Świat na drodze do kolejnej wojny
Ekspansja Japonii w Azji
Ekspansja na kontynent jest przeznaczeniem Japończyków wyznaczonym przez Boga i ani świat, ani my nie możemy tego zmienić
– pisał na początku lat 30. XX w. czołowy japoński bankier Hirozo Mori. Japonia jeszcze do połowy XIX w. była krajem zamkniętym i odizolowanym od reszty świata. Obawa przed podzieleniem losu Chin i popadnięciem w zależność od państw zachodnich wprowadziły Japonię na drogę szybkich i radykalnych reform. W krótkim czasie kraj ten stał się przodującą potęgą azjatycką, mocarstwem na skalę światową, zagrażającym panowaniu państw europejskich i wpływom Stanów Zjednoczonych na Dalekim Wschodzie. Polityka ekspansji i militaryzmu przywiodła Japonię w konsekwencji do II wojny światowej.
Przeanalizujesz przyczyny wejścia Japonii na drogę ekspansji w pierwszej połowie XX w.
Wyjaśnisz, dlaczego łamanie praw i pokoju spotyka się czasami z bierną reakcją innych państw.
Wytłumaczysz, jak to się dzieje, że czasem małe państwa pokonują wielkie mocarstwa.
Budowa potęgi
W 1868 r. na tronie zasiadł cesarz Mutsuhito i rozpoczęła się w Japonii epoka „światłych rządów”, określana mianem restauracji Meiji (1868–1912). Były to czasy głębokich reform politycznych, społecznych, gospodarczych i kulturowych na wzór Zachodni. W ich wyniku państwo wzmocniło się wewnętrznie i wkroczyło na drogę ekspansji.
Zwycięskie wojny z Chinami (1894–1905) i Rosją (1904–1905) uczyniły z Japonii potęgę militarną na Dalekim Wschodzie. Zapoczątkowały też imperialistyczny kierunek w japońskiej polityce zagranicznej.
Japońska ekspansja koncentrowała się głównie na obszarach Azji oraz Oceanii i Pacyfiku. W czasie I wojny światowej Japonia zwiększyła znacząco swoje wpływy na terytorium Chin, ale pod naciskiem Stanów Zjednoczonych musiała się z niego wycofać. Na mocy traktatu wersalskiego z 1919 r. Japonii przypadł m.in. poniemiecki Shantung. Rząd w Tokio liczył na więcej nabytków terytorialnych. Państwa zwycięskiej koalicji niechętnie jednak spoglądały na rozwój japońskiego ekspansjonizmu, który zdawał się zagrażać ich interesom na Dalekim Wschodzie. Konferencja waszyngtońska z 1922 r. wprawdzie potwierdziła pozycję Japonii wśród światowych potęg morskich, ale jednocześnie ograniczyła możliwość jej dalszego rozwoju poprzez ustanowienie wielkości floty japońskiej na poziomie trzech piątych tonażu brytyjskiej i amerykańskiej marynarki wojennej. Wyniki zarówno konferencji paryskiej, jak i waszyngtońskiej budziły niezadowolenie rządu w Tokio.
Lata 20. XX w. były okresem pozornego spokoju i dobrobytu. W rzeczywistości pogłębiały się trudności wewnętrzne kraju. Cechą charakterystyczną tego okresu były brak stabilności politycznej i problemy ekonomiczne. Dochodziło do częstych zmian rządów i zabójstw politycznych, w parlamencie zaś „rozognieni panowie odziani w surduty, ale rozgrzani zbyt dużą ilością sake, ryczeli i wydzierali się, a kłótnie kończyły się przepychanką na mównicy, gdzie przemawiający zostawał wciągnięty w regularną bójkę”*.
Rosło znaczenie ugrupowań związanych z militarystycznym i ekspansjonistycznym kierunkiem japońskiej polityki zagranicznej. Japonia wycofała się z ograniczeń narzuconych przez traktaty międzynarodowe i rozpoczęła intensywną rozbudowę floty wojennej. Brak surowców naturalnych, przeludnienie i ogromne trudności gospodarcze pchały Japonię ku agresywnej polityce zagranicznej. Coraz większe wpływy zyskiwały armia i kręgi militarne, nad którymi władza cywilna straciła w końcu kontrolę. Punktem przełomowym był wielki kryzys ekonomiczny:
Indeks dolny *Historia świata od roku 1917 do lat 90‑tych, Wrocław 1992, s. 247 cyt. za: Paul Johnson. Indeks dolny koniec*Historia świata od roku 1917 do lat 90‑tych, Wrocław 1992, s. 247 cyt. za: Paul Johnson.
