Świat na drodze do kolejnej wojny
Ekspansja Włoch
„Co zamierzacie uczynić obecnie dla Etiopii?” – pytał w czerwcu 1936 r. na forum Ligi Narodów cesarz Etiopii Hajle Sellasje. Przysłuchiwali się jego słowom i oklaskiwali je przedstawiciele pięćdziesięciu państw. Duże wrażenie musiała zrobić na wszystkich niepozorna osoba zdetronizowanego władcy i wygłoszona przez niego emocjonująca przemowa. „Zwycięski Lew Plemienia Judy, Wybraniec Boży” przybył do Genewy, by prosić świat o pomoc dla swojego państwa w walce z włoskim najeźdźcą. Ale jego tragiczne pytanie pozostało bez reakcji.
Przedyskutujesz, jakie czynniki sprzyjały rozwojowi ruchów niepodległościowych w koloniach, a jakie go utrudniały.
Przeanalizujesz, dlaczego pytanie postawione przez cesarza Hajle Sellasje na forum Ligi Narodów o to, co państwa europejskie zamierzają uczynić dla walczącej Etiopii, pozostało bez odpowiedzi.
Wyjaśnisz, dlaczego konflikt włosko‑etiopski uznaje się za ostatni gwóźdź do trumny Ligi Narodów.
Wszyscy jesteśmy równi!
Na przełomie XIX i XX w. niemal cały świat został podzielony na posiadłości kolonialne i strefy wpływów państw europejskich. I wojna światowa była momentem zwrotnym w dziejach światowego kolonializmu, zapoczątkowując proces jego kryzysu. Dwa największe imperia kolonialne, Wielka Brytania i Francja, utraciły w jej wyniku dotychczasową dominującą pozycję gospodarczą i polityczną. Coraz trudniej obu mocarstwom było utrzymać swoje kolonie. Uczestnictwo w wojnie wielotysięcznych oddziałów wojsk kolonialnych spowodowało, że powoli zaczęło zanikać dotychczasowe poczucie niższości wobec tzw. ludzi białych. Algierczycy, Senegalczycy, Hindusi, Nigeryjczycy walczyli ramię w ramię z Europejczykami na frontach I wojny światowej, doświadczali w takim samym stopniu co żołnierze francuscy i brytyjscy trudów walki w okopach i ponosili śmierć. Kiedy wojna się skończyła i zapanował pokój, państwa europejskie starały się w swoich posiadłościach kolonialnych powrócić do starych porządków. Zrodziło to wśród ludności w koloniach poczucie krzywdy i niesprawiedliwości, a w konsekwencji doprowadziło do rozwoju ruchów niepodległościowych.
Drugim czynnikiem, który spowodował rozwój ruchów emancypacyjnych w koloniach, były kwestie gospodarcze. Po zakończeniu wojny nastąpił spadek zamówień w koloniach i wzrost ich wyzysku, co przyczyniało się do kryzysu ekonomicznego. Dużą rolę w ich rozwoju odegrała działalność partii lewicowych, które nawiązując do haseł komunistycznych, nawoływały do wyzwolenia się i propagowały idee antykolonialne, równościowe, oparte na prawach każdego państwa do samostanowienia. Po I wojnie światowej nastąpiła zmiana układu sił. Kosztem starych mocarstw europejskich wzrosła potęga morska Stanów Zjednoczonych i Japonii. Antykolonialne hasła (nieprzeszkadzające jednak w realizacji celów imperialnych) pierwszego z tych państw wywarły duży wpływ na dalsze dzieje systemu kolonialnego. Japonia przyłączyła się do państw dominujących nad innymi, a rola Europy osłabła, ale to nie zmieniło faktu, że ta dominacja i wyzysk istniały nadal.
Wszystko to wymusiło na metropoliach pewne ustępstwa. W okresie międzywojennym pