Europa i świat po kongresie wiedeńskim
Prądy kulturowe i nury ideowe w I połowie XIX wieku
Nowe ideologie, które ukształtowały się i rozpowszechniły w XVIII i XIX w., bardzo często nawiązywały do myśli obecnych we wcześniejszych stuleciach i wiele z nich czerpały.
Wymienisz przyczyny powstania nowych ideologii politycznych w powiedeńskiej Europie.
Wyjaśnisz, czym różnił się program XIX‑wiecznych konserwatystów od programu liberałów.
Wytłumaczysz, dlaczego założenia socjalizmu utopijnego oraz ideologii komunistycznej były atrakcyjne, szczególnie dla niektórych grup społecznych.
Konserwatyzm
Konserwatystów cechowała przede wszystkim niechęć do zmian. U jej podstaw leżał pogląd na naturę człowieka, którego złe skłonności muszą być hamowane przez religię i wychowanie. Dlatego konserwatyści opowiadali się za systemem, chroniącym tradycyjne formy władzy, Kościół i wpływy elit, negowali natomiast potrzebę wprowadzania powszechnego prawa wyborczego i zasady politycznej równości obywateli.
Już z perspektywy czasów restauracji Burbonów Sabaudczyk Joseph de Maistre nadzieję na ocalenie starego porządku pokładał w absolutnej władzy królewskiej, zdolnej zdecydowanie, a w razie potrzeby brutalnie, rozprawić się z oponentami. Również Szwajcar Karol Ludwik von Haller był zwolennikiem władzy absolutnej, choć jego zdaniem, zamiast straszyć egzekucjami, państwo powinno przypominać rodzinę, na czele której stoi surowy, lecz sprawiedliwy ojciec‑władca. Z kolei w Wielkiej Brytanii, którą w XVIII w. ominęły rewolucyjne wstrząsy, konserwatyzm przybrał postać nieco bardziej umiarkowaną, niemniej jego główny przedstawiciel, Edmund Burke, mimo że nie odrzucał zmian, porównując społeczeństwo do żywego organizmu, ostrzegał jednak przed drastycznymi operacjami odcinania się od tradycji i radził „zmieniać po to, żeby zachować”.
Liberalizm i utylitaryzm
Stosunek do zbrodni rewolucyjnych nie różnił konserwatystów od XIX‑wiecznych liberałów, ale ci ostatni byli o wiele przychylniej nastawieni do dorobku myśli oświeceniowej. Rzadziej przy tym czerpali oni z Locke’owskiej koncepcji umowy społecznej, inspirując się raczej doktryną ekonomiczną Adama Smitha. W Anglii Jeremy Bentham głosił teorię utylitaryzmu, zgodnie z którą społeczeństwo jest zbiorem jednostek, a ich dążenie do indywidualnego szczęścia jest społecznie użyteczne, gdyż tym samym przyczynia się do pomnożenia pomyślności ogółu. Zdaniem Benthama, prawo winno stać na straży bezpieczeństwa i pilnować, by dążenia jednych członków społeczeństwa nie godziły w innych, wszelkie natomiast ingerencje władzy wykraczające poza tak minimalistycznie nakreślone zadania są szkodliwe. Choć angielscy liberałowie potępiali nierówności społeczne, zarazem jednak obawiali się pełnej demokratyzacji, sądząc, że dopuszczenie do głosowania wszystkich, w tym niemających żadnego wykształcenia, może spowodować przewrót podobny do rewolucji francuskiej. James Mill twierdził, że warunkiem przyznania ogółowi praw wyborczych jest upowszechnienie oświaty, to zaś jako zgodne z interesem publicznym winno być obowiązkiem państwa. W ten sposób dopuszczał on istnienie dobra wspólnego, będącego czymś więcej niż tylko efektem aktywności jednostek, a obowiązek działania na jego rzecz składał na barki władz publicznych.
