Polska anarchia i próby reform
Oświecenie w Rzeczypospolitej
Wbrew negatywnym stereotypom, streszczającym się w porzekadle „za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa”, jego panowanie – oprócz paraliżu demokracji szlacheckiej – przyniosło rozbudowę szkolnictwa i pierwsze promienie oświecenia. Wpływy europejskie, w epoce świateł głównie francuskie, docierały do Rzeczypospolitej za pośrednictwem saskim, a w pewnym stopniu także włoskim, i oddziaływały na warstwę magnacką oraz bogatą szlachtę.
Scharakteryzujesz, jakie elementy oświecenia przeniknęły do kultury polskiej za panowania Augusta III Sasa.
Wyjaśnisz znaczenie pierwszej publicznej biblioteki na ziemiach polskich.
Przedstawisz, jakie postulaty naprawy Rzeczypospolitej zgłaszali ówcześni pisarze polityczni.
Nowe idee docierają nad Wisłę
Oświeceniowe hasła zaczęły zyskiwać na popularności w Rzeczpospolitej w latach 20. i 30. XVIII w. Wtedy fascynacji nimi uległy protestanckie środowiska mieszczan Gdańska i Torunia. Nowe idee przedzierały się również do polskich kręgów magnackich, utrzymujących kontakty z dworami Augusta III w Dreźnie lub Stanisława Leszczyńskiego w Lunéville. Centrum oświecenia szybko stała się Warszawa. W 1740 r. pijar Stanisław Konarski założył w stolicy Collegium Nobilium (kolegium szlacheckie), a w 1747 r. powstała Biblioteka Załuskich – pierwsza instytucja tego typu otwarta dla publiczności. Ufundowali ją bracia, biskupi katoliccy, Józef i Andrzej Załuscy. Ważną rolę odegrała masoneria. W latach 20. XVIII w. Fryderyk August Rutowski założył w Warszawie pierwszą lożę Trzech Braci, a masonami zostali m.in. Adam Kazimierz Czartoryski oraz król Stanisław August Poniatowski.
„Oświecenie katolickie”
Polskie oświecenie często nazywa się „oświeceniem katolickim”. W przeciwieństwie do krajów zachodnioeuropejskich, gdzie tworzyli go ludzie świeccy, jawnie występujący przeciwko Kościołom (katolickim i protestanckim), w Rzeczpospolitej to duchowni katoliccy przeważali w grupie „oświeconych”. Nie podważali oni autorytetu Kościoła, a raczej dążyli do reformy kształcenia przyszłych księży i nauczania wiernych. Wielu głosiło potrzebę łączenia osiągnięć nauki z religią, co miało ich zdaniem powstrzymać szerzący się wśród europejskich elit deizm. Podobną formę oświecenie przybrało w innych krajach katolickich, m.in. w Austrii. Antyklerykalizm bardziej manifestowała szlachta, protestując przeciwko wpływom nuncjusza apostolskiego w Polsce, sądom kościelnym i przywilejom podatkowym kleru.
Odrodzenie w upadku. Biblioteka Załuskich i ruch wydawniczy
Ważnym ośrodkiem upowszechniania myśli oświeceniowej stała się pierwsza w kraju publiczna biblioteka, otwarta przez braci Andrzeja i Józefa Załuskich w 1747 r. w Warszawie. Skupiła się przy niej grupa uczonych i publicystów: Maciej Dogiel publikował traktaty międzynarodowe Rzeczypospolitej, Stanisław Konarski rozpoczął edycję kompletu konstytucji sejmowych w wielotomowym wydawnictwie Volumina Legum, a gdańszczanin Gottfried Lengnich wydał drukiem opis ustroju Rzeczypospolitej. Ukazywały się także periodyki, które miały uzupełniać, a z czasem zastąpić popularne w czasach saskich kalendarze. Próbą usystematyzowania wiedzy była wydana w latach 1745–1746 encyklopedia autorstwa księdza Benedykta Chmielowskiego, zatytułowana Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej scjencyi pełna. Wydana zaledwie pięć lat przed ukazaniem się pierwszego tomu Wielkiej encyklopedii francuskiej, z pewnością nie była dziełem tej samej miary, ale zawierała też niemało przydatnych informacji.
Powstanie Collegium Nobilium
Podstawową wiedzę przyswajano w szkołach parafialnych, które stały wprawdzie na niskim poziomie, za to ich sieć była dość gęsta. Szlachta zdobywała wiedzę w ponad stu kolegiach, prowadzonych przez jezuitów i konkurujących z nimi pijarów. Z tego ostatniego zakonu wywodził się Stanisław Konarski, który w 1740 r. założył w Warszawie Collegium Nobilium − szkołę średnią wzorowaną na zachodnich szkołach rycerskich, mającą kształcić młodych magnatów na świadomych obywateli. Wkrótce potem inne szkoły pijarskie, a następnie jezuickie, zaczęły naśladować reformy Konarskiego. W ten sposób stworzono mocny fundament pod dalszy rozwój oświaty w epoce stanisławowskiej.
