Narodziny nowoczesnego państwa polskiego
Bitwa warszawska. Cud nad Wisłą
Bitwa Warszawska została uznana za 18. najważniejszą bitwę decydującą o losach świata. Zasadnicze znaczenie polskiego zwycięstwa nie ulega najmniejszej wątpliwości; gdyby wojska sowieckie przełamały opór armii polskiej i zdobyły Warszawę, wówczas bolszewizm ogarnąłby i cały kontynent
* – podsumował w uzasadnieniu angielski polityk Edgar Vincent D'Abernon. 15 sierpnia, dzień rozstrzygającej bitwy pod Radzyminem, dziś celebrowany jest w Polsce jako Święto Wojska Polskiego, a do Bitwy Warszawskiej na stałe już przylgnął przydomek Cud nad Wisłą. Czy słusznie przypisuje jej się tak duże znaczenie? Czy faktycznie miała wpływ na dalsze losy Europy?
Indeks dolny * Źródło: Edgar Vincent D'Abernon, Osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata pod Warszawą 1920, Warszawa 1932, s. 17. Indeks dolny koniec* Źródło: Edgar Vincent D'Abernon, Osiemnasta decydująca bitwa w dziejach świata pod Warszawą 1920, Warszawa 1932, s. 17.
Wyjaśnisz, dlaczego Święto Wojska Polskiego obchodzi się w Polsce 15 sierpnia.
Ocenisz, czy słusznie Bitwę Warszawską z 1920 r. określa się jako Cud nad Wisłą lub 18. decydującą bitwą w dziejach świata.
Przytoczysz argumenty w innych sporach na temat bitwy.
Kontrofensywa bolszewicka
Polacy niedługo utrzymali swoje pozycje wojskowe po udanym marszu na wschód oraz zajęciu Kijowa 7 maja 1920 r. Niespełna trzy tygodnie później rozpoczęła się kontrofensywa bolszewicka na Froncie Południowo‑Zachodnim, w której odznaczyła się wzbudzająca powszechną grozę 1 Armia Konna Siemiona Budionnego. Naczelny dowódca Wojska Polskiego Józef Piłsudski wspominał:

10 czerwca Polacy oraz Ukraińcy ostatecznie zostali zmuszeni do wycofania się z Kijowa. Cztery dni później Piłsudski zadecydował o cofnięciu całego frontu wschodniego pod naporem bolszewickiej ofensywy. Dramatyczny odwrót wojsk polskich wspominał jeden z żołnierzy, por. Tadeusz Pietrykowski:
4 lipca rozpoczął się kolejny etap bolszewickiej ofensywy wojsk Frontu Zachodniego pod dowództwem gen. Michaiła Tuchaczewskiego w kierunku: Wilno–Mińsk–Warszawa. Nie ulegało wątpliwości, że Armia Czerwona nie cofnie się przed niczym, aby pokonać wojska polskie. W ten sposób gen. Michaił Tuchaczewski zwracał się do żołnierzy Armii Czerwonej:

Wraz z odwrotem wojsk polskich w Warszawie zastanawiano się nad dalszymi działaniami. Sytuacja państwa wydawała się dramatyczna. 1 lipca powstała Rada Obrony Państwa, która dwa dni później wydała odezwę pt. Obywatele Rzeczypospolitej! Ojczyzna w potrzebie!, nakłaniając wszystkich zdolnych do noszenia broni do obrony ojczyzny. Organizowano także zbiórki pieniędzy wśród mieszkańców stolicy na utrzymanie armii. Kilka dni później powstał Generalny Inspektorat Armii Ochotniczej przy Ministerstwie Spraw Wojskowych pod dowództwem gen. Józefa Hallera, który organizował zaciąg ochotniczy; w szeregi armii wstąpiło łącznie ponad 100 tys. żołnierzy ochotników.

22 lipca 1920 r. bolszewicy zadecydowali o uderzeniu na Warszawę. Rada Obrony Narodowej wyraziła gotowość do rokowań pokojowych z bolszewikami, jednak ci odmówili – byli pewni zwycięstwa. 1 sierpnia zdobyli Brześć i przekroczyli Bug. Kolejnego dnia Józef Piłsudski zdecydował się na przerwanie walk i odwrót do Lwowa. W Smoleńsku 23 lipca 1920 r. powstał z kolei Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski, który miał przejmować władzę na terenach zajmowanych przez bolszewików. Warszawa znalazła się w bezpośrednim niebezpieczeństwie.