Znacznie mniej indywidualistycznie nastawieni byli przedstawiciele myśli liberalnej na kontynencie, wśród których największą sławę w pierwszej połowie XIX w. zdobyli Francuzi: antynapoleoński opozycjonista i emigrant Beniamin Constant oraz młodszy o pokolenie Alexis de Tocqueville, autor traktatu O demokracji w Ameryce. Ale też ich zapatrywania na ideę powszechnych praw wyborczych dalekie były od poglądów demokratów, które w pierwszej połowie XIX w. uchodziły za zbyt radykalne. Pod tym względem sytuacja zmieniła się dopiero w wyniku stopniowej demokratyzacji, zapoczątkowanej przez Wielką Brytanię, oraz poprawy oświaty w krajach Zachodu.
Liberalizm gospodarczy zaś dążył do pełnej wolności. Zakładał, że gospodarka sama kieruje się ku równowadze i sama się reguluje, bez potrzeby ingerencji z zewnątrz, np. ingerencji państwa. Rozwojowi gospodarczemu, wg liberałów ekonomicznych, sprzyja wolność jednostki, wolność działalności gospodarczej i handlowej. Za najbardziej znanych teoretyków doktryny liberalizmu gospodarczego uznaje się Adama Smitha, J.S. Milla i Miltona Friedmana.
Zapoznaj się z audiobookiem i odpowiedz na pytanie
Konserwatyzm i liberalizm – przedstawiciele oraz ich założenia.
Konserwatyzm
Łacińskie słowo conservate oznacza „zachować”. Zachowawczość i niechęć do zmian były podstawą ideologii konserwatywnej. Wśród jej zwolenników byli zarówno przedstawiciele arystokracji jak i politycy oraz filozofowie. Obawiali się oni utraty dotychczasowej pozycji i przywilejów nie akceptowanych przez nowe rewolucyjne ruchy. Bali się też radykalnych i brutalnych metod wprowadzania zmian przez dopuszczone ewentualnie do władzy środowiska anarchistyczne, liberalne lub socjalistyczne. Ważnym elementem konserwatyzmu był też tradycyjny system wartości, który tak nadwyrężyła Rewolucja Francuska. Głównymi ideologami konserwatyzmu był Brytyjczyk, Edmund Burke oraz Francuz François‑René de Cheteaubriand. Byli oni zwolennikami powolnych, ewolucyjnych zmian zachodzących w społeczeństwie a za największą katastrofę i zagrożenie uważali rewolucję. W zapewnieniu stabilności i ciągłości procesów społeczno‑politycznych pomóc miała według nich nienaruszalność własności prywatnej, przywiązanie do tradycji, zachowanie dotychczasowej roli religii i Kościoła oraz przede wszystkim – silne scentralizowane państwo, którego władza przestrzega powyższych zasad. Za najlepszą formę rządów konserwatyści uważali monarchię, w której ludzie nie są równi. Twierdzili, że powinna istnieć elita, która ma wyłączność na sprawowanie władzy i decydowania o całej społeczności. O wczesnych źródłach myśli konserwatywnej, kojarzonej ze środowiskami kościelnymi, monarchistycznymi i zwolennikami silnej władzy, mówi nam na przykład XVII – wieczny Testament polityczny Armanda de Richelieu – kardynała i pierwszego premiera Francji:
„Powołany na najpocześniejszy urząd, postawiłem sobie za pierwszy cel uczynić mego władcę najpierwszym na świecie. Chciałem, by był Arcychrześcijańskim i najpotężniejszym: chciałem, by został synem pierworodnym Kościoła i Europy […]. Dwie były choroby, toczące Francję: herezje i swawola. Obydwie uleczył [król] swoim orężem a moją radą. Pierwsza choroba tak się wyodrębniła, że w granicach jednego królestwa liczono wiele państewek. Religia tolerowana przez władców, ledwo raczyła tolerować prawowitego króla. […].
Do starej gwardii zwolenników tradycyjnego ładu i przeciwników wszelkich ruchów rewolucyjnych zaliczyć też możemy kanclerza i ministra spraw zagranicznych Austrii, Klemensa Metternicha, premiera Prus i kanclerza II Rzeszy Niemieckiej Ottona von Bismarcka czy też brytyjskiego premiera Benjamina Disraeli. Wszyscy oni reprezentowali ludzi, którzy najchętniej wymazaliby Rewolucję Francuską z kart historii.
Ogromną rolę w dziejach myśli politycznej XIX wieku – nie tylko konserwatywnej - odegrał Irlandczyk, Edmund Burke. Był on jednym z najważniejszych teoretyków idei konserwatywnej w Europie. Burke obawiał się, że rewolucja we Francji stanie się początkiem kryzysu na świecie, więc zdecydowanie ją skrytykował, tworząc w 1790 roku dzieło Uwagi nad rewolucją, mające formę listu do przyjaciela. W pracy tej Burke zaznaczał, że państwo to tworzony przez historię organizm, który nie może być reformowany przez dekrety i ustawy. Przeszłości nie można wymazać i przekreślić ustawą. Trzonem państwa jest tron, religia i Kościół a rządzić może rozumna mniejszość. W jego Uwagach nad rewolucją przeczytać możemy między innymi: „Ludzie, którzy nigdy nie oglądali się na przodków, nie będą myśleć o potomnych.”
O roli państwa zaś, Burke pisał tak:
„Gdybym miał nakreślić kredą linię wyznaczającą jakąś granicę, to najwyraźniejszą z nich byłaby ta: państwo powinno ograniczać się do tego, co dotyczy państwa oraz tworów państwa, a mianowicie zewnętrznych instytucji swojej religii, sądownictwa, skarbu, sił wojskowych morskich i lądowych, korporacji, których istnienie uzależnione jest od gwarancji państwa, słowem do tego wszystkiego, co jest prawdziwie i słusznie publiczne, na potrzeby spokoju publicznego, bezpieczeństwa publicznego, porządku publicznego, dobrobytu publicznego.”
Jeśli chodzi o kwestie posiadania i własności Burke uważał że: „Wyróżniającą cechą własności, wynikającą ze splotu zasad jej nabywania i zachowywania, stanowi to, że nigdy nie jest rozdzielona równo.”
Liberalizm
Liberalizm (łacińskie libertas znaczy „wolność") powstał na podstawie wzorców typowo oświeceniowych. Czołowymi myślicielami liberalizmu byli pochodzący z Anglii John Stuart Mill i Francuz Alexis de Tocqueville, który twierdził, że państwo powinno zapewnić swobodny rozwój jednostki. W XVIII wieku teorie liberalizmu ekonomicznego głosił Adam Smith. Uważał, że społeczeństwo to związane luźno ze sobą jednostki, które powinny łączyć ze sobą stosunki ekonomiczne w oparciu o zasady wolnej konkurencji.
O początkach liberalizmu pisze profesor Żywczyński:
„Liberalizm dziewiętnastowieczny jest dzieckiem oświecenia. Liberalizm był ideologią, w której punktem wyjścia była autonomia człowieka w stosunku do otaczającego go ustroju politycznego, społecznego i gospodarczego. I jako ideologia, i jako działalność liberalizm wystąpił najpierw w dziedzinie politycznej. Najwyraźniej przejawiało się to na początku Rewolucji Francuskiej, która rozpoczęła się pod hasłem liberalizmu, choć nazwy tej jeszcze nie używano. Ideologię liberalną burżuazja stosowała jednak także w dziedzinie gospodarczej, a potem również w dziedzinie religijnej, kulturalnej, a nawet narodowej, stąd też można mówić o liberalizmie gospodarczym, religijnym, kulturalnym, narodowym itd. W każdym kraju wyglądało to, oczywiście w zależności od miejscowych warunków, inaczej, poza tym z biegiem czasu różne formy liberalizmu uległy ewolucji, ale zawsze wspólne dla nich wszystkich było dążenie do zagwarantowania nie skrępowanej swobody jednostki. Konsekwencją tego punktu wyjścia musiało być jednak także dążenie do oparcia stosunków publicznych na innej podstawie niż ta, która doprowadziła do nierówności i do skrępowania części społeczeństwa. Tą nową podstawą miało stać się prawo, które powinno obowiązywać zarówno panującego, jak i jego poddanych, a zarazem gwarantować stałość stosunków w państwie. Ale ponieważ w społeczności ludzkiej wszyscy powinni być wolni i równi (odrzucano przecież ustrój stanowy), przeto i prawa obowiązujące wszystkich mieli stanowić wszyscy. Dlatego też liberałowie polityczni starali się wszędzie wprowadzić ustrój konstytucyjny, wolność prasy, słowa, zebrań publicznych, zwalczali cenzurę i przywileje stanowe, z tego samego powodu domagali się także swobody religijnej i w ogóle wolności sumienia. Państwo – zdaniem liberałów – powinno się ograniczyć tylko do pilnowania porządku i mienia obywateli.”
Myśliciele tacy jak Thomas Hobbes czy John Locke sformułowali zasadę pochodzenia władzy od ludu, ale także przyjmowali koncepcję prawa naturalnego i umowy społecznej. Kiedy monarcha staje się tyranem, oznacza to zerwanie umowy społecznej, która chroni prawo do życia, wolność i własność jako prawa naturalne. Brytyjsko - amerykański liberalny publicysta Tomas Paine w latach 1791 i 1792 opublikował dwa tomy książki Prawa człowieka, w której opowiadał się za zasadą suwerenności ludu, domagał się zniesienia przywilejów rodowych i klasowych, wprowadzenia republiki demokratycznej i powszechnego prawa wyborczego. Dzieło, będące odpowiedzią na tezy Burke'a, stało się bardzo popularnym przewodnikiem życia społecznego dla rzemieślników i robotników a ich autor musiał uciekać z Anglii do Francji. Niebawem nowoczesny liberalizm miał się ściśle związać nie tylko z ideami oświecenia – ale i ze zdobyczami Rewolucji Francuskiej. Liberałowie twierdzili, że to lud powinien wybierać dla siebie system rządów i ustrój. Odrzucali oczywiście monarchię absolutną i wszelkie formy rządów, które tłumiłyby ludzką wolność i swobodę działania. Republika była dla teoretyków myśli liberalnym optymalnym ustrojem. Nie odrzucali oni jednak konstytucyjnej monarchii parlamentarnej, w której najważniejsza była wola większości. Liberałowie w dość naturalny ze względów ideologicznych sposób popadli w konflikt z Kościołem, który dążył do wpływania na światopogląd ludzi i nadzorował w wielu państwach system szkolny.
W XIX wieku wzorcowym państwem, w którym przyjęto szerokie spektrum liberalnych zasad były Stany Zjednoczone. Kraj ten gwarantował swobodny rozwój każdemu obywatelowi, co w 1776 roku zapisano w Deklaracji niepodległości oraz w Konstytucji USA.
James Buchan, Adam Smith, Życie i idee, Warszawa 2008;
Emanuel Rostworowski, Wiek XVIII, Warszawa 2000;
Mieczysław Żywczyński, Historia Powszechna 1789-1870, Warszawa 2001.
Jak myślisz, jaką rolę w ukształtowaniu się XIX‑wiecznego liberalizmu i konserwatyzmu odegrała rewolucja francuska? Uzasadnij swoją odpowiedź.
Indeks dolny Socjalizm utopijny w teorii i praktyce Indeks dolny koniecSocjalizm utopijny w teorii i praktyce
Jednym z pierwszych reprezentantów tego nurtu był Claude Henri Saint‑Simon. Swoje poglądy zawarł on m.in. w pracy Listy mieszkańca Genewy do swych współczesnych. Zdaniem Saint‑Simona kryzys społeczny miał zostać wygaszony dzięki stworzeniu nowego społeczeństwa, rządzonego przez pracowników niższego szczebla (takich jak robotnicy, chłopi, rzemieślnicy czy kupcy), a także przez bankierów oraz techników i naukowców. Naczelną władzę dyktatorską sprawować miała jedynie wąska, ale fachowo przygotowana do tego grupa ludzi. Wielowymiarowy rozwój tak uformowanego społeczeństwa oraz ogólne potępienie lenistwa i próżniactwa miały przynieść bogactwo i wyeliminować biedę. Także dlatego, że według Saint‑Simona robotnicy powinni otrzymywać odpowiedni i sprawiedliwie oceniany udział w ostatecznych wynikach swojej ciężkiej pracy, pozwalający im na godne życie. Socjalizm Saint‑Simona przejawiał się w chęci uspołecznienia środków produkcji i zniesienia dziedziczenia dóbr.
