W połowie VII w. na Półwyspie Arabskim pojawiła się nowa religia monoteistyczna – islam. Jej ekspansja w następnych kilku wiekach poważnie zmieniła oblicze świata. Arabowie opanowali północną Afrykę oraz Syrię, Mezopotamię i część Azji Mniejszej, trwale wypierając stamtąd kulturę grecko‑rzymską i chrześcijaństwo. Za ramy czasowe wypracowania należy uznać lata 622 – moment ucieczki Mahometa z Mekki do Medyny – oraz 1492, kiedy wraz z zakończeniem rekonkwisty w Hiszpanii nastąpił upadek wpływów islamu w Europie Zachodniej. Religia obejmująca obszar od granic Indii do Pirenejów stanowiła swoisty łącznik między cywilizacjami wschodu i zachodu, oddziałując na szereg dziedzin życia mieszkańców zarówno Bizancjum, jak i łacińskiej Europy.

Początki islamu związane są z postacią Mahometa (Muhammada). Urodził się on pod koniec VI w. w Mekce – ważnym ośrodku handlowym i kultowym. Około 610 r. doznał objawienia: archanioł Gabriel w imieniu Boga (Allaha) miał mu objawić zasady nowej religii, spisane w świętej księdze zwanej Koranem. Część mieszkańców Mekki przyjęła te nauki, jednak większość Kurajszytów odrzuciła je i chciała śmierci Mahometa. Dlatego wyznawcy islamu musieli uciec do Medyny, gdzie znaleźli schronienie. Udał się tam także sam prorok. Według tradycji hidżra miała nastąpić w 622 r. Datę tę przyjęto potem jako początek ery muzułmańskiej.

Już od początku Mahomet obiecywał swoim wyznawcom nie tylko nagrodę po śmierci, ale także dobra doczesne: zdobycie władzy nad innymi plemionami arabskimi i „Persami” (co należy rozumieć jako wszystkich nie‑Arabów). Tym, którzy mu się sprzeciwiali, groził eksterminacją i wiecznym potępieniem, co wywołało obawy Kurajszytów (źródło D).

Jak się okazało, obawy te nie były bezpodstawne. Mahomet szybko przejął władzę w Medynie i stamtąd prowadził wojnę z mieszkańcami Mekki. W końcu w wyniku układu pokojowego opanował swoje rodzinne miasto. Do dziś jest ono głównym ośrodkiem kultu islamu, a każdy muzułmanin ma obowiązek odwiedzić to miasto choć raz w życiu i pomodlić się przy czarnym kamieniu (Al‑Kaba). Do śmierci proroka (w 632 r.) islam opanował cały Półwysep Arabski (źródło B). Jedne plemiona przyjmowały nową wiarę dobrowolnie, inne podporządkowano zbrojnie.

Zjednoczeni po raz pierwszy w historii Arabowie stanowili potężną siłę. Zarówno religijny zapał szerzenia wiary, jak i chęć zdobycia bogactw pchały ich do podbojów. Zbiegło się to w czasie z poważnym osłabieniem dwóch głównych mocarstw regionu: Persji i cesarstwa bizantyjskiego. Dlatego w czasie panowania czterech pierwszych kalifów – „następców” Mahometa – Arabom udało się opanować całe państwo Sasanidów oraz odebrać Bizancjum Egipt, prowincje syryjskie i dużą część Azji Mniejszej (źródło B). Był to poważny cios dla cesarstwa, który właściwie rozpoczął jego upadek.

Na tym jednak wpływ islamu na losy Bizancjum się nie kończy. W późniejszych latach Arabowie dwukrotnie (w latach 674–678 i 717–718) oblegali Konstantynopol i byli bliscy zdobycia go. Ponadto w wyniku rozprzestrzenienia się islamu w Azji Środkowej na wiarę tę nawróciły się też plemiona tureckie. Podobnie jak wcześniej Arabowie, napierały one na Bizancjum, co finalnie doprowadziło do zajęcia stolicy w 1453 r. i ostatecznego upadku cesarstwa wschodniego.

