Na dalekiej Ukrainie. Rzeczpospolita a społeczność kozacka.
Wojna polsko rosyjska. Rozejm andruszowski 1667 rok
W połowie XVII w. nadeszła korzystna dla Moskwy okazja: w Rzeczypospolitej wybuchło powstanie Chmielnickiego, z którym strona polska sobie nie radziła. A złożona przez Chmielnickiego propozycja, by car objął protekcją wojsko zaporoskie oraz Ukrainę, dała Moskwie szansę, aby wspólnie z Kozakami pokonać trudnego przeciwnika i odzyskać utracone ziemie.
Omówisz stanowiska dwóch ugrupowań kozackich dotyczących związków politycznych Kozaczyzny.
Opiszesz przebieg walk polsko‑rosyjskich o Ukrainę oraz wynikające z tego zmiany terytorialne.
Przeanalizujesz wpływ wojny domowej na ostateczny wynik zmagań militarnych z Rosją.
Wybuch wojny z Rosją o Ukrainę
Wybuch powstania Chmielnickiego w 1648 r. zapoczątkował wieloletni konflikt między Kozaczyzną a Rzecząpospolitą. W 1653 r. Kozacy nie mogąc już liczyć na wsparcie Tatarów, zaczęli szukać innych sojuszy. Oczekiwali, że jeśli oddają się pod protekcję Rosji, zachowają autonomię i skutecznie przeciwstawią się Koronie. 18 stycznia 1654 r., w Perejasławiu Bohdan Chmielnicki zawarł umowę (tzw. ugodę perejasławską) z Wasylem Buturlinem, pełnomocnikiem cara Rosji Aleksego I. Na mocy porozumienia Ukraina Naddnieprzańska znalazła się pod zwierzchnictwem Moskwy. W praktyce oznaczało to rozpoczęcie wojny polsko‑rosyjskiej, Rzeczpospolita nie mogła bowiem zgodzić się na to, aby car objął swoją protekcją Kozaczyznę. Warto też pamiętać, że car, a zwłaszcza jego nauczyciel i doradca, wielki patriarcha moskiewski Nikon, mieli plan wyzwolenia prawosławnych ludów bałkańskich spod panowania tureckiego, a do tego droga prowadziła właśnie przez Ukrainę. Przyłączenie Ukrainy miało pozwolić z jednej strony na wzmocnienie sił moskiewskich w konfrontacji z sułtanatem, a z drugiej – ułatwić im przemarsz.
Dwa pierwsze lata wojny Rzeczypospolitej z Rosją o Ukrainę to pasmo sukcesów tej drugiej. Moskwa szybko odzyskała Smoleńsk będący bramą do Wielkiego Księstwa Litewskiego. W pierwszym roku kampanii (1654 r.) zajęła sporą część Wielkiego Księstwa, resztę opanowała w kolejnym roku, jej wojska wkroczyły do Wilna. W 1655 r. w ręce kozacko‑moskiewskie dostała się praktycznie całość ziem Ukrainy aż po Lwów, bo tam doszły wojska Chmielnickiego w jesiennej kampanii. Wydawało się więc, że ziemie te są już stracone dla państwa polsko‑litewskiego.
Wspólnie przeciwko Szwecji
Tak się jednak nie stało. Strona rosyjska była bowiem zaniepokojona sukcesami odnoszonymi przez Szwedów na terenie Rzeczypospolitej, kiedy to w trakcie tzw. potopu szwedzkiego wojska Karola X Gustawa praktycznie bez walki zajęły sporą część państwa polskiego. Dla Rosji politycznie i militarnie korzystniej było mieć przeciwko sobie słabszą Rzeczpospolitą niż tak wielką potęgę europejską, jaką była wówczas Szwecja. Dlatego też car zdecydował się przerwać działania zbrojne, a w 1656 r. zawarto w Niemieży rozejm polsko‑rosyjski i sojusz antyszwedzki. Jednym z warunków rozejmu był wybór na najbliższym sejmie cara Aleksieja Michajłowicza na następcę króla Jana Kazimierza jeszcze za życia polskiego władcy. Tego warunku strona polska nie spełniła, bo zależało jej przede wszystkim na przerwaniu działań zbrojnych i rzuceniu wojsk rosyjskich przeciwko Szwedom.