Ententa wobec konfliktu polsko‑rosyjskiego
Polscy politycy postanowili do uzyskania pomocy wykorzystać konferencję odbywającą się 10 lipca w miejscowości Spa w Belgii, podczas której doszło do spotkania państw ententy, Polski, Czechosłowacji i Niemiec. Uczestniczył w niej ówczesny premier Rzeczypospolitej Władysław Grabski. Francja oraz Wielka Brytania naciskały na podjęcie rozmów pokojowych z bolszewikami i przyjęcie jako granicy tzw. linii Curzona.
Francusko‑brytyjska Misja Międzysojusznicza do Polski przyjechała do Warszawy trzy tygodnie przed rozstrzygającą bitwą. Jej przedstawiciele mieli doradzać Polsce podczas rokowań rozejmowych z Rosją. Nie zakończyły się one sukcesem, ponieważ żadna ze stron nie była gotowa na ustępstwa.

Bitwa Warszawska – „cud nad Wisłą” czy przemyślana taktyka?
6 sierpnia 1920 r. ostatecznie opracowano plan operacyjny Bitwy Warszawskiej, w tym przegrupowanie wojsk polskich na trzy fronty: Północny, Środkowy oraz Południowy. Postanowiono wykorzystać ryzykowny manewr oskrzydlający Warszawę – kontruderzenie znad rzeki Wieprz. Czołową grupę uderzeniową miała stanowić część Armii Środkowej pod wodzą gen. Edwarda Rydza‑Śmigłego. Za głównego pomysłodawcę tego planu uważa się Józefa Piłsudskiego, aczkolwiek historycy nie są zgodni w tej kwestii. Autorstwo przypisuje się także gen. Tadeuszowi Rozwadowskiemu, szefowi Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, oraz – rzadziej – gen. Maxime’owi Weygandowi, członkowi Misji Międzysojuszniczej do Polski, który również uczestniczył w naradach.
Mapa interaktywna
Przyjrzyj się mapie frontu wschodniego w pierwszej połowie 1920. Zapoznaj się z fragmentami wspomnień różnych osób: polityków, wojskowych, mieszkańców miast.
Zapoznaj się z opisem mapy frontu wschodniego w pierwszej połowie 1920. Zapoznaj się z fragmentami wspomnień różnych osób: polityków, wojskowych, mieszkańców miast.
Odpowiedz na pytania: Na jakich zagadnieniach skupiali się autorzy tych wspomnień? Jakie emocje im towarzyszyły?
15 sierpnia 1920 r. doszło do przełomowych walk o Radzymin. Polacy zdobyli miasto po krwawych walkach, a bolszewicy zaczęli się cofać pod naporem 5 Armii gen. Władysława Sikorskiego. Szala zwycięstwa przechyliła się na stronę polską. 19 sierpnia Michaił Tuchaczewski podjął decyzję o odwrocie Armii Czerwonej na całym froncie i do końca sierpnia wszystkie oddziały rosyjskie przekroczyły rzekę Bug. 25 sierpnia uznaje się za datę zakończenia Bitwy Warszawskiej. Klęskę poniosła także armia konna Budionnego pod Komarowem ostatniego dnia sierpnia 1920 r.
W wyniku Bitwy Warszawskiej zginęło 25 tys. żołnierzy bolszewickich, a 66 tys. dostało się do niewoli. Po stronie polskiej straty wyniosły 5 tys. zabitych i 10 tys. zaginionych. Na początku września gen. Michaił Tuchaczewski planował kolejną ofensywę na Warszawę, jednak jego plan się nie powiódł. Polacy pokonali bolszewików m.in. w bitwie nad Niemnem, która definitywnie przypieczętowała polskie zwycięstwo.
