeczypospolitej w XVI wieku.
Wymień na podstawie opisu powyższej mapy wyznania religijne występujące na terenie Rzeczypospolitej w XVI wieku
Ruch dysydencki
Pojawienie się w Polsce druków luterańskich spowodowało reakcję króla Zygmunta Starego, który w dekretach, wydawanych od 1520 r. (m.in. w edykcie toruńskim), groził za ich rozpowszechnianie banicją, czyli wygnaniem, konfiskatą dóbr, a nawet spaleniem na stosie. Ponieważ jednak przepisów tych nie egzekwowano, nowe prądy religijne rozpowszechniały się bez przeszkód.
Przeciwko stosowaniu drastycznych kar protestowała szlachta, i to nie tylko ta opowiadająca się po stronie reformacji. Obawiano się bowiem, że sankcje wobec dysydentów mogą stać się zagrożeniem porządku politycznego i doprowadzić do wybuchu wojny religijnej.
W 1543 r. sejm częściowo uchylił rozporządzenia Zygmunta Starego, a podczas sejmu w 1552 r. jego następca, Zygmunt August, publicznie oświadczył, że są one sprzeczne z polskimi prawami.
Luteranizm
Luteranizm napływał do Polski przede wszystkim przez Śląsk i Prusy Książęce. W tych ostatnich powstał w 1544 r. uniwersytet w Królewcu, w którym studiowała także młodzież z Polski i miała tam styczność ze środowiskiem reformacyjnym.
Luteranizm w Polsce zdobył popularność głównie wśród niemieckich mieszkańców miast. W Wielkopolsce około 20% luterańskich zborów było pod zarządem Polaków, reszta pozostawała pod zarządem niemieckim. Wśród szlachty zyskał on pewne wpływy jedynie w Prusach Królewskich, wśród chłopów natomiast – na Śląsku Cieszyńskim, znajdującym się wówczas pod władzą dynastii Habsburgów jako część państwa czeskiego.
Kalwinizm
Począwszy od lat 30. XVI w., ulegając wzorcom płynącym z Krakowa, szlachta małopolska usuwała ze swych dóbr księży katolickich i przekazywała parafie w ręce zwolenników reformacji. W środowisku szlacheckim stopniowo przewagę pod względem popularności zyskiwały nauki Jana Kalwina. Ważnym ośrodkiem kalwinizmu stał się Pińczów ze słynną drukarnią i jednym z pierwszych polskich gimnazjów humanistycznych. Na Litwie kalwini zyskali potężnych protektorów w osobach książąt Radziwiłłów, wyznawcą nauk reformatora z Genewy był bowiem Mikołaj Radziwiłł zwany Czarnym, protoplasta jednej z linii rodu. Idąc ich wzorem, na wyznanie kalwińskie przechodzili liczni dotąd prawosławni przedstawiciele litewskiego bojarstwa. Największy zasięg kalwinizmu wśród polskiej elity obserwujemy w ostatnich latach panowania Zygmunta Augusta, czyli na przełomie lat 60. i 70. XVI w., gdy przyznawała się doń ponad połowa senatorów i posłów. Trudno orzec, co w naukach Kalwina przyciągało Polaków, gdyż w Rzeczypospolitej nie przyjęły się ani doktryna predestynacji, ani kalwińskie nakazy dyscypliny. Najprawdopodobniej decydującą rolę odgrywała niechęć do katolicyzmu oraz demokratyczna struktura reformacyjnych zborów, dopuszczająca do głosu świeckich.
Bracia polscy
Zapoznaj się z filmem prezentującym informacje na temat braci polskich i wykonaj poniższe polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RleHHMjgtWk3F
Film na temat reformacji w Rzeczypospolitej.
Wyjaśnij, w jaki sposób doszło do powstania zboru braci polskich. Jaki był powód?
Wyjaśnij podstawy doktryny braci polskich.
Wyjaśnij, dlaczego członków zboru mniejszego nazywano arianami?
Napisz, dlaczego dziś ruch braci polskich nie istnieje na ziemiach polskich.
Drewniane miecze
Do prekursorów polskiego arianizmu należał Piotr z Goniądza, który jako jeden z pierwszych w Rzeczypospolitej, już w połowie XVI w., otwarcie odrzucał dogmat Trójcy Świętej. Nie mniej szokujące dla współczesnych mu było to, że nosił on u boku drewniany miecz, manifestując w ten sposób odrzucenie wszelkiej przemocy. W jednym ze swych niezachowanych dzieł Piotr z Goniądza potępiał używanie broni (nawet w obronie własnej), posiadanie majątku (bo za tym szedł obowiązek służby w pospolitym ruszeniu) i sprawowanie urzędów (bo wymagało to niekiedy stosowania przemocy).