Podboje nie zakończyły się jednak wraz ze śmiercią ostatniego kalifa prawowiernego. Po przejęciu władzy przez dynastię Umajjadów zajęto także nowe tereny. Na wschodzie Arabowie dotarli do dzisiejszego Pakistanu, a na zachodzie odebrali Bizantyjczykom całą północno‑zachodnią Afrykę, a także zniszczyli królestwo Wizygotów w Hiszpanii, zająwszy większość Półwyspu Iberyjskiego (źródło B). W 732 r. po raz pierwszy starli się z Frankami (nazwę tę stosowali potem do wszystkich Europejczyków) w bitwie pod Poitiers, gdzie ponieśli klęskę z rąk Karola Młota. Wkrótce potem ród Abbasydów przejął władzę, a kalifat pogrążył się w wojnie domowej. Z czasem władza kalifa zaczęła słabnąć, a kolejne prowincje się uniezależniały. Imperium rozpadało się na coraz mniejsze państewka.

Rację ma Ibn Chaldun (źródło A), utrzymując, że żaden inny lud wcześniej nie opanował tak wielkich terenów jak Arabowie. Ich imperium było znacznie większe od perskiego czy rzymskiego i zostało przyćmione dopiero wiele wieków później przez podboje mongolskie. Twierdzenie autora, że zajęcie dawnych ziem Bizancjum było „korzyścią dla ludów” (mieszkających tam), też nie jest całkiem bezpodstawne. Muzułmanie często bowiem zbierali niższe podatki i byli bardziej tolerancyjni dla nieortodoksyjnych chrześcijan niż cesarze.

Nowa dynastia, jak pisze Ibn Chaldun (źródło A), była bardziej pokojowo nastawiona. Nawiązała ona ściślejsze kontakty z Bizancjum, rozpoczynając wymianę kulturową. Arabowie na podbitych obszarach zetknęli się z antycznym dorobkiem greckim m.in. za pośrednictwem tłumaczeń z języka syryjskiego (wcześniej z greckiego tłumaczeń dokonali syryjscy chrześcijanie) czy z pahlawi – języka perskiego (gdy podbili państwo Sassanidów). Dotyczyło to głównie dzieł z zakresu matematyki (Euklides) oraz filozofii (Arystoteles). Rozwój kulturowy dotyczył również literatury pięknej, ale także matematyki, biologii czy geografii (źródło F). Wymiana kulturowa wzmogła się jeszcze za czasów Al‑Mamuna, na początku IX w. Zapewne było to związane z ówczesnym procesem wkraczania Bizancjum w okres ożywienia intelektualnego i kulturalnego, bowiem w IX w. doszło do odnowienia uniwersytetu w Konstantynopolu. Ważną rolę odegrał powstały za rządów Al‑Mamuna w Bagdadzie Dom Mądrości, czyli akademia arabska, w której przekładano z greckich oryginałów dzieła filozoficzne i naukowe przywiezione m.in. z Bizancjum.

W następnym stuleciu ożywienie trwało, uniwersytety zaczęły powstawać także w świecie arabskim, m.in. w Egipcie, gdzie studiował Ibn Chaldun (źródło A). Pod koniec X w. papież Sylwester II wprowadził do Europy nowy system zapisu liczb. Obecnie jest on znany jako „cyfry arabskie”, gdyż został przejęty właśnie od Arabów, którzy opanowali wówczas m.in. Sycylię i południową Italię. System ów powstał w Indiach, na drugim końcu świata islamskiego. Można zakładać, że także tam trwała wymiana kulturowa z sąsiednimi ludami i w ten sposób Arabowie przejęli ten zapis liczbowy, lekko go modyfikując (źródło C). Byli więc oni pośrednikami, bez których kontakt między Indiami a Europą byłby praktycznie niemożliwy.