Bitwę Warszawską niemal natychmiast nazwano Cudem nad Wisłą. Określenie to było przede wszystkim wykorzystywane przez Narodową Demokrację, aby zdyskredytować osiągnięcia Józefa Piłsudskiego. Przedstawiciele endecji woleli przypisywać zwycięstwo siłom nadprzyrodzonym, tym bardziej że przełomowy dzień Bitwy Warszawskiej, 15 sierpnia 1920 r., zbiegł się w czasie ze świętem Matki Boskiej Zielnej. Niemal natychmiast jednak pojawiły się głosy sprzeciwu wobec tego określenia. W ten sposób wypowiadał się Ignacy Daszyński, wicepremier Rządu Obrony Narodowej:
16 września 1920 r. rozpoczęły się polsko‑bolszewickie rokowania pokojowe w Rydze pod przewodnictwem Jana Dąbskiego, choć walki wciąż trwały. 18 października doszło do ostatecznego zawieszenia działań wojennych na froncie między Polską a Rosją, a 18 marca 1921 r. Polska, Rosja oraz Ukraina podpisały traktat pokojowy w Rydze.
Trenuj i ćwicz

Zapoznaj się z tekstem, a następnie wykonaj polecenie.
Taktyk świetny, strateg przeciętny - wywiad z prof. Zygmuntem Matuszakiem, Tygodnik PowszechnyWrogowie polityczni próbowali umniejszyć zasługę (…), nazywając zwycięstwo „cudem nad Wisłą”.
To nie był żaden cud, tylko dobrze zaplanowana operacja, której podstawą była dokładna wiedza o rozmieszczeniu i ruchach wojsk rosyjskich. Polacy mieli znakomity wywiad radiowy; złamanie Enigmy w czasie II wojny światowej to nie jedyny nasz wkład w dzieje kryptologii. Wywiad rozszyfrowywał większość depesz rosyjskich - naczelny wódz wiedział o wszystkich ruchach dywizji wroga i znał ich liczebność. Dlatego przyszedł mu do głowy plan ryzykownego ataku z południa grupy uderzeniowej wydzielonej z 3. i 4. armii z odcinka lwowskiego.
Tu jednak popełnił duży błąd: będąc naczelnym wodzem nie powinien stawać na czele tej grupy! Jego rola polegała na przebywaniu w sztabie, przyjmowaniu meldunków i wydawaniu rozkazów. Od prowadzenia uderzeń są dowódcy armii i frontu(…). Ta decyzja to znowu wynik braku wykształcenia wojskowego (…).
Źródło: Taktyk świetny, strateg przeciętny - wywiad z prof. Zygmuntem Matuszakiem, Tygodnik Powszechny. Cytat za: https://www.tygodnikpowszechny.pl/taktyk-swietny-strateg-przecietny-142957.
Bitwa Warszawska zakończyła się sukcesem m.in. dzięki odważnej decyzji Józefa Piłsudskiego o przeprowadzeniu kontruderzenia znad Wieprza. Zapoznaj się z fragmentem rozkazu marszałka Polski oraz mapą ukazującą zmieniające się położenie wojsk polskich i odpowiedz na pytanie.
Fragment rozkazu nr 8358/III:
Przewodnią ideą operacyjną Naczelnego Dowództwa na najbliższy czas jest:
1. wiązać nieprzyjaciela na południu, przesłaniając Lwów i zagłębie naftowe,
2. na północy nie dopuścić do oskrzydlenia wzdłuż granicy niemieckiej oraz osłabić nieprzyjaciela przez krwawe odbicie jego oczekiwanych na przyczółkach warszawskich ataków,
3. centrum ma zadanie ofensywne: szybkie zebranie na dolnym Wieprzu armji manewrowej, która by uderzyła następnie na flankę i tyły nieprzyjaciela, atakującego Warszawę, i rozbiła go; grupa wojsk na górnym Wieprzu, zebrana początkowo dla ochrony koncentracji armii manewrowej od wschodu i południowego wschodu, dołączyłaby się następnie do akcji armji manewrowej w kierunku północno‑wschodnim. Wtedy też współdziałanie wojsk odcinka północnego jest brane pod uwagę.
Źródło: Tekst rozkazu dostępny online na portalu Historia.org.


Przeanalizuj polskie oraz bolszewickie plakaty propagandowe z 1920 r., a następnie wykonaj polecenia.

Na podstawie poniższych tekstów źródłowych, a także całej lekcji odpowiedz na pytania.