Poglądy Claude’a Henri Saint‑Simona, choć nie aż tak popularne za jego życia, wywarły duży wpływ na następne pokolenia socjalistów utopijnych. Jego następców cechowały różne, nawet odmienne metody działania. Francuski kupiec Charles Fourier pragnął np. całkowicie zlikwidować istniejący porządek społeczny, a nowy oprzeć na wolności osobistej wszystkich ludzi. Twierdził, że troska o drugiego człowieka i współpraca to jedyne drogi do osiągnięcia upragnionego sukcesu społecznego. Jego pomysłem było tworzenie organizacji spółdzielczych – falang, których członkowie mieszkali we wspólnocie – falansterze. Takie organizacje miały z czasem współtworzyć społeczeństwo nowego typu. Założenia tego rodzaju nie były jednak atrakcyjne dla robotników. Nie udało się także utrzymać żadnego zorganizowanego falansteru.
Pojawiały się też nowe pomysły w obrębie utopijnego socjalizmu. Brytyjczyk Robert Owen w swoich fabrykach zorganizował system zabezpieczeń socjalnych robotników, poprawił warunki pracy i zagwarantował jej bezpieczeństwo. Był także autorem koncepcji gminy – wspólnoty produkcyjnej Nowa Harmonia, założonej w amerykańskim stanie Indiana, w której zniósł własność prywatną. Realizacja tego założenia miała prowadzić do powstania nowej struktury społecznej bez różnic i podziałów. Koncepcja socjalistycznej gminy, podobnie jak falansteru, nie przetrwała długo i upadła.
Z czasem do głosu dochodzili coraz radykalniej ustosunkowani do rzeczywistości myśliciele. Zdawali sobie sprawę ze znikomej skuteczności oraz nierealności utopijnych teorii. Propagowali za to wizję w pełni zorganizowanej wspólnoty państwowej – komunizmu. Przewidywali, że klasy rządzące i posiadające nigdy nie zgodzą się na komunistyczną przebudowę społeczeństwa. Trzeba było zmusić je do tego przez rewolucję.
Marks, Engels i komunizm
Komunizm w swej nowoczesnej formie, która kojarzona jest do dzisiaj, wyrósł w drugiej połowie XIX w. Narodził się w kręgach reprezentowanych przez działaczy – socjalistów, którzy w czasie trwania rewolucji przemysłowej oskarżali system kapitalistyczny, a przede wszystkim posiadaczy fabryk i zakładów (kapitalistów) o nędzę pracowników. Prawnik i filozof Roman Tokarczyk zwraca uwagę na znaczenie wystąpień społecznych w ramach Wiosny Ludów:
Współczesne doktryny politycznePierwsze masowe wystąpienia proletariatu przeciwko burżuazji i kapitalizmowi przypadają na lata czterdzieste XIX stulecia. Były to zwłaszcza powstania tkaczy lyońskich we Francji (1831), rewolucyjne wystąpienia robotników paryskich (1832), powstania tkaczy śląskich (1844) i ruch czartystów w Anglii (1830‑1840). Szczególnie jednak Wiosna Ludów wstrząsnęła kapitalistyczną i feudalną Europą. Z całą wyrazistością wyszły wówczas na jaw wewnętrzne sprzeczności systemu kapitalistycznego, a także anachronizm tych feudalnych struktur społecznych, które przetrwały. Wiosna Ludów przyniosła falę rewolucji o wymowie narodowościowej i klasowej. Była nie tylko kulminacją tradycyjnych konfliktów feudalno‑mieszczańskich, ale zarzewiem nowego konfliktu znamiennego dla całej epoki kapitalistycznej – między proletariatem i burżuazją.
Źródło: Roman Tokarczyk, Współczesne doktryny polityczne, Lublin 1984.