Historia Japonii[…] ceny jedwabiu spadły o połowę, a rynki odbiorców skurczyły się gwałtownie. […] masy chłopów‑hodowców stanęły w obliczu nędzy. Plajta wielu przedsiębiorstw powodowała zaostrzenie się problemu bezrobocia, zwłaszcza że nie zahamowany przyrost ludności dorzucał na rynek pracy blisko pół miliona ludzi rocznie. […] Zrozpaczone, zdezorientowane brakiem środków do życia tysiące bezrobotnych szukały rozwiązania palących problemów ekonomicznych. W powodzi rozmaitych haseł „uzdrawiających” zaczęła się rysować alternatywa: rewolucja albo ekspansja.
Źródło: Jolanta Tubielewicz, Historia Japonii, Wrocław–Warszawa–Kraków 1984, s. 408.
Ważną rolę w promowaniu japońskiego militaryzmu i ekspansjonizmu odegrał nacjonalizm. Bazował on na japońskim poczuciu wyjątkowości i dumy z tego, że byli oni jedynym narodem na Dalekim Wschodzie, który oparł się Europejczykom. Ta wizja stała się podstawą głoszonego przez Japonię hasła „Azja dla Azjatów”, oznaczającego odebranie z rąk europejskich kolonistów wszystkich terytoriów na Dalekim Wschodzie. Agresywny militaryzm japoński znajdował poparcie w kręgach bogatych przedsiębiorców, a jego filarami była tradycyjna religia uznająca boskość cesarza (shintō) oraz rycerski kodeks bushido.
Początki ekspansji
Pierwszym celem japońskiej agresji stała się Mandżuria. Formalnie region ten znajdował się nadal pod kontrolą Chin, które – pogrążone wówczas w zamęcie wojny domowej (1927–1937) – nie były w stanie przeciwstawić się siłom japońskim. We wrześniu 1931 r. Armia Kwantuńska wkroczyła do Mandżurii i nie napotykając większego oporu, w krótkim czasie opanowała cały kraj. Chiny odwołały się do Ligi Narodów. Liczyły na to, że państwa europejskie, których interesom na Dalekim Wschodzie zagrażała japońska ekspansja, poczynią odpowiednie kroki, by ją powstrzymać. Powołano specjalną komisję pod przewodnictwem lorda Victora Lyttona, która zajęła się badaniem kwestii agresji japońskiej. Zanim wydała ona ostateczny werdykt, a Liga Narodów miała szansę podjąć jakieś bardziej konkretne działania, Japończycy zakończyli podbój Mandżurii i w 1934 r. proklamowali na jej terytorium utworzenie cesarstwa Mandżukuo z byłym cesarzem chińskim Pu Yi na czele.
Ani Europa, ani Stany Zjednoczone nie podjęły żadnych działań mających na celu przeciwstawienie się japońskiej ekspansji. Udzielenie pomocy militarnej utrudniały odległość i brak wystarczających sił wojskowych w regionie. Państwa te były także za bardzo skoncentrowane na rozwiązywaniu własnych problemów ekonomicznych i politycznych. Bierność Europy i Stanów Zjednoczonych wobec jawnego łamania zasad pokoju międzynarodowego przyczyniła się do wzrostu japońskiego militaryzmu oraz zachęciła inne państwa do wejścia na drogę ekspansji, m.in. Włochy. W 1936 r. Japonia podpisała sojusz z nazistowskimi Niemcami zwany paktem antykominternowskim.
Marsz w głąb Chin
Chiny ze względu na swój ogromny potencjał terytorialny i ekonomiczny od dawna znajdowały się w orbicie zainteresowań rządu w Tokio. Wyczerpane trwającymi od przeszło 20 lat konfliktami, zwłaszcza wojną domową, nie były w stanie skutecznie przeciwstawić się agresorowi.