Jednocześnie po śmierci Chmielnickiego w 1657 r. nastąpił rozłam wśród Kozaków. Część z nich – pod przewodem bliskiego współpracownika i następcy Chmielnickiego, Iwana Wyhowskiego – dostrzegała niebezpieczeństwo ze strony Rosji i zmierzała do kompromisu z państwem polsko‑litewskim. W 1658 r. zawarto ugodę w Hadziaczu, w której postanowiono, że Ukraina wejdzie w skład Rzeczypospolitej jako jej trzecia część składowa, Kozacy zostaną przyjęci do stanu szlacheckiego, a biskupi prawosławni zasiądą w senacie. Część kozactwa opowiedziała się jednak za Moskwą i w 1660 r. ponownie wybuchły zacięte walki polsko‑rosyjskie o Ukrainę. Siły Rzeczypospolitej odniosły sukcesy pod Połonką i Cudnowem, odzyskały inicjatywę, lecz wyczerpane państwo nie było w stanie prowadzić kolejnej długiej wojny. Wielka wyprawa Jana Kazimierza oraz Stefana Czarnieckiego na Moskwę (tzw. kampania zadnieprzańska w latach 1663–1664), która miała położyć jej kres i przynieść stronie polskiej tak wyczekiwane zwycięstwo, zakończyła się porażką. Rosja stosowała bowiem taktykę spalonej ziemi i umiejętnie broniła się w fortecach.
Wyprawa moskiewska nie przyniosła rozstrzygnięcia.
Mapa interaktywna - Rzeczpospolita podczas powstania Chmielnickiego i wojen o Ukrainę
Zapoznaj się z mapą a następnie wykonaj poniższe polecenia
Wskaż kierunki działań wojsk rosyjskich oraz polskich.
Napisz, jakie terytoria zostały podporządkowane Rosji na mocy ugody hadziackiej.
Wymień terytoria Rzeczypospolitej ostatecznie zagarnięte przez Rosję. Napisz jakie wydarzenie wywołało takie skutki.
Rokosz Lubomirskiego i rozejm andruszowski
Bezdzietny Jan Kazimierz pod wpływem królowej promował jako swego następcę na tronie kandydata francuskiego. Plany przeprowadzenia elekcji vivente rege (łac., za życia króla), czyli wyboru następcy jeszcze za życia poprzednika, spotkały się ze sprzeciwem szlachty, widzącej w tym zamach na fundament ustroju – wolną elekcję. Na czele opozycji stanął hetman koronny Jerzy Sebastian Lubomirski. W latach 1665–1666 kraj pogrążył się w krwawej wojnie domowej, zakończonej klęską wojsk królewskich, a następnie ugodą z rokoszanami.
Rokosz Lubomirskiego i narastające zagrożenie ze strony Turcji sprawiły, że w tych warunkach dalsza walka Rzeczypospolitej z Rosją była niemożliwa.
W 1667 r. zawarto 13‑letni rozejm w Andruszowie, który dla państwa polsko‑litewskiego oznaczał utratę ziem smoleńskiej, czernihowskiej i siewierskiej oraz Zaporoża i Ukrainy Lewobrzeżnej (leżącej po wschodniej stronie Dniepru) wraz z Kijowem, formalnie oddanym Rosji tylko na dwa lata. Po tym okresie Kijów miał powrócić do Rzeczypospolitej, ale jak się okazało, tereny oddane na czas rozejmu weszły później na stałe w skład państwa rosyjskiego.
Przewaga Moskwy przypieczętowana została podpisaniem w 1686 r. pokoju wieczystego, potwierdzającego warunki rozejmu andruszowskiego. Od nazwiska Krzysztofa Grzymułtowskiego, dyplomaty reprezentującego wtedy Rzeczpospolitą, pokój ten zwany jest również pokojem Grzymułtowskiego.