Najpopularniejszymi wówczas myślicielami socjalistycznymi byli Karl Marks i Friedrich Engels. Postrzegali oni dzieje ludzkości jako nieustającą walkę pomiędzy klasami społecznymi – ludźmi, którzy posiadają dobra, władzę i środki produkcji, a tymi, którzy byli pozbawieni tych atrybutów i musieli pracować na rzecz pierwszej grupy. Marks i Engels uważali, że to robotnicy (czyli proletariat) stanowili pokrzywdzoną warstwę ludzkości, mającą być ogniwem koniecznym do przebudowy społeczeństw i wprowadzenia sprawiedliwości społecznej. Sprawiedliwość ta polegała na równym dla wszystkich ludzi dostępie do dóbr, a także swobodnej, nieograniczonej stanem posiadania czy pochodzenia, możliwości ich wykorzystywania. Drogą do zmiany miała być rewolucja proletariacka, jak również powołanie do życia ponadnarodowej organizacji zrzeszającej działaczy robotniczych. Wszyscy ludzie mieli stać się równi, wszelkie społeczne różnice i podziały miały po rewolucji zniknąć. W 1848 r. Marks i Engels swoją definicję komunizmu ogłosili i spopularyzowali w Manifeście komunistycznym:
Fragment Manifestu komunistycznegoKomunizm jest już przez wszystkie potęgi europejskie uznany za potęgę.
Czas już wreszcie, aby komuniści wyłożyli otwarcie wobec całego świata swój system poglądów, swoje cele, swoje dążenia i bajce o widmie komunizmu przeciwstawili manifest samej partii. W tym celu zebrali się w Londynie komuniści najróżniejszych narodowości i nakreślili następujący Manifest, który opublikowany zostaje w językach angielskim, francuskim, niemieckim, włoskim, flamandzkim i duńskim.
Historia wszelkiego społeczeństwa dotychczasowego jest historią walk klasowych.
Wolny i niewolnik, patrycjusz i plebejusz, pan feudalny i chłop‑poddany, majster cechowy i czeladnik, krótko mówiąc, ciemiężyciele i uciemiężeni pozostawali w stałym do siebie przeciwieństwie, prowadzili nieustanną, to ukrytą, to jawną walkę – walkę, która za każdym razem kończyła się rewolucyjnym przekształceniem całego społeczeństwa, lub też wspólną zagładą walczących klas.
Źródło: Fragment Manifestu komunistycznego, „Krytyka Polityczna” Krytyka polityczna, nr 20-21 2010, nr 20–21.
Kapitalizm, czyli ustrój wielkich posiadaczy, miał zostać obalony za sprawą ich pracowników, a wprowadzenie ustroju komunistycznego miało się odbyć na drodze rewolucji robotniczej. Własność prywatna miała zostać zniesiona, a wszelkie środki produkcji (przemysł, rzemiosło, rolnictwo, ziemia) miały być wspólną własnością całego społeczeństwa.
W XIX w. narodził się także inny rewolucyjny wariant ideologii opartej na założeniach Marksa i Engelsa: anarchiści, tacy jak Pierre Proudhon, byli negatywnie nastawieni do jakiejkolwiek formy władzy. Jako źródło niesprawiedliwości społecznych wskazywali nie kapitalistów, ale państwo, będące określoną formą organizacji społeczeństwa. Podstawowym mankamentem państwa było to, iż posiadało ono aparat przemocy oraz przymusu. Anarchiści głosili więc zniesienie instytucji państwa, a własność utożsamiali z kradzieżą. Jednak tak ujęte przyczyny niedoli społeczeństw nie porwały mas pracujących. Choć anarchiści organizowali liczne demonstracje, strajki, a nawet akcje terrorystyczne, to komunizm zyskał większą popularność i zawładnął umysłami milionów robotników na całym świecie.
Zapoznaj się z animacjami i wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1E8gdpzRwUCo
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Socjalizm utopijny — źródła i założenia.
Wyjaśnij założenia filozofii Tomasz Morusa.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RPeqqSTu8uBh7
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Komunizm — źródła i założenia.