Wojska cesarskie w lipcu 1937 r. przekroczyły granicę mandżursko‑chińską, zajęły Pekin i szybkim marszem przesuwały się w głąb Chin. Szlak wojsk japońskich znaczyły niebywałe okrucieństwo, gwałty, rabunki i masakry ludności cywilnej, które pochłonęły miliony ofiar. Stojący na czele republikańskich Chin marszałek Czang Kaj‑szek zwrócił się z apelem do społeczności międzynarodowej. Ta zaś – podobnie jak w przypadku inwazji na Mandżurię – ograniczyła się do potępienia japońskiej agresji i wyrażenia swojej solidarności z jej ofiarami. Ani Europa, ani Stany Zjednoczone nie podjęły jednak żadnych realnych działań zmierzających do powstrzymania agresora.
W rzeczywistości całkowity podbój okazał się dla armii japońskiej zadaniem niewykonalnym. Chiny były zbyt rozległe, a Japonia dysponowała zbyt ograniczonymi zasobami ludzkimi i bogactwami naturalnymi, by przejąć kontrolę nad całym państwem. Wojna z Chinami otworzyła jednak drogę Japonii ku innym podbojom na Dalekim Wschodzie i wciągnęła ją w ostatecznym rozrachunku w wielki konflikt ze Stanami Zjednoczonymi (1941–1945).
Zapoznaj się z mapą, a następnie wykonaj polecenia
1905 r. Starcie zbrojne stoczone w maju 1905 r. między flotą rosyjską a japońską podczas wojny 1904–1905, zakończone miażdżącym zwycięstwem floty japońskiej. Po tej klęsce rząd rosyjski rozpoczął negocjacje pokojowe z rządem w Tokio, które się zakończyły podpisaniem układu pokojowego w Portsmouth we wrześniu tego samego roku. Na jego mocy Rosja wycofała swoje siły z Mandżurii, utrzymała wpływy w Korei oraz zyskała część Sachalinu. Na zdjęciu okręt wojenny. Pierwszy statek rosyjski zatopiony przez Japończyków podczas bitwy. Domena publiczna, wikipedia.org. Incydent w Mukden
1931 r. Japońska prowokacja, polegająca na wysadzeniu w powietrze we wrześniu 1931 r. odcinka należącej do Japonii Kolei Południowomandżurskiej i oskarżeniu o ten sabotaż Chin. Odpowiedzialna za to wydarzenie była japońska Armia Kwantuńska, szukająca pretekstu do rozpoczęcia wojny z Chinami. Konsekwencją tego był podbój Mandżurii i przekształcenie jej w marionetkowe cesarstwo Mandżukuo. Na zdjęciu maszerujący żołnierze ulicą miasta. Część jedzie na koniach. Żołnierze japońscy wkraczający do Mukdenu w 1931 r. Domena publiczna, wikipedia.org. Incydent szanghajski
1932 r. Bitwa o Szanghaj (incydent szanghajski) określenie wydarzeń, mających miejsce w Szanghaju od 28 stycznia do 3 marca 1932 r. Miała ona charakter walk ulicznych między siłami chińskimi a japońskimi. Wstępem do nich był bojkot przez mieszkańców Szanghaju towarów japońskich (była to odpowiedź na japońską inwazję w Mandżurii) oraz zaatakowanie przez siły japońskie buddyjskich mnichów. Na skutek nacisków ze strony społeczności międzynarodowej konflikt zakończył się zawieszeniem broni. Na zdjęciu żołnierze znajdujący się na zgliszczach miasta. Mają broń wymierzoną przed siebie. Żołnierze japońscy podczas walk ulicznych w Szanghaju. Domena publiczna, wikipedia.org. Bitwa pod Rehe
1933 r. Jedna z bitew toczących się w ramach kampanii wokół Wielkiego Muru między siłami chińskimi i japońskimi. W jej wyniku tzw. Mongolia Wewnętrzna została podporządkowane rządowi w Tokio i inkorporowana do cesarstwa Mandżukuo. Na zdjęciu grupa żołnierzy. Japońskie oddziały. Domena publiczna, wikipedia.org Incydent na moście Marco Polo