Zapoznaj się z filmem z udziałem historyka dra Piotra Krolla, a następnie wykonaj kolejne polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1Ig8gQvXEuwP
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Wojna z Rosją o Ukrainę.
Opisz konsekwencje wojny polsko‑rosyjskiej o Ukrainę.
Wyjaśnij, w jaki sposób kwestie religijne wpływały na stosunki Rzeczypospolitej z Kozakami oraz Rosją w połowie XVI w. i później.
Trenuj i ćwicz
Ułóż podane wydarzenia w kolejności chronologicznej
Rozstrzygnij, czy obraz zamieszczony jako źródło A przedstawia bitwę, której przebieg został przedstawiony na mapie załączonej jako źródło B. Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do treści obu źródeł.
Źródło A
Źródło B
Zapoznaj się z tekstami i wykonaj polecenia.
Źródło 1
Zmiany w Rosji i umocnienie się władzy carskiej
W okresie smuty władza monarchy rosyjskiego nawet pod względem formalnym przestawała być właściwie nieograniczona - wystarczy przypomnieć np. warunki, na jakie musiał się zgodzić Szujski, obejmując tron, nawet niezależnie od tego, czy warunków tych dotrzymał. Również i Michał Romanow znajdował się w dość szczególnej sytuacji: wielkie trudności, z których należało wybrnąć, zmuszały go do częstego zwoływania Soboru Ziemskiego, a poza tym przez pewien czas wysuwała się na plan pierwszy wybitna indywidualność Filareta. Za panowania Aleksego nie trzeba było już stabilizować stosunków, choć ciągle prowadzone wojny i liczne ruchy antyfeudalne przysparzały niemało kłopotów. Władza monarchy uległa znacznemu wzmocnieniu, stała się znowu nieograniczona; car wydawał ustawy, sprawował naczelne dowództwo nad wojskiem, od niego wyłącznie zależały sprawy finansowe, sądownictwo i administracja. Do 1653 r. działały jeszcze Sobory Ziemskie, później przestano je zwoływać, tak że jedyną instytucją, która mogła jeszcze wywierać jakiś wpływ na cara, była Duma Bojarska; przedkładano jej jednak sprawy coraz rzadziej, a na początku XVIII w. nastąpić miało całkowite zlikwidowanie tej instytucji. Wytworzyło się powszechne przekonanie, że wszyscy poddani cara, od książąt i bojarów do chłopstwa wszelkich kategorii, są jego sługami i niewolnikami. Odzwierciedlało się to nierzadko w pismach i suplikach do monarchy, w których nawet bojarzy utrzymywali ton bezwzględnie służalczej uległości, sami siebie nazywając „chołopami” carskimi.
Źródło: L. Bazylow, P. Wieczorkiewicz, Historia Rosji, Wrocław-Warszawa-Kraków 2005, s. 125-126.
Źródło 2
[tytuł carski] Bożą miłością, wielki gosudar [pan], car i wielki kniaź Aleksy Michajłowicz, całej Rusi samowładca […]
Czasy rządów Aleksego Michajłowicza to okres głębokich reform wojskowych, których najważniejszym elementem było zorganizowanie pułków wzorowanych na wojskach zachodnioeuropejskich. Zaznacz ilustracje na których zobrazowano te reformy.
Słownik
(z gr. patriarches – praojciec, głowa rodu, od patria – rodowód, rodzina, ojczyzna, pater – ojciec + archon – władający) w Kościołach wschodnich najwyższy duchowny dostojnik
(z arab. saltana – władza) władza należna sułtanowi (w państwach muzułmańskich), a także ogólnie państwo rządzone przez sułtana
potoczne określenie najazdu Szwedów na Rzeczpospolitą w latach 1655–1660
sposób prowadzenia działań wojennych polegający na niszczeniu wszystkiego, co może być przydatne stronie przeciwnej
(z węg. Rákos – nazwa pola, miejsce zebrań sejmu) zbrojne wystąpienie szlachty przeciw królowi pod hasłem obrony zagrożonych swobód