Wyjaśnij, na czym polega walka klas. Do czego, wg komunistów, nieuchronnie prowadzi?
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i odpowiedz na pytanie. Jaką rolę według konserwatystów miał odgrywać fakt ukonstytuowania władzy? Czym dla władzy w ujęciu konserwatystów miała być konstytucja?
O konserwatyzmie
Konserwatyści uważają, że bez władzy państwa nie może być autorytetu państwa, toteż będą dążyli do ugruntowania i umocnienia tej władzy w starciu ze wszystkimi siłami, które się tej władzy sprzeciwiają. Pragną oni jednak, aby władza nie stała na forum politycznym naga, lecz odziana w konstytucję, aby działała zawsze za pośrednictwem odpowiedniego systemu prawnego, wtedy bowiem jej poczynania nie będą sprawiały wrażenia barbarzyńskich ani ciemiężycielskich, lecz zawsze kontrolowanych i nieuchronnych, będą się jawiły jako wyraz cywilizowanej żywotności, która budzi lojalność. Dlatego też konstytucja, razem ze wspierającymi ją instytucjami, zawsze będzie leżeć u sedna konserwatywnego myślenia. Konserwatyści pokładają wiarę w urządzeniach znanych i sprawdzonych, dążąc do zapewnienia im takiego autorytetu, aby składały się na akceptowaną i obiektywną sferę publiczną.Cytat za: R. Scruton, Co znaczy konserwatyzm, Poznań 2002, s. 48.
Dla której ideologii charakterystyczne jest określenie państwa jako „nocny stróż”? Wyjaśnij, co oznacza to określenie.
Przeczytaj fragment wypowiedzi Pierre’a Proudhona i wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z fragmentem wypowiedzi Pierre’a Proudhona i wykonaj polecenie.
Pierre-Joseph ProudhonAutorytet, rząd, władza, państwo – każde z tych słów oznacza to samo – środek nacisku i wyzysku… Ktokolwiek kładzie na mnie rękę, aby mną rządzić, jest uzurpatorem i tyranem – uważam go za swego wroga.
Źródło: Rafał Dobek, Pierre-Joseph Proudhon, Poznań 2013.
Na podstawie przytoczonego fragmentu tekstu można stwierdzić, że Pierre Proudhon głosił poglądy… Możliwe odpowiedzi: 1. anarchistyczne., 2. demokratyczne., 3. utopijne., 4. komunistyczne.
Z którą ideologią można powiązać poniższą ilustrację? Odpowiedź uzasadnij.
Zapoznaj się z ilustracją i odpowiedz na pytania.
Przeczytaj tekst źródłowy i odpowiedz na pytania.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i odpowiedz na pytania.
Fragment Manifestu komunistycznegoAle wraz ze wzrostem przemysłu proletariat nie tylko powiększa się liczebnie; jest on stłaczany w coraz większe masy, siła jego rośnie i coraz bardziej czuje on tę siłę. Interesy, warunki życiowe w łonie proletariatu wyrównują się coraz bardziej w miarę tego, jak maszyna zaciera coraz bardziej różnice w pracy i spycha płacę roboczą prawie wszędzie do jednakowo niskiego poziomu. Wzmagająca się konkurencja burżua między sobą i wynikające stąd kryzysy handlowe powodują coraz większe wahania płacy zarobkowej; postępujące coraz szybciej bezustanne doskonalenie maszyn czyni całe położenie życiowe robotników coraz bardziej niepewnym; starcia pomiędzy poszczególnym robotnikiem a poszczególnym burżua przybierają coraz bardziej charakter starć między dwiema klasami. Robotnicy zaczynają od tworzenia zjednoczeń przeciwko burżua; jednoczą się dla obrony swej płacy zarobkowej. Tworzą nawet trwałe stowarzyszenia, celem przygotowania środków na wypadek możliwych starć. Tu i ówdzie walka przechodzi w powstania.
Źródło: Fragment Manifestu komunistycznego, „Krytyka Polityczna” Krytyka polityczna, nr 20-21 2010, nr 20–21.