Republikańska myśl polityczna
W czasach saskich twórczość pisarzy politycznych, którzy dążyli do zreformowania Rzeczypospolitej, określano mianem nurtu republikańskiego, gdyż chcieli oni zagwarantować zachowanie wolności. Istotą tego kierunku było przekonanie, że aby wyjść z anarchii, a zarazem uniknąć absolutyzmu, trzeba, z jednej strony ograniczyć prerogatywy monarchy, z drugiej zaś – uzdrowić parlamentaryzm. Temu pierwszemu miało służyć odebranie władcy prawa do nominowania na urzędy i rozdawania królewszczyzn, sądzono bowiem, że uprawnienia te pozwalają mu korumpować poddanych i dokonywać absolutystycznych zamachów. Ograniczeniu praw monarchy miało towarzyszyć także wzmocnienie sejmu, przede wszystkim poprzez ograniczenie liberum veto. W powszechnej opinii szlachty stanowiło ono jednak „źrenicę wolności”, dlatego pisarze nurtu republikańskiego nie mówili o jego całkowitym zniesieniu. Rozróżniali oni liberum veto, tzn. przeciwstawienie się pojedynczego posła konkretnej ustawie, oraz liberum rumpo – zasadę, że sprzeciw posła wobec konkretnej ustawy powoduje zerwanie sejmu. O ile to pierwsze uznawano za dopuszczalne, o tyle drugie – a tak dotąd rozumiano samo liberum veto – należało bezwzględnie znieść. Sejm miał mieć charakter kadencyjny (co oznacza, że miał być stale gotowy do wznowienia obrad przez trwającą rok lub dwa kadencję), a także przejąć prawo mianowania i kontrolowania ministrów.
Wprowadzenie takich zasad ustrojowych zaproponował już w 1703 r. Stanisław Dunin‑Karwicki. Późniejsi autorzy – Leszczyński w Głosie wolnym, wolność ubezpieczającym czy Konarski w O skutecznym rad sposobie – modyfikowali jego propozycje, mniej radykalnie ograniczając władzę królewską i pragnąc przeszczepić na grunt polski rozwiązania angielskie lub szwedzkie. Niemniej w ogólnych zarysach pozostawali oni wierni republikańskiej wizji dobrego rządu, gwarantującego zachowanie wolności przy jednoczesnym poskromieniu anarchii. Natomiast akceptacja absolutyzmu w polskiej myśli politycznej XVIII w. była rzadkim wyjątkiem, co jest zrozumiałe, zważywszy na niepopularność saskich prób przeszczepienia tego modelu ustrojowego na grunt polski oraz fakt, że ambicją piszących nie było tworzenie abstrakcyjnych wizji, lecz zaproponowanie realnego programu zmian.
Trenuj i ćwicz
Wskaż, przez kogo została otwarta pierwsza w Polsce biblioteka publiczna.
Dopasuj do autorów tytuły ich publikacji.
Wyjaśnij różnicę pomiędzy liberum rumpo a liberum veto.
Wymień, jakie elementy oświecenia przeniknęły do kultury polskiej za panowania Augusta III Mocnego.
Wyjaśnij rolę encyklopedii w kształtowaniu się światopoglądu oświeceniowego.
Przeanalizuj ilustrację, a następnie wykonaj zamieszczone pod nią polecenia.
Przeczytaj tekst źródłowy i na jego podstawie oraz własnej wiedzy wykonaj polecenie.
Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta IIIKraj nasz był dość zaopatrzony w liczbę szkół pospolitych. Nie było województwa a nawet powiatu, w którym by nie znajdowało się kilka kolegiów zakonnych. Nie zbywało zatem w Polsce na wychowaniu i ćwiczeniu szkolnym, ale zbywało na dobrym. Przed r. 1750 wszystkie akademickie i zakonne szkoły zaniedbały wydoskonalenia polszczyzny, dobrej wymowy w polskim i łacińskim języku. Niezrozumiane reguły w gramatyce, suche koncepta [pomysły] w retoryce zabijały czas uczniom. Sama łacina kosztowała blisko sześć lat. Gdyby przynajmniej znaczna liczba uczni cały kurs potrzebnych nauk odbywała! Ale nie – bardzo mało kto doszedł do retoryki [retoryką nazywano przedostatnią klasę szkoły średniej], jeszcze mniej wiedział, co zawiera w sobie filozofia, lub miał sposobność nauczyć się jakiej jej części. Szkolna edukacja poszła w pośmiewisko, trzeba było wyszedłszy na świat i odżałowawszy straconego czasu ćwiczyć się na nowo wedle losu i powołania swego, aby przecie co umieć. Z tej przyczyny powszechnie owe powtarzano przysłowie: „szkolny rozum”, jak gdyby chciano mówić: niedowarzony, nieusposobiony do społecznego i obywatelskiego życia.