Tezy te wywarły wielkie wrażenie na niektórych ludziach jego czasów. Jan Niemojewski zrezygnował z urzędu sędziego, sprzedał swój majątek, a pieniądze rozdał biednym, a Samuel Przypkowski nadał wolność osobistą swoim chłopom, którzy zresztą zaraz z jego dóbr uciekli. Jednak dla większości braci polskich zachowania te były dziwactwem i wywołały zażarte spory w środowisku ariańskim. Większość antytrynitarzy wywiązywała się sumiennie z obowiązku udziału w pospolitym ruszeniu, niektórzy zaciągali się do armii i wyróżnili się w walce, a wielu współwyznawców – w każdym razie stanu szlacheckiego – posiadało poddanych i znaczne nierzadko majątki. Ich postawy bronił Szymon Budny, twierdząc, że władza oraz dzierżony przez nią miecz są dane przez Boga i należy z nich korzystać, choć z zachowaniem umiaru. Poparł go Faust Socyn, który zezwalał na obronę konieczną i nie zakazywał służby w wojsku, byle unikać rozlewu krwi. Znaczna popularność arianizmu, także wśród szlachty, oraz konieczność zawarcia kompromisu z rzeczywistością społeczną przyczyniły się do stępienia radykalnych idei.
Bracia czescy
W połowie XVI w. do Wielkopolski przybyli bracia czescy, zwolennicy jednego z odłamów husytyzmu, wygnani właśnie z Czech i Moraw. Słynący jako doskonali rzemieślnicy, zostali osadzeni przez Rafała Leszczyńskiego w należącym do niego Lesznie, które stało się głównym ośrodkiem Jednoty Braci Czeskich. Sam protektor przeszedł pod wpływem przybyszów na ich wiarę, a w jego ślady poszli przedstawiciele innych rodów wielkopolskich, np. Górkowie i Ostrorogowie. Na początku XVII w., gdy liczba braci czeskich zaczęła się zmniejszać, z Czech napłynęła kolejna fala imigrantów. Był wśród nich wybitny pedagog Jan Ámos Komenský, który został rektorem leszczyńskiego gimnazjum. W czasie potopu bracia czescy opowiedzieli się po stronie szwedzkiej, a Komenský namawiał nawet szwedzkiego króla Karola Gustawa do ostatecznej rozprawy z katolicyzmem. W 1656 r. Leszno zostało zajęte przez wojska polskie i splądrowane, spłonęła wówczas m.in. część biblioteki Komenskiego. On sam już rok wcześniej wyjechał do Niderlandów, gdzie oskarżał Polaków o religijny fanatyzm.
Mennonici
Mennonitami nazywano tę część niderlandzkich anabaptystów, która przyjąwszy w połowie XVI w. naukę fryzyjskiego kapłana Mennona Simonsa, zrezygnowała z najbardziej radykalnych pod względem społecznym postulatów swej doktryny. Mennonici potępiali przemoc, wyrzekali się piastowania urzędów i głosili pochwałę pracowitości. Z powodu prześladowań emigrowali ze swej ojczyzny m.in. do Rzeczypospolitej. Jako że słynęli z gospodarności i byli dobrze obeznani z budową systemów melioracyjnych, katoliccy magnaci i hierarchowie Kościoła chętnie osadzali ich w swoich dobrach. Mennonici zamieszkiwali przede wszystkim Żuławy i inne tereny nadwiślańskie aż po Sandomierz, a polska ludność z powodu ich holenderskiego pochodzenia nadała im miano olędrów.
W okresie największego rozkwitu reformacji, w latach 70. XVI w., w Rzeczypospolitej istniało około tysiąca zborów protestanckich, z czego ponad połowa należała do wyznawców kalwinizmu. Na Litwie ich liczba przewyższała liczbę parafii katolickich. Drugim regionem z silnymi wpływami reformacji była Małopolska, gdzie obok dominujących zborów kalwińskich funkcjonowało także wiele – choć niezbyt licznych – społeczności ariańskich. W Wielkopolsce liczba zborów luterańskich nieco przewyższała liczbę wspólnot braci czeskich. W Prusach Królewskich w posiadaniu katolików znajdowała się połowa parafii, a druga połowa należała do luteran. Jedyną prowincją Rzeczypospolitej, w której reformacja nie zdobyła popularności, było zdominowane przez drobną szlachtę Mazowsze.