Słownik
(z gr. idea – kształt, postać + logos – słowo, nauka) termin wprowadzony przez Antoine’a Louis Claude’a Destutta de Tracy’ego w 1796 r. na opisanie zbioru wartości, poglądów oraz idei, które wykorzystujemy do opisywania, a także oceniania rzeczywistości; ideologie stanowią bazę różnych działań – etycznych, politycznych, artystycznych – oraz ruchów społecznych
(franc. capitaliste, niem. Kapitalist; od słowa „kapitał” z łac. capitale, od caput - głowa; w pierwotnym znaczeniu dotyczyło ruchomej własności) człowiek posiadający kapitał, a więc majątek (w postaci np. pieniędzy, dóbr materialnych, a także środków produkcji itp.); zgodnie z XIX‑wiecznymi ideami socjalizmu i komunizmu kapitalista miał fabrykę lub zakład, w którym pracowali robotnicy, jednak największe zyski z ich pracy miał właśnie właściciel, który powiększał swój kapitał
łączy różne teorie, których tematem są porozumienia dotyczące tworzenia narodów i utrzymujące porządek społeczny; zakłada, że legalna władza państwowa musi mieć zgodę społeczeństwa; umowa społeczna stanowi m.in., kto ma prawa polityczne
(z łac. communis – wspólny, powszechny) ideologia oparta na idei społeczeństwa bez wyzysku klasowego oraz własności prywatnej, za to dążącego do wspólnej własności środków produkcji i podziału wszystkich dóbr między jego członków; potocznie mianem komunizmu określa się także ustrój polityczny zaprowadzony w państwach, w których władzę zdobyły dyktatury i partie komunistyczne (m.in. ZSRS, Chiny, Kuba, Korea Północna)
(od łac. conservare – zachowywać) – postawa charakteryzująca się przywiązaniem do istniejącego porządku, tradycyjnych wartości, obyczajów, praw czy ustroju politycznego oraz niechętnym stosunkiem do gwałtownych zmian i nowości; jako filozofia, która narodziła się na przełomie XVIII i XIX w., konserwatyzm był skierowany przeciw myśli oświeceniowej, jako ideologia polityczna występował przeciw rewolucji i opowiadał się za ancien régime’em.
(od łac. liber – wolny) – postawa oparta na indywidualistycznej koncepcji człowieka i społeczeństwa, charakteryzująca się umiłowaniem wolności; jako nurt polityczny liberalizm podkreślał takie elementy życia publicznego, jak wartości demokratyczne, wolności i prawa obywatelskie czy własność prywatną i wolny rynek.
(z łac. proletarius – należący do najuboższej klasy) klasa robotnicza, ludzie pracujący fizycznie, najemni robotnicy; grupa społeczna charakterystyczna dla XIX w., ale proletariat istniał już w starożytnym Rzymie
(z łac. socialis – społeczny) ruch społeczny i ideologia polityczna powstałe XIX w., negujące system kapitalistyczny jako wyzyskujący robotników i ludzi biednych oraz tworzący nierówności społeczne; przedstawiciele socjalizmu dążą do ładu społecznego, który ma się opierać na zasadach wspólnoty, równości i racjonalnego zarządzania gospodarką
(od łac. utilitas – korzyść, użyteczność) – kierunek filozoficzny, zgodnie z którym najwyższym dobrem jest pożytek (jednostki lub też społeczeństwa), a celem wszystkich działań, także politycznych, powinno być osiągnięcie szczęścia przez jak największą grupę ludzi.
pojęcie utworzone przez XIX‑wiecznego francuskiego polityka François Guizota, a rozpowszechnione przez Karla Marksa; ten ostatni zakładał, że wszelkie społeczeństwa opierały się rywalizacji i przeciwieństwie klas uciskających oraz uciskanych (np. właściciele fabryk i innych zakładów produkcyjnych należeli do tej pierwszej, wyzyskując ciężko pracujących przedstawiciel klasy robotniczej, nie posiadającej środków produkcji); według marksistów walka klas jest motorem historii, a zakończy ją rewolucja ludu pracującego i wprowadzenie komunizmu