1937 r. Mianem incydentu na moście Marco Polo określa się walki między chińską Narodową Armią Rewolucyjną a Cesarską Armią Japońską. Pretekstem do ich wszczęcia było zajęcie przez Japończyków zwrotnicy kolejowej, co sprowokowało Chińczyków do uderzenia. Wydarzenie to rząd w Tokio potraktował jako casus belli. Wydarzenia na moście Marco Polo uważa się za początek wojny chińsko‑japońskiej. Na zdjęciu murowany most nad łąką. Most Marco Polo w Pekinie. Fanghong, CC BY‑SA 3.0, wikipedia.org. Bitwa o Szanghaj
1937 r. Jest to jedna z początkowych bitew stoczonych między Japonią a chińskimi siłami narodowymi, zakończona zwycięstwem tych pierwszych i zajęciem przez nie Szanghaju. Starcie to uważa jest za jedno z najkrwawszych podczas całej wojny z Chinami. Na zdjęciu żołnierze w okopach z wymierzoną przed siebie bronią. Żołnierze japońscy z karabinami maszynowymi. Domena publiczna, wikipedia.org. Bitwy o Pekin
1937 r. Seria bitew rozegranych podczas wojny japońsko‑chińskiej, których rezultatem było opanowanie przez siły japońskie Pekinu. Na zdjęciu maszerujący żołnierze z bronią po miejskim placu przed budynkiem. Żołnierze japońscy wkraczający do Pekinu. Domena publiczna, wikipedia.org. Bitwa o Nankin
1937 r. Bitwa stoczona podczas wojny japońsko‑chińskiej, zakończona zwycięstwem wojsk japońskich i przejęciem przez nie kontroli nad stolicą Republiki Chińskiej w Nankinie. W jej wyniku doszło do masowych morderstw i gwałtów dokonanych na ludności cywilnej przez żołnierzy japońskich. Do dziś wydarzenia te są jednymi z najtrudniejszych w relacjach japońsko‑chińskich. Na zdjęciu martwe ciała ludzi leżące na ziemi. Nad ciałami stoi żołnierz. Ciała ofiar masakry nankińskiej. Domena publiczna, wikipedia.org. Walki nad jeziorem Chasan
1938 r. Walki nad jeziorem Chasan były elementem walk granicznych toczących się między siłami sowieckimi a japońskimi w 1938 r. Nie przyniosły one zdecydowanych rozstrzygnięć i zakończyły się zawieszeniem broni. Na zdjęciu trzech żołnierzy. Jeden trzyma flagę. Drugi spogląda przez lornetkę. W tle jest jezioro. Żołnierze Armii Czerwonej zatykają flagę ZSRS na wzgórzu Zaoziornaja. Domena publiczna, wikipedia.org. Bitwa nad Chałchin‑Goł
1939 r. Jedna z bitew konfliktu granicznego między ZSRS a Japonią na pograniczu Mandżurii i Mongolii. Zakończyła się ona zwycięstwem wojsk sowieckich i przesądziła o kierunku ekspansji japońskiej. Dowództwo japońskie zrezygnowało z dalszych prób poszerzenia strefy swoich wpływów w kierunku północnym, przerzucając się na tereny Azji Południowo‑Wschodniej. Na zdjęciu czołgi z żołnierzami jadące po polu. Japońskie czołgi kierujące się w stronę rzeki Chałchin‑Goł. Domena publiczna, wikipedia.org.
Wymień tereny opanowane przez Japonię do 1941 r. Na jakie lata przypada największy rozwój ekspansji japońskiej?
Określ, jakiego rodzaju trudności dla Japonii mogły wynikać z podboju tak ogromnych obszarów.
Trenuj i ćwicz
Połącz w pary daty z odpowiednimi wydarzeniami.
Zapoznaj się z poniższymi fragmentami, a następnie dopasuj do nich wydarzenia, które były ich konsekwencjami.
Fragment A
Historia powszechna. Wiek XXWe wrześniu 1931 r. bez rozkazów z Tokio dokonano eksplozji na linii kolejowej, aby mieć pretekst do zajęcia Mukdenu, znajdującego się w rękach chińskich. Premier japoński próbował ograniczyć skutki tego kroku, ale armia kwantuńska ignorowała rozkazy z Tokio, które straciło kontrolę nad sytuacją, zwłaszcza że zajęcie Mukdenu wywołało euforię wśród społeczeństwa Nipponu [Japonii].