Edgar Vincent D’AbernonZasadnicze znaczenie polskiego zwycięstwa nie ulega najmniejszej wątpliwości; gdyby wojska sowieckie przełamały opór armii polskiej i zdobyły Warszawę, wówczas bolszewizm ogarnąłby i cały kontynent. W Niemczech, w każdym większym mieście agenci komunistyczni czynili potajemne przygotowania, nakreślony był przez nich zupełnie zdecydowany program działania […]. Są liczne dowody na to, iż rząd moskiewski skupiający swe siły do walki z Polską miał cele o wiele rozleglejsze i dalej idące niż samo zdobycie Warszawy. Jego ambicja, jego ufne oczekiwanie zwycięstwa, rozciągało się na kraje leżące na zachód od Wisły i sięgnęło daleko poza granice Polski.
Źródło: Edgar Vincent D’Abernon, [w:] 1920. Wojna o Polskę, oprac. A. Knyt, Warszawa 2010, s. 188.
Gen. Maxime WeygandWspaniałe zwycięstwo polskie pociągnie za sobą konsekwencje o nieobliczalnej ważności dla sytuacji międzynarodowej. Skonsoliduje ono Państwo Polskie, którego istnienie jest konieczne dla bezpieczeństwa Francji. Niemcy, które już miały nadzieję wejść w stosunki bezpośrednie z Sowietami, aby rzucić czerwone armie przeciw wrogowi zza Renu, będą zmuszone wyrzec się osiągnięcia tymi środkami przekreślenia traktatu wersalskiego […].
Źródło: Gen. Maxime Weygand, [w:] 1920. Wojna o Polskę, oprac. A. Knyt, Warszawa 2010, s. 188.
Orzeł biały, czerwona gwiazda. Wojna polsko-bolszewicka 1919–1920[…] w kraju katolickim urok tego powiedzenia był nieodparty. Werbalizowano klimat, który rozbrzmiewał ze wszystkich ambon: dawało wyraz wierze każdego pobożnego katolika, że ziemia wybrana została ocalona mocą Boską. Wiara ta zrodziła całą serię objawień, podczas których Czarna Madonna z Częstochowy, Święta Patronka Ojczyzny, schodziła z ognistej chmury nad okopami Radzymina, by porazić hordy bolszewickie. Teza ta miała jednak pewne konsekwencje: jeśli to Bóg uczynił ten cud, musiał wszak posłużyć się jakimś wysłannikiem. Raczej na pewno nie mógł to być Piłsudski – towarzysz rewolucjonistów i socjalistów, przyjaciel Żydów i ateistów. Ostateczne rozwiązanie podał hrabia Zamoyski, polski ambasador w Paryżu, narodowy demokrata oraz człowiek wojennego Komitetu Narodowego Dmowskiego, oficjalnie dziękując rządowi francuskiemu za usługi generała Weyganda. Legenda stała się wersją obowiązującą.
Źródło: Norman Davies, Orzeł biały, czerwona gwiazda. Wojna polsko-bolszewicka 1919–1920, tłum. A. Pawelec, Kraków 1998, s. 226.
Gen. Maxime WeygandCud Wisły powiedziano. Cud, czy to znaczy zdarzenie, w którym objawia się ręka Opatrzności? Nie ja będę temu przeczył, bo podziwiałem, w owym sierpniowym 1920 r., z jaką żarliwością naród polski padał na kolana w kościołach i szedł w procesjach po ulicach Warszawy. […] Lecz, jak mówią nasze stare przysłowia: pomagaj sobie, a niebo ci dopomoże […]. A potem, w czasie ciężkich przejść roku 1920, widzieliśmy, jak bardzo sobie pomagała i jak, sprowadzona niemal do własnych tylko zasobów, dzięki silnej woli rządu, dowództwa, nieustannie odwadze i ofiarności żołnierzy, wierze wszystkich Polaków w losy Ojczyzny, mogła podnieść się z klęski w sposób tak prawdziwie niezwykły.
Źródło: Aneta Niewęgłowska, Gen. Maxime Weygand, [w:] Fakty i mity o bitwie na przedpolach Warszawy [w:] Od Bitwy Warszawskiej do Traktatu Ryskiego, red. T. Skoczek, Warszawa 2015, s. 60.