Prócz systemu zapisu liczb Arabom zawdzięczamy np. algebrę. Przyczynili się oni również do rozwoju medycyny i tkactwa (wiele nazw materiałów, jak np. adamaszek, pochodzi z języka arabskiego). Od Chińczyków Arabowie przejęli też sztukę wytwarzania papieru, która za ich pośrednictwem trafiła na Stary Kontynent ok. XI w. Dzięki tłumaczeniom z arabskiego na nowo odkryto w Europie Zachodniej dorobek m.in. Arystotelesa, a także liczne komentarze do niego arabskich filozofów, w tym dzieła Awicenny (Ibn Siny) i Awerroesa (Ibn Ruszda), na co wskazują źródła H oraz I, jak również pisane po arabsku dzieła Majmonidesa, żyjącego w XII w. żydowskiego filozofa i lekarza sułtana Saladyna, nawiązującego do artystotelizmu.

Kontakty odbywały się przede wszystkim przez Italię i Hiszpanię, która była przez długi czas głównym ośrodkiem myśli arabskiej. Pierwsze uniwersytety europejskie (od XI w.) powstały w północnych Włoszech oraz we Francji – na terenach, na które najsilniej oddziaływał świat arabski. Ożywienie intelektualne, do którego doszło w Europie w XI- XII w., związane było z recepcją myśli Arystotelesa w szkołach katedralnych oraz miejskich, a pośrednio z wpływami arabskimi, choć idea universitas powstała w Europie niezależnie. Istotną rolę w przejmowaniu przez Zachód myśli antycznej oraz dorobku Wschodu odgrywał normański dwór na Sycylii, zwłaszcza w XII w. (źródło I), a także ośrodek w Salerno na Sycylii, gdzie powstała szkoła medyczna oraz ośrodek tłumaczenia traktatów medycznych z arabskiego na łacinę (źródło G). Wszystko to legło u podstaw kolejnego fermentu intelektualnego w Europie na przełomie XIV i XV w., o którym pisał Ibn Chaldun (źródło A).

Domeną Arabów był jednak handel. Pośredniczyli oni w sprowadzaniu towarów z Chin i Indii, które następnie przez porty w Egipcie trafiały do Europy. Tak zwany handel lewantyński przyczynił się walnie do rozwoju ekonomicznego Europy, zwłaszcza biorących w nim intensywny udział miast‑państw włoskich (Piza, Genua, Wenecja).

Gdyby nie podboje arabskie, nie byłoby również wypraw krzyżowych i rekonkwisty. Pierwsze z tych zjawisk spowodowało kolejne osłabienie Bizancjum (po zdobyciu Konstantynopola w 1204 r. przez wojska IV krucjaty), z którego już nigdy się ono nie podniosło, a także doprowadziło do rozwoju zakonów rycerskich. Drugi proces rekonkwisty, zakończony w 1492 r. zajęciem Granady, przyczynił się do wypędzenia muzułmanów z Hiszpanii i powstania tam silnego zjednoczonego królestwa, zdolnego w niedługiej przyszłości do podbojów kolonialnych na niespotykaną wówczas skalę.

Skutki podbojów arabskich zarówno dla Bizancjum, jak i Europy Zachodniej były bardzo poważne, choć w obu przypadkach miały odmienny charakter. Dla cesarstwa wschodniego były początkiem końca: nie tylko znacznie je osłabiły, ale również zapoczątkowały serię innych procesów (krucjaty, ekspansja turecka), które ostatecznie doprowadziły do jego upadku. Dla łacińskiej części Europy efekty podbojów arabskich były natomiast w długiej perspektywie pozytywne. Mimo przejściowego zajęcia Hiszpanii, Sycylii i skrawków południowej Italii, Arabowie stali się pośrednikami umożliwiającymi Europejczykom kontakty z kulturami wschodu (Indie, Chiny), także z Bizancjum, a przez to – ponowne odkrycie wiedzy starożytnych Greków. Dorobek starożytnej nauki greckiej przetrwał dzięki tłumaczeniom na język arabski i za ich pośrednictwem został przyswojony w średniowiecznej Europie. Sami Arabowie również dokonali znaczących odkryć, które przyjęto później w świecie chrześcijańskim. Wpływ kultury islamu na średniowieczną Europe nie ograniczał się wyłącznie do nauki – wystarczy wspomnieć nawiązania architektoniczne, jak np. piękne budowle w stylu arabsko‑normańskim wznoszone na Sycylii po odzyskaniu władzy przez Normanów (źródło J). Natomiast handel z muzułmanami rozwijał gospodarkę europejską.