Źródło: Edward Czapiewski, Jakub Tyszkiewicz, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2010, s. 272.
Fragment B
Pod koniec czerwca 1937 roku na zachodnim krańcu mostu pojawiło się kilkuset żołnierzy japońskich; ich ruchy śledziły wojska Kuomintangu [KMT] stacjonujące w twierdzy Wanping. O świcie 7 lipca Chińczycy odebrali telegram z japońskiego dowództwa informujący o zaginięciu jednego z żołnierzy, który – zdaniem Japończyków – ukrywa się na terenie twierdzy. Dowództwo japońskie zażądało prawa wkroczenia do twierdzy w celu przeszukania jej. […]
Pułkownik Ji za zgodą swego przełożonego generała Songa odmówił. Wieczorem tego samego dnia Matsui przesłał Ji ultimatum, w którym zapowiadał, że jeśli siły nie zezwolą wojskom japońskim wkroczyć do twierdzy w ciągu godziny, otworzy ogień. W chwili wysyłania ultimatum działa japońskie były już wycelowane na twierdzę. Tuż po północy 8 lipca artyleria japońska zaczęła bombardowanie twierdzy, a przed świtem przez most ruszyła piechota wspierana przez czołgi. […] Oddziały japońskie sforsowały most i po południu zajęły spory fragment twierdzy […].
Przeanalizuj tekst, a następnie uzupełnij luki w podanym niżej tekście.
Art. I. Wysokie Państwa układające się postanowią informować się nawzajem o działalności Międzynarodówki Komunistycznej, naradzać się nad koniecznymi środkami obronnymi realizować je w ścisłej współpracy.
Art. II. Wysokie Państwa układające się zaproszą wspólnie inne państwa, których spokój wewnętrzny zostanie zagrożony rozkładową działalnością Międzynarodówki Komunistycznej, do podjęcia środków obronnych w duchu niniejszego układu lub do uczestniczenia w niniejszym układzie
Cytat za: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1998, s. 108.
Przeanalizuj obie karykatury i odwołując się do elementów graficznych, określ ich przesłanie.
Zapoznaj się z opisami obu karykatur i odwołując się do zawartych w nim elementów graficznych, określ ich przesłanie.
Przeanalizuj poniższe fragmenty opracowań historycznych, a następnie wskaż między nimi podobieństwa i różnice.
Tekst A
Japan 1941: Countdown to InfamyDla wielu w Japonii odwołanie się do pomocy państw zachodnich przez Jianga […] było swego rodzaju zdradą […]. Do końca lat dwudziestych Japonia w porównywalnym stopniu była owładnięta obsesją spowodowaną wzrostem potęgi bolszewizmu […]. Wszystkie te czynniki zmusiły Ishiwara [generał japoński, odpowiedzialny za incydent mukdeński] i jego następców do wykroczenia poza ramy własnych obowiązków i zaatakowania Mandżurii. Ta lekkomyślna inicjatywa okazała się zaskoczeniem dla wielu polityków w Tokio, chociaż spiskowcy mogli mieć swoich zwolenników wśród wyższych rangą oficerów w Sztabie Generalnym. Na początku kampanii [japoński] premier Wakatsuki Reijirō […] chciał powstrzymać wzajemną nienawiść. Japońska opinia publiczna – napędzana przez nacjonalistyczne media – wsparła inicjatywę Ishiwary.
Źródło: Eri Hotta, Japan 1941: Countdown to Infamy, New York: Vintage Books 2014, s. 45.
Tekst B
The Penguin History of Modern China: The Fall and Rise of Great PowerGłówny polityk, książę Konoe [później został premierem] uważał, że „Chiny powinny się poświęcić dla zaspokojenia potrzeb społecznych i przemysłowych Japonii. Wzrastające w wyniku wielkiego kryzysu ekonomicznego bezrobocie, rosnące trudności w kraju i problemy z wyżywieniem populacji czyniły ideę ekspansji bardzo atrakcyjną. Dla tych, którzy przewidywali antykomunistyczną krucjatę, północny wschód był doskonałą trampoliną dla ataku na Związek Sowiecki.