Zdecyduj, czy dobrane zdjęcie, imię i nazwisko, funkcja oraz cytat pasują do siebie.
Jeśli uważasz, że wszystkie elementy pasują do siebie, zaznacz „Tak”. Jeśli uważasz, że elementy do siebie nie pasują, zaznacz „Nie”. Następnie kliknij „Losuj”, aby ćwiczenie wylosowało nowy zestaw elementów.
Źródło:1920. Wojna o Polskę, red. Agnieszka Knyt, Warszawa 2010, s. 79. Cytat 2: “Waleczna Armia Czerwona wkroczyła na terytorium Polski jako czynny współbojownik w walce proletariatu polskiego z pańskim i burżuazyjnym ciemiężcą. Wyrażając na wasze ręce całej robotniczo‑chłopskiej Rosji głęboką wdzięczność za te skuteczna pomoc, uważam za swój obowiązek poinformować Was, że do kierowania pracami na terytorium wyzwolonym od panów utworzono Tymczasowy Komitet Rewolucyjny Polski [...] mamy nadzieję w najbliższym czasie doprowadzić szczęśliwie do końca sprawę wyzwolenia robotniczo‑chłopskiej Polski i zatknąć Czerwony Sztandar rewolucji nad najbliższa Rosji twierdzę imperializmu i reakcji”.
Źródło: 1920. Wojna o Polskę, red. Agnieszka Knyt, Warszawa 2010, s. 114. Cytat 3: “Na zajmowanych obecnie pozycjach każdy dowódca wytrwac musi do ostatniego człowieka, chociażby chwilowo był otoczony ze wszystkich stron, jeżeli nie otrzyma rozkazu cofnięcia się. [...] Na odcinku 5 Armii rozgrywaja sie losy Warszawy i losy Polski. Nie dopuszczę do tego, by lekkomyślność czy bezmyślność niektórych oficerów zgubiła Ojczyznę. Złych żołnierzy usunę bezwzględnie, z dobrymi wytrwam na stanowisku i zwyciężę”
Źródło: 1920. Wojna o Polskę, red. Agnieszka Knyt, Warszawa 2010, s. 142. Cytat 4: “Rząd polski waha się i miota oraz oświadcza, że zaproponuje nam nowe warunki pokoju. Prosimy bardzo, panowie obszarnicy i kapitaliści, rozpatrzenia polskich warunków nigdy nie odmówimy. [...] My również będziemy mówili o pokoju, ale nie z wami, polscy obszarnicy i polscy burżuje, lecz z polskimi robotnikami i chłopami, i zobaczymy, co z tych rozmów wyniknie.”
Źródło: 1920. Wojna o Polskę, red. Agnieszka Knyt, Warszawa 2010, s. 149. Cytat 5: “Nieraz, żołnierze, łzy cisnęły mi się do oczu, gdym widział wśród szeregów wojsk prowadzonych przeze mnie wasze bose, pokaleczone stopy, które już przemierzyły niezmierne przestrzenie, gdym widział brudne łachmany, pokrywające wasze ciało, gdym musiał obrywać wasze skromne racje żołnierskie, i żądać często, byście o głodzie i chłodzie szli do krwawego boju [...] Żołnierze! Zrobiliście Polskę mocna, pewną siebie i swobodną. Możecie być dumni i zadowoleni ze spełnienia swego obowiązku. Kraj, co w dwa lata potrafi wytworzyć takiego żołnierza, jakim wy jesteście, może spokojnie patrzeć w przyszłość. Dziękuję wam raz jeszcze!”
Źródło: Rozkaz zawiadamiający o podpisaniu zawieszenia broni między Polską a Rosją Sowiecką, 10 października 1920 roku, dostępny online www.jpilsudski.org
Indeks górny Źródło fotografii: Wikimedia Commons, domena publiczna. Indeks górny koniecŹródło fotografii: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Słownik
brytyjska propozycja linii demarkacyjnej między wojskami polskimi i sowieckimi; pozostawiałaby tereny Galicji Wschodniej, a także Brześć i Wilno po stronie Rosji
tymczasowy rząd Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej powołany w listopadzie 1917 r.