Trenuj i ćwicz
Wyjaśnij, wśród jakich grup społecznych w Rzeczypospolitej ruchy reformowane znalazły swoich wyznawców. Dlaczego tak się stało?
Przeanalizuj poniższe źródła i wykonaj polecenia.
Tekst źródłowy
Minęło już kilka lat, gdy z powodu szerzenia zarazy luterańskiej wydaliśmy byli […] mandat, aby zapowiedział wszystkim […] by nie odważyli się podróżować do Wittenbergi albo do tych miejsc, w których istniałoby jakieś podejrzenie herezji, lub też wysyłać tam swoje dzieci […]. Jednakże donoszą nam, że istnieją niektórzy, którzy […] przebywają w takich miejscach, które im przez nas zostały zakazane, umysł swój nasycają spaczonymi naukami i stamtąd powracając usiłują zarazki, które wchłonęli, wszczepić innym. Rzecz ta wydaje się nam zgoła nie do zniesienia. Dlatego polecamy […] abyś kazał […] wszystkim ponownie ogłosić pod karą gardła […] i utraty wszystkich dóbr, aby nie odważyli się dzieci swoje posyłać albo do Wittenbergi, albo do Lipska, albo wreszcie do jakichkolwiek miejsc podejrzanych o herezję […].
Cytat za: Historia Polski nowożytnej. Wybór tekstów źródłowych, cz. I, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1980, s. 235-236.
Mapa
Ilustracja
Przeanalizuj dwa fragmenty tekstów źródłowych. Rozstrzygnij, czy autorzy obu fragmentów przynależeli do tego samego wyznania. Uzasadnij swoją odpowiedź, odwołując się do informacji zawartych w tekstach źródłowych.
Fragment 1
O urzędzie miecza używającym[...] ja tak rozumiem i tak wierzę, iż się wiernemu nie godzi mieć poddanych, a daleko mniej niewolników i niewolnic, gdyż to jest rzecz pogańska panować nad swoim bratem, potu jego albo raczej krwie używać. Ano Pismo Święte jeśnie świadczy, że Bóg z jednej krwi uczynił wszytek rodzaj człowieczy, wedle czego wszytcy jesteśmy sobie równi, bo jeśliśmy wszytcy z jednej krwi, tedyśmy wszytcy sobie bracia, a jeśli bracia, a jakoż momże brat nad bratem panować? jako może jego potu używać? Rad będę słuchać, jako mi to kto inaczej ukaże…
Źródło: Sz. Budny, O urzędzie miecza używającym. Cytat za: Polska myśl demokratyczna w ciągu wieków. Antologia, oprac. M. Knidel, W. Malinowski, J. Wittlin, Warszawa 1987, s. 57.
Fragment 2
I my to właśnie mielibyśmy piastować urząd, abyśmy byli głównymi sprawcami ucisku i gwałtów i nie tylko sami postępowali wbrew przykazaniom, lecz także innych zmuszali do tego? My mianowicie, którzy za przelaną krew ludzką odpowiadamy przed ludźmi, sami będziemy ją rozlewać własnymi rękami i mimo to pozostaniemy chrześcijanami i owieczkami? A przecież Chrystus, żeby innych ożywić, wydał sam siebie na śmierć, my natomiast, by żyć, innych wydamy na stracenie? Jakież to będzie wyłączenie się ze świata, jeżeli wszystko, co do świata należy, nam również będzie wolno sobie przywłaszczać?
Cytat za: Wiek XVI-XVIII w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii i studentów, PWN, Warszawa 1997, s. 141.
Słownik
członek protestanckiej grupy wyznaniowej powstałej w Niemczech w XVI wieku
(gr. anabaptizein na nowo chrzcić) wspólna nazwa radykalnych protestanckich grup wyznaniowych, odrzucających chrzest dzieci i praktykujących chrzest dorosłych; ruch narodził się w Szwajcarii w 1525 r.; kult anabaptystów cechowały prostota, brak hierarchii, pacyfizm
(od łac. dissidere – siedzieć po przeciwnej stronie, nie zgadzać się) – zbiorcze określenie chrześcijan wszelkich wyznań innowierczych (w Polsce – protestantów), od XVI w. do uchwalenia Konstytucji 3 maja 1791 r. używane także w oficjalnych dokumentach.
ruch religijno‑społeczny; nauka głoszona w Czechach w XV w. przez Jana Husa
(łac. praedestinatio - przeznaczenie) doktryna teologiczna wyrażająca pogląd, że Bóg zaplanował wszystkie wydarzenia, włącznie z ostatecznym zbawieniem lub potępieniem duszy
protestancka świątynia oraz lokalna gmina, odpowiednik katolickiej parafii.