[…] Za staraniem Konarskiego pijarowie odmienili zupełnie szkołę swą wewnętrzną; każdy nowicjusz musiał się najpierw ugruntować w języku francuskim i polskim. Z tej pierwszej próby nauczycielskiego powołania wyszłych młodych pijarów ćwiczono w wymowie krajowej i łacińskiej. Dalej wedle skłonności i zdatności, jedni brali się do nauk matematycznych i fizycznych, drudzy do filozofii moralnej [filozofia moralna wyjaśniała podstawy obowiązków moralnych] czyli prawa natury, politycznego i narodów, cło historii i geografii. Zachęcano ich do czytania dzieł najświeższych, w języku francuskim wychodzących, do tłumaczenia onych na polski język.
Usposobieni przez nową reformę wprowadzili do swych szkół ten sam sposób, który przed kilku laty zaprowadzony był do Collegium Nobilium. Gramatyka łacińska wydana w języku polskim, wzory pięknego pisania w nowicjacie zaprowadzone dostały się do wszystkich szkół. Geografia, historia, lepsza logika [nauka prawidłowego myślenia] jakiekolwiek nowej fizyki początki, były to nauki, do których przykładano się w szkołach pijarskich.
Źródło: Hugo Kołłątaj, Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta III, [w:] Artur Bardach, Franciszek Bielak, Kazimierz Hartleb, Kultura Polski. Ilustrowane wypisy źródłowe, Kraków 1948, s. 255–258.
Zapoznaj się z poniższymi źródłami, a następnie wykonaj polecenie.
Źródło A
Źródło B
Źródło C
Historia PolskiAugust III okazał się władcą zdolnym, choć nie wybitnym, wcale – jak to wykazał Jacek Staszewski – nie „gnuśnym” czy „marionetką” w ręku urzędników, w Europie poważanym, wykształconym i pracowitym, mecenasem sztuki, umiejącym dobierać sobie współpracowników. […] okres panowania Augusta III był czasem pozytywnych przemian w dziedzinie edukacji i nauki. Idee wczesnego oświecenia znajdowały coraz bardziej podatny grunt […].
Źródło: Jerzy Topolski, Historia Polski, Poznań 2003, s. 162.
Uzasadnij, że przedstawione źródła potwierdzają przeprowadzoną w XVIII w. reformę oświaty i kultury.
Wyjaśnij na czym polegała przeprowadzona w XVIII w. reforma oświaty i kultury.
Słownik
(z gr. anti – (na)przeciw i klerikos – mający władzę religijną) wrogość, niechętny stosunek do udziału duchownych w życiu społecznym i politycznym
(z łac. deus – bóg) nurt filozoficzno‑religijny i postawa życiowa; deiści nie wykluczają istnienia boga, ale traktują go jak stwórcę‑konstruktora, który stworzył ziemię i ustalił panujące na niej prawa naturalne; na tym jego rola się kończy – nie ingeruje on w ludzkie sprawy ani nie ma wpływu na przyrodę
(franc. maçonnerie) inaczej wolnomularstwo; powstała w Wielkiej Brytanii na początku XVIII w. i szybko rozprzestrzeniła się w Europie i Ameryce; była to organizacja tajna i elitarna (skupiająca arystokratów, zamożnych mieszczan, uczonych, ludzi wolnych zawodów); bracia masoni i mniej liczne siostry masonki dążyli do zrealizowania oświeceniowych haseł wolności, równości i braterstwa; wierzyli, że ich ruch przyczyni się do odbudowy moralnej świata; ważne były dla nich dokształcanie się, wspieranie edukacji biednych i działalność charytatywna; ze względu na swój liberalizm, antyklerykalizm i kosmopolityzm popadli w konflikt z Kościołami, które obawiały się osłabienia swojej pozycji w społeczeństwie
(wł. nunzio apostolico) stały przedstawiciel dyplomatyczny papieża przy rządzie jakiegoś państwa
Zakon Kleryków Regularnych Ubogich Matki Bożej Szkół Pobożnych; katolicki zakon męski założony w Rzymie przez św. Józefa Kalasantego pod koniec XVI w.; działalność zakonu skupiała się na prowadzeniu szkół dla młodzieży męskiej, początkowo przede wszystkim z ubogich rodzin; w drugiej połowie XVII i w XVIII w. zakon stworzył sieć szkół w kilku krajach europejskich, w tym w Polsce, konkurując pod tym względem z jezuitami; Stanisław Konarski założył Collegium Nobilium w Warszawie, zapoczątkowując tym samym reformę oświaty w Rzeczpospolitej, a wielu pijarów współpracowało z Komisją Edukacji Narodowej; w XIX w. nastąpiła kasata większości polskich placówek