Źródło: Jonathan Fenby, The Penguin History of Modern China: The Fall and Rise of Great Power, London: Penguin 2009, s. 231.
Japonia bezsprzecznie ponosi winę za zaostrzenie się sytuacji na Dalekim Wschodzie i eskalację konfliktu, który w rezultacie doprowadził do wybuchu II wojny światowej. We współczesnej historiografii zwraca się uwagę również na to, że część odpowiedzialności za rozwój wydarzeń na tym obszarze ponoszą państwa europejskie i Stany Zjednoczone. Wskazuje się, że Wielka Brytania nie przeciwstawiła się wzrostowi japońskiego ekspansjonizmu, a przez to zachęciła Japończyków do opanowywania dalszych terenów.
Napisz w imieniu premiera brytyjskiego memoriał, w którym usprawiedliwisz zaniechanie działań rządu brytyjskiego przeciw Japonii, w chwili gdy ta rozpoczęła podbój Mandżurii.
Słownik
(jap. Kantōgun) część Cesarskiej Armii Japońskiej, utworzona w 1907 r., odpowiedzialna za udane przeprowadzenie prowokacji zwanej incydentem mukdeńskim, po rozpoczęcie wojny z Chinami straciła na znaczeniu
jedno z głównym haseł, którym posługiwała się propaganda japońska celem uzasadnienia ekspansji; oznaczało ono odebranie kolonii państwom europejskim oraz zlikwidowanie wpływów Stanów Zjednoczonych na Dalekim Wschodzie
(z łac. expansio – rozszerzanie (się)) zaborcza polityka państwa polegająca na zagarnięciu coraz większych terenów państw sąsiednich
inwazja zapoczątkowana przez japońska Armię Kwantuńską w 1931 r., w wyniku której Mandżuria przeszła pod kontrolę japońską i na jej terenie zostało utworzone marionetkowe państwo Mandżukuo
(łac. imperialis - władczy) polityka zagraniczna państwa; charakteryzuje się tworzeniem monopoli i dążeniem kraju do panowania nad światem
(jap. bushi‑dō – droga wojownika) zbiór zwyczajowych zasad etycznych obowiązujących japońskich samurajów w epoce feudalnej
konferencja w Waszyngtonie w latach 1921–1922, w której uczestniczyły Stany Zjednoczone, Japonia, Chiny oraz sześć państw europejskich; celem było uregulowanie sytuacji w Chinach (wprowadzenie polityki otwartych drzwi) oraz ograniczenie budowy floty
organizacja powstała na mocy decyzji traktatu wersalskiego w 1919 r. z inicjatywy prezydenta Stanów Zjednoczonych Thomasa Woodrowa Wilsona; jej celem było przestrzeganie pokoju na świecie i zapobieganie wybuchowi konfliktu
państwo utworzone przez Japonię na terenie podbitej Mandżurii w 1934 r., istniejące do końca II wojny światowej
(z łac. militaris – żołnierski, wojenny) w polityce wewnętrznej rozbudowywanie potencjału wojskowego państwa; w polityce zagranicznej prowadzenie agresywnej i zaborczej polityki
(z łac. natio – naród) przekonanie, że naród jest najważniejszą wartością w życiu jednostki i państwa
blok państw sojuszniczych biorących udział w II wojnie światowej; głównymi państwami wchodzącymi w jego skład były Japonia, Niemcy i Włochy; utworzony w latach 1936–1937
(jap. droga bogów) tradycyjna religia Japonii oparta na mitologii japońskiej
ogólnoświatowy kryzys ekonomiczny, największy w dotychczasowej historii kapitalizmu, który objął większość krajów świata i praktycznie wszystkie gałęzie produkcji; miał początek w Stanach Zjednoczonych w 1929 r.
konflikt zbrojny między Chinami a Japonią w latach 1937–1945
konflikt zbrojny między Japonią a Rosją z lat 1904–1905, w wyniku którego Rosja przegrała i straciła okręg kwantuński (z Port Arthur) oraz wpływy we wschodniej Mandżurii, południowej części wyspy Sachalin i swobodę działania w Korei