Zmiany ustrojowe i społeczne w republice rzymskiej - wypracowanie
Etruskowie
Wykład na temat dziejów starożytnych Rzymian zwykle rozpoczyna się od opisu cywilizacji etruskiej. Jej wpływ nie tylko na Rzymian, ale również na inne zamieszkujące Italię ludy jest wyraźny. O Etruskach wiemy jednak niewiele. Jeden z badaczy nie wahał się nawet nazwać ich „dziećmi tajemnicy i synami nocy”. Wynika to przede wszystkim z dwóch rzeczy: po pierwsze z niewielkiej liczby świadectw literackich na ich temat, a po drugie z trudności z rozumieniem języka etruskiego, który w większości pozostaje niezrozumiały. Zachowały się jednak zachwycające zabytki archeologiczne, a oddziaływanie Etrusków widać także w wielu rzymskich zwyczajach.
Scharakteryzujesz związki między kulturą etruską a kulturą rzymską.
Wyjaśnisz, do czego służyła Etruskom zwierzęca wątroba i dlaczego często spoglądali na ptaki.
Opiszesz uwarunkowania geograficzne Italii.
Italia
Do czasów Augusta Italia obejmowała wyłącznie tereny Półwyspu Apenińskiego. Dopiero pod koniec I w. p.n.e. w jej granice została włączona położona tuż pod Alpami Nizina Padańska, którą starożytni nazywali Galią Przedalpejską (Gallia Cisalpina). Są to regiony o odmiennym klimacie (w Nizinie Padańskiej panuje klimat kontynentalny; na Półwyspie – śródziemnomorski), lecz o podobnym potencjale rolniczym. Równiny Niziny Padańskiej należą do najbardziej żyznych na świecie, ale nawet bez ich bogactw Półwysep Apeniński stanowił najbardziej atrakcyjny rolniczo region basenu Morza Śródziemnego. Nic więc dziwnego, że w Italii rozwijało się przede wszystkim rolnictwo, a dla Rzymian najbardziej poważanym nie był zawód kupca czy rzemieślnika, ale rolnika. Wpływał na to także fakt, że Italia nie miała większych bogactw naturalnych, które stanowiły podstawę rozwoju rzemiosła (jedynie w Etrurii i na wyspie Elbie znajdowały się złoża żelaza), a mimo długiej linii brzegowej brakowało naturalnych portów sprzyjających aktywności handlowej. Atrakcyjność pod względem rolniczym zachęcała do migracji: Italia stanowiła prawdziwą mozaikę rozmaitych ludów. Należeli do nich również Etruskowie.
Etruskowie…
Już w starożytności historycy spierali się na temat pochodzenia Etrusków. Część uczonych zgadza się z sądem Herodota, który twierdził, że przybyli oni do Italii z Azji Mniejszej (prawdopodobnie ok. 1000 r. p.n.e.). Inni powołują się na Dionizjosa z Halikarnasu (I w. p.n.e.) i utrzymują, że Etruskowie byli autochtonami. Zagadka do dziś pozostaje nierozwikłana. W Italii utworzyli oni coś na kształt federacji luźno powiązanych dwunastu miast‑państw, które wspólnie ustalały politykę zagraniczną. Apogeum znaczenia Etrusków w Italii przypada na VII i VI w. p.n.e., kiedy to podporządkowali sobie część Niziny Padańskiej, Lacjum (włącznie z Rzymem) i bogatą Kampanię. W swoich wspólnotach rozwinęli ciekawą kulturę, którą poznajemy głównie za pomocą archeologii, a przede wszystkim dzięki wykopaliskom kurhanowym. W grobach tych zachowały się piękne, romantyczne malowidła naścienne, sarkofagi, a także wyroby rzemieślnicze będące świadectwem rozwijającej się w Etrurii – dzięki bogatym złożom rudy żelaza – metalurgii. W Tarkwinii (Tarquinia), jednym z ważniejszych miast etruskich, znaleziono w 1546 r. tak wiele wyrobów z brązu, że po ich przetopieniu uzyskano prawie 3 tony brązu, który wykorzystano na udekorowanie bazyliki św. Jana na Lateranie.
…a Rzymianie
Wpływy Etrusków na przyszłych panów świata jest niekwestionowany. Rzymianie przejęli od Etrusków porządek społeczny; podobieństwa widać także w sferze religii, choć ta etruska wydaje się bardziej od rzymskiej mroczna i skoncentrowana wokół śmierci, po której człowieka nic dobrego nie czeka. Główną rolę w etruskim panteonie odgrywali Tinia, Uni i Menrwa, odpowiednicy kapitolińskiej trójcy: Jowisza, Junony i Minerwy. Rzymski historyk Tytus Liwiusz (I w. p.n.e./I w. n.e.) tak pisał o Etruskach:
Dzieje Rzymu od założenia miastaBył to lud przywiązany silniej niż którykolwiek do praktyk religijnych, tym bardziej że w tej dziedzinie miał szczególną znajomość rzeczy.
Źródło: Tytus Liwiusz, Dzieje Rzymu od założenia miasta, ks. V, rozdz. 1, ustęp 6.
Faktycznie Etruskowie wielką wagę przywiązywali do przepowiedni. Wróżyli, badając zjawiska pogodowe (szczególnie opanowali interpretowanie uderzeń piorunów), katastrofy naturalne, lot ptaków czy budowę zwierzęcych wnętrzności. Zwyczaje te szanowali Rzymianie, którzy wróżbiarstwo zaliczali do tzw. dyscypliny etruskiej (Etrusca disciplina) i powierzali je m.in. haruspikom. Od Etrusków wywodziły się również instytucja igrzysk oraz oznaki władzy urzędniczej, jakim były fasces. Składanie ofiar z ludzi – praktykowane przez Rzymian w sytuacjach zagrożenia państwa – także miało swoje źródło w Etrurii.
Zapoznaj się z mapą
Oceń, które krainy Italii należały do najbardziej i najmniej atrakcyjnych pod względem gospodarczym. Uzasadnij odpowiedź.
Wyjaśnij, jaki wpływ na oblicze kultury rzymskiej miały zamieszkujące Italię ludy. Odwołaj się do dwóch ludów.
Trenuj i ćwicz
Określ, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe.
Wyjaśnij, skąd wynikają podobieństwa obu przedstawień.
Ilustracja A
Ilustracja B
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.
Uczta sofistówTeopompos w XLIII księdze swej historii mówi, że u Tyrreńczyków [= Etrusków] kobiety są wspólne, że bardzo starannie pielęgnują swoje ciało i gimnastykują się nago, często razem z mężczyznami, czasem z innymi kobietami. Nie wstydzą się bowiem tego, że są nagie. Ucztują nie obok swych mężów, ale przy pierwszym lepszym z biesiadników, wznoszą nawet zdrowie, czyje chcą, a piją dużo i są piękne. Dzieci Tyrreńczyków nie wiedzą, kto jest ich ojcem, i tak wychowują się od urodzenia.
Źródło: Atenajos, Uczta sofistów, [w:] Jacques Heurgon, Życie codzienne Etrusków, tłum. Z. Cierniakowa, ks. XII, 517D, Warszawa 1966, s. 37.
Na podstawie tekstu źródłowego z powyższego zadania rozstrzygnij, czy ukazana scena przedstawia ucztę etruską. Uzasadnij odpowiedź.
Definicja 2. Jedno z ważniejszych miast etruskich. Pojęcie: (tu wybierz) 1. Lacjum, 2. dyscyplina etruska, 3. Kampania, 4. haruspikowie, 5. Tarkwinia, 6. Nizina Padańska.
Definicja 3. Święta wiedza Etrusków Pojęcie: (tu wybierz) 1. Lacjum, 2. dyscyplina etruska, 3. Kampania, 4. haruspikowie, 5. Tarkwinia, 6. Nizina Padańska.
Definicja 4. Wróżbici pochodzenia etruskiego w Rzymie. Pojęcie: (tu wybierz) 1. Lacjum, 2. dyscyplina etruska, 3. Kampania, 4. haruspikowie, 5. Tarkwinia, 6. Nizina Padańska.
Definicja 5. Kolebka państwa rzymskiego. Pojęcie: (tu wybierz) 1. Lacjum, 2. dyscyplina etruska, 3. Kampania, 4. haruspikowie, 5. Tarkwinia, 6. Nizina Padańska.
Definicja 6. Region, który Rzymianie nazywali krainą „bogactwa róż”. Pojęcie: (tu wybierz) 1. Lacjum, 2. dyscyplina etruska, 3. Kampania, 4. haruspikowie, 5. Tarkwinia, 6. Nizina Padańska.
Poniżej zamieszczono etruskie malowidło z grobu François (od nazwiska XIX- wiecznego odkrywcy), datowane na połowę IV w. p.n.e. Na podstawie wiedzy na temat zainteresowań Etrusków, wybierz poprawną interpretację malowidła.
Poniżej zamieszczono opis etruskiego malowidła z grobu François (od nazwiska XIX- wiecznego odkrywcy), datowane na połowę IV w. p.n.e. Na podstawie wiedzy na temat zainteresowań Etrusków, wybierz poprawną interpretację malowidła.
Obraz przedstawia dwóch mężczyzn w szatach. Mężczyzna po lewej stoi, a mężczyzna po prawej klęczy, a na jego dłoni znajduje się ptak.
Poniżej fragment mowy cesarza Klaudiusza (I w. n.e.), który napisał 20‑tomowe dzieło na temat Etrusków i opracował słownik etruski (oba nie zachowały się do naszych czasów). Tekst dotyczy tego, co Etruskowie sądzili w kwestii objęcia władzy przez jednego z królów Rzymu Serwiusza Tuliusza (według rzymskiej tradycji panował w latach 578–534 p.n.e.). Historyk Adam Ziółkowski zauważył, że Klaudiusz „nie podaje sposobu, w jaki [Serwiusz Tuliusz] zdobył władzę w Rzymie”; sugeruje go natomiast malowidło z grobu François (Historia Rzymu, Poznań 2008, s. 71).
Na podstawie analizy etruskiego malowidła z grobu François (źródło B) przedstaw hipotezę odnośnie do tego, co sądzili Etruskowie na temat sposobu przejęcia władzy przez Serwiusza Tuliusza w Rzymie.
Źródło A – fragment mowy cesarza Klaudiusza
[Serwiusz Tulisz] był według Etrusków dawnym wiernym towarzyszem Caeliusa Vibenna i wspólnikiem różnorakiej jego doli, który, gdy po różnych przypadkach losu został razem ze wszystkimi niedobitkami wojska Caeliusa wygnany z Etrurii, zajął wzgórze Caelius [jedno z siedmiu wzgórz Rzymu] – tak zwane od wodza Caeliusa – i zmieniając miano (nazywał się bowiem w języku Tusków [= Etrusków] Mastarna), przyjął takie imię, pod jakim go [tzn. Serwiusza Tuliusza] wymieniłem, a otrzymawszy władzę królewską, przyniósł wielki pożytek państwu.
Źródło: Mowa lyońska cesarza Klaudiusza, zachowana na tablicy z brązu znalezionej w Lyonie. Cytat za: M. Beard, SPQR. Historia starożytnego Rzymu, tłum. N. Radomski, Poznań 2016 (mowę przełożył Z. Kubiak), s. 107.
Źródło B – malowidła z grobu François
Na podstawie fragmentu opracowania historycznego i hasła ze słownika łacińsko‑polskiego uzasadnij, dlaczego utożsamienie słowa Macstrna, które pojawia się na malowidle z grobu François, z imieniem Mastarna, a tego z kolei z Serwiuszem Tuliuszem jest przez niektórych historyków podawane w wątpliwość.
Fragment opracowania historycznego
Język etruski nie zaznacza lub zaznacza nieregularnie samogłoski tylnojęzykowe i miesza w swej ortografii spółgłoskę gardłową dźwięczną -g z bezdźwięczną -c: Macstrna jest to więc mag[i]st[e]r‑na.
Źródło: Jacques Heurgon, Życie codzienne Etrusków, tłum. Z. Cierniakowa, Warszawa 1966, s. 49.
Hasło ze słownika łacińsko‑polskiego
magister […] 1. dowódca (wojskowy); kapitan, sternik […].
Źródło: Hasło „magister”, w: Mały słownik łacińsko-polski, red. J. Korpanty, Warszawa 2001, s. 394.
Słownik
(z gr. autochthon – tuziemiec, tubylec, od autos – sam + chthon – ziemia, kraj) rdzenny mieszkaniec danej ziemi w odróżnieniu od ludności napływowej
(łac.) pęki rózg z toporem w środku. Każdy z dwunastu królów etruskich wedle tradycji miał do dyspozycji po jednym liktorze, czyli człowieku, który niósł takie rózgi przed nim na ramieniu; w czasie wojny, kiedy władza skupiała się w ręku jednego etruskiego króla, towarzyszyć mu miało dwunastu liktorów; fasces przeszły później na niektórych wysokich urzędników rzymskich (np. konsulów) jako symbol ich władzy wojskowej
(łac. haruspices) wróżbici pochodzenia etruskiego w Rzymie; do ich specjalizacji należało badanie wnętrzności zwierząt złożonych w ofierze i sakralne oczyszczanie miejsc uderzeń piorunów
(łac. Mons Capitolinus, wzgórze kapitolińskie) najmniejsze wzgórze Rzymu, za czasów monarchii wybudowano na nim świątynię triady/trójcy bóstw – Jowisza Kapitolińskiego, Junony i Minerwy
stożkowy nasyp kryjący groby