Absolutyzm oświecony wśród europejskich monarchii
Absolutyzm oświecony w Prusach
W 1640 r. księciem elektorem brandenburskim został Fryderyk Wilhelm Hohenzollern. Posiadłości dynastii rozsiane były na rozległym obszarze – od Renu po Niemen. Trzon państwa stanowiły Brandenburgia oraz Prusy Książęce, trzymane od 1525 r. jako polskie lenno przez tamtejszą gałąź rodu, po której wygaśnięciu w 1618 r. przeszły na linię elektorską. W 1657 r. Hohenzollernowie uzyskali suwerenność w Prusach.
Scharakteryzujesz absolutyzm brandenbursko‑pruski.
Wyjaśnisz, jak powstało Królestwo Prus.
Omówisz, dlaczego Fryderyka Wilhelma I nazywano „królem kapralem”, a Fryderyka II „rozbójnikiem Europy”.
Budowa potęgi Prus
Zapoznaj się z filmem „Budowa potęgi Prus”, a następnie wykonaj polecenia.
Napisz, w jaki sposób elektor Fryderyk Wilhelm scentralizował zarzadzanie swoimi posiadłościami .
Omów, w jaki sposób elektor brandenburski znalazł środki na rozbudowę armii.
Fryderyk Wilhelm, czyli Wielki Elektor
Jeszcze w trakcie wojny trzydziestoletniej elektor utworzył stałą armię. Z początku liczyła ona niecałe 8 tys. żołnierzy, lecz u schyłku panowania Fryderyka Wilhelma już 31 tys. Aby zdobyć środki na jej rozbudowę, elektor zabiegał o subsydia z zagranicy, co wciągnęło Brandenburgię w wojny przeciw Francji na zachodzie Europy. Uciekał się również do wymuszania podatków na reprezentacjach stanowych w swych krajach. Odbywało się to etapami, a władca raz mówił o konieczności obrony państwa przed wrogami, innym razem szantażował groźbą użycia siły. W 1653 r. uzyskał od stanów brandenburskich zgodę na pobór podatków bez zasięgania ich opinii, co okupił obietnicą, że państwo zachowa panujący ustrój społeczno‑gospodarczy, oparty na poddaństwie osobistym, ekonomicznym i sądowym chłopów. Do najostrzejszego konfliktu doszło w Prusach Książęcych w latach 1661–1663. Tamtejsza opozycja antyelektorska, reprezentująca szlachtę szukała oparcia w Rzeczypospolitej, nie zważając na to, że elektor nie był już wasalem króla polskiego. Choć opór złamano, podobne głosy podnosiły się również później. W 1670 r. żołnierze elektora porwali z Warszawy przywódcę opozycji pruskiej Krystiana Kalksteina, który szukał w Polsce azylu. Rzeczpospolita była zbyt zajęta wewnętrznymi sporami, by prowadzić wobec elektora zdecydowaną politykę. Dwa lata później, korzystając z najazdu tureckiego na Podole, elektor rozkazał stracić więźnia.
Powstanie Królestwa w Prusach.
Zasługą Fryderyka I, który objął tron po śmierci Wielkiego Elektora w 1688 r., było zdobycie międzynarodowego uznania dla przyjętego przezeń w 1701 r. tytułu króla w Prusach. Miało to służyć podniesieniu prestiżu dynastii, podobnie jak berliński dwór, będący naśladownictwem Wersalu. Jednak syn i następca Fryderyka, Fryderyk Wilhelm I, panujący od 1713 r., nad życie dworskie przedkładał atmosferę wojskowego placu ćwiczeń i obozu, a główną jego troską był rozwój armii. Liczebność wojsk pruskich w 1740 r. – roku śmierci króla – przekroczyła 70 tys. żołnierzy, co dawało im czwarte pod tym względem miejsce w Europie, podczas gdy liczba poddanych Hohenzollernów sytuowała ich państwo dopiero na 13. miejscu w skali kontynentu. Ponieważ kraj był biedny i w większości rolniczy, uzyskanie środków na armię wymagało bardzo efektywnej administracji. Fryderyk Wilhelm I rozbudował ją i podporządkował potrzebom wojska. Armia wymagała dużej liczby oficerów, dzięki czemu rodzima szlachta znalazła godną swej pozycji społecznej funkcję. Obowiązujący ją nakaz umieszczania synów w korpusach kadetów doprowadził do trwałego powiązania szlacheckiego statusu ze służbą w armii i ugruntowania jej prestiżu w oczach całego społeczeństwa. Właśnie ta cecha, obok dużej liczebności wojska w stosunku do liczby ludności, stanowiła jądro typowego dla Prus militaryzmu.
Absolutyzm króla‑filozofa
Fryderyk II Hohenzollern, zwany „królem‑filozofem”, odziedziczył Prusy po ojcu Fryderyku Wilhelmie I. W przeciwieństwie do ojca interesował się filozofią, ekonomią, ideami oświeceniowymi, utrzymywał kontakty z wybitnymi ludźmi oświecenia (m.in. z Wolterem). Był zafascynowany angielskim parlamentaryzmem, oficjalnie potępiał wojny zaborcze i zalecał dotrzymywanie umów. Swoje poglądy na kierowanie państwem zebrał w traktacie Anti‑Machiavel. W rzeczywistości jednak król prowadził wojny zaborcze i często nie wypełniał postanowień traktatowych. W wojnach prowadzonych przeciwko Habsburgom zdobył Śląsk (1740–1763), zyskał tym samym tereny uprzemysłowione i bogate w surowce. W 1772 r., podczas I rozbioru Polski, zajął Prusy Królewskie i Warmię – dzięki tym nabytkom znacznie powiększył dochody monarchii. Uniezależnił swoje ziemie od centralnych instytucji Rzeszy.
Fryderyk II kontynuował dzieło ojca - budowę silnego i zmilitaryzowanego państwa. Stale powiększał armię. W 1748 r. armia pruska osiągnęła stan 135 tys. skoszarowanych i stale szkolonych żołnierzy, w 1753 r. – 144 tys., a po wojnie siedmioletniej (1756–1763) – 160 tys. żołnierzy. Na armię przeznaczono dwie trzecie dochodów państwa. W swoim Testamencie politycznym Fryderyk II określił siebie jako sługę wobec poddanego sobie ludu. Lud z kolei nazywał nie „poddanymi”, a „obywatelami”/”współobywatelami”. Jego polityka ekonomiczna charakteryzowała się silnym interwencjonizmem i protekcjonizmem. Wykazał sporo inicjatywy celem ożywienia rolnictwa, przemysłu i handlu. Upowszechnił uprawę ziemniaka, w Berlinie uruchomił rafinerię cukru, zainicjował stworzenie sieci dróg i kanałów śródlądowych dla handlu, a także wojska. Podwyższał przy tym podatki: nieznacznie bezpośrednie, ale nakładał coraz to nowe pośrednie. Organizował kompanie handlowe do wymiany z państwami ościennymi i handlu morskiego. Ustanowił monopole państwowe: pocztowy w 1760 r., tytoniowy w 1766 r. i kawowy w 1786 r.
„Król‑filozof” centralizował i unifikował Królestwo Pruskie. Skodyfikowano prawo i opracowano nowy kodeks cywilny Corpus Iuris Fridericianum. Zreformowano system karny. Usunięto tortury z procedur dochodzeniowych. W kwestii wyznaniowej Fryderyk II kierował się tolerancją. Jednocześnie jednak podporządkował religię państwu, ograniczył jurysdykcję kościelną w kwestiach cywilnych, wprowadził w 1763 r. państwowy przymus edukacji. W 1766 r. szkolnictwo zarówno protestanckie, jak i katolickie całkowicie podporządkowano zarządowi państwowemu. W szkolnictwie wyższym kładziono nacisk na naukę prawa i administracji, aby absolwenci stanowili kadry dla państwa.
Trenuj i ćwicz
Omów rozwój terytorialny państwa brandenbursko‑pruskiego w latach 1525–1780.
Wyjaśnij, co to jest militaryzm. Dlaczego XVIII‑wieczne państwo i społeczeństwo pruskie uważa się za zmilitaryzowane?
Zapoznaj się z przytoczonym fragmentem tekstu źródłowego, a następnie wykonaj polecenie.
Najjaśniejszy Kurfirszt i wszyscy męskiej płci następcy jego od leńskiego [tj. lennego] poddaństwa, którym dotąd Królowi i Rzeczypospolitej Polskiej obowiązani byli, i od wszystkich tych powinności, które za tym idą, uwalniają się, nie przeto jednak oderwanie lenna na zawsze za tym idzie; ale gdy męskiej płci z wspomnianej linii prawej kurfirsztowskiej pochodzącej nie stanie, Najjaśniejszym Królom Rzeczypospolitej Polskiej swoje zupełne nad wspomnionym Księstwem zostanie się prawo, a przeto tym sposobem wspomnione księstwo od Rzeczypospolitej oderwane być nie może. Który to atoli warunek, przed ziszczeniem się takowego przypadku, prawu najwyższego panowania Najjaśniejszego Kurfirszta i jego potomstwa w niczym uwłóczyć nie ma.
Cytat za: Wiek XVI–XVIII w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1990, s. 249.
Zapoznaj się z obrazami, a następnie wykonaj polecenie.
Ilustracja A
Ilustracja B
Omów idee oświeceniowe.
Fryderyk II Wielki – wzór „oświeconego despoty”, jak uważali francuscy „filozofowie”, na taką opinię zapracował swą polityką religijną oraz reformą prawa i szkolnictwa, przede wszystkim jednak poglądami na temat powinności władcy, głoszonymi w polemicznej wobec Księcia Machiavellego broszurze Anti‑Machiavel z 1740 r. Przyszły władca Prus napisał ją w latach 1736–1739. Poproszony przezeń o ocenę dzieła Wolter oddał je do druku bez podawania, kto jest autorem. I choć na prośbę króla usiłował jeszcze wstrzymać publikację, to książka się ukazała, a w następnych latach była wielokrotnie wznawiana z poprawkami Woltera i autora, a także tłumaczona. Traktat ten przyczynił się do rozpowszechnienia opinii o Fryderyku jako „filozofie na tronie”. Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenia.
Anti‑Machiavel (fragment)Jak królowie mają możność świadczenia dobrodziejstw, gdy chcą, tak też w mocy ich leży wyrządzanie zła, gdy taka ich wola. Jakżeż pożałowania godna jest dola ludów, kiedy ustawicznie obawiać się muszą nadużycia władzy przez panującego, kiedy ich dobra są wydawane na łup chciwości księcia, a ich wolność na łup jego samowoli, ich spokój na łup jego ambicji, ich bezpieczeństwo na łup jego przewrotności, a ich życie na łup okrucieństwa? Oto tragiczny obraz państwa, którym rządziłby książę ukształtowany według wzoru Machiavellego.
Nie mogę zakończyć tej przedmowy, nie zwróciwszy się z kilku słowy do tych osób, które mają przekonanie, że Machiavelli pisał raczej o tym, co książęta robią, aniżeli o tym, co robić powinni. Ta myśl jest satyrą, więc podobała się wielu.
Ci, którzy wydali o panujących ten ostateczny wyrok, zostali bez wątpienia wprowadzeni w błąd przykładami kilku złych książąt współczesnych Machiavellemu i cytowanych przez autora tudzież życiem niektórych tyranów, którzy byli hańbą ludzkości. Proszę owych krytyków, aby wzięli pod uwagę, że urok tronu jest tak potężny, iż aby mu się oprzeć, trzeba posiadać cnotę więcej niż przeciętną, nic więc dziwnego, że wśród tak znacznej liczby książąt znajdzie się i zły między dobrymi. [...]
Krzyczącą więc jest niesprawiedliwością przypisywać to całemu ciału, co odnosi się tylko do niektórych członków. [...]
Być może, że w książce, w której miało się zamiar uczynić dogmat ze zbrodni i tyranii, nie wypadało wspominać o tym, co by ją obalić mogło; trudno było Machiavellemu przyznać, że ludy uznały, iż dla swego spokoju i bezpieczeństwa muszą mieć sędziów, którzy by załatwiali ich spory, opiekunów, którzy by bronili ich stanu posiadania, przeciwko wrogom, panów, którzy by jednoczyli ich różne interesy w jeden interes wspólny, przeto tym spośród siebie oddały władzę, których uważały za najmądrzejszych, najsprawiedliwszych, najbezstronniejszych, najbardziej ludzkich i najdzielniejszych.
Przeto sprawiedliwość, rzekłoby się, powinna być główną cechą panującego, a dobro rządzonych winien on przedkładać ponad wszelki interes. A w takim razie cóż stanie się z owymi pojęciami interesu, potęgi, ambicji i despotyzmu? Okazuje się, że panujący nie jest wcale absolutnym panem ludów, nad którymi panuje, lecz właściwie tylko pierwszym ich sługą.
Źródło: Fryderyk II, Anti‑Machiavel (fragment), [w:] , Mikołaja Machiavella Książę oraz Fryderyka II króla pruskiego Anti-Machiavel, tłum. i oprac. C. Nanke, Lwów- Warszawa, 1920.
Słownik
(z łac. absolutus – zupełny, bezwzględny) forma rządów, w której cała władza spoczywa w rękach monarchy, będącego źródłem prawa i stojącego ponad nim
ustrój państwa, w którym władca pozostaje monarchą absolutnym dla dobra ogółu (przeprowadza reformy, np. militarne i gospodarcze w celu wzmocnienia państwa
(franc. cadet, wł. cadetto; w szlacheckich rodzinach francuskich tak określano młodszych synów, wysyłanych do służenia na dworze jako oficerowie) uczeń szkoły wojskowej
(łac. conglomeratus - zwinięty, skupiony) połączenie różniących się od siebie elementów w jedną całość
(franc. corps d’armée od łac. corpus – ciało) w znaczeniu wojskowym: jednostka składająca się z kilku dywizji lub brygad, a także grupa żołnierzy mających taki sam stopień wojskowy
(niem. Lehen) w epoce feudalizmu: ziemia nadawana przez seniora wasalowi w użytkowanie; także ogólnie stosunki między seniorem a wasalem
(z łac. militaris – wojskowy) struktura władzy, w której wojsko wywiera decydujący wpływ na politykę państwa; życie polityczne i społeczne opiera się na zasadach wojskowej organizacji
(gr. monopolion; monos - jeden; polein - sprzedawać) wyłączne prawo do produkcji lub handlu przez państwowe instytucje; zakaz prowadzenia jakiegoś rodzaju dzialaności przez podmioty niepaństwowe
Rzesza Niemiecka; historyczna nazwa państwa niemieckiego; w latach 962‑1806 istniała I Rzesza, od 1254 r. zwana również „Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego”, składało się ono z Królestwa Niemieckiego i Królestwa Włoch oraz w latach 1032‑1378 również z Królestwa Burgundii; w latach 1871‑1918 istniała II Rzesza; następnie w latach 1918‑1933 była to Republika Weimarska (zwana również Rzeszą Niemiecką); III Rzesza istniała w 1933‑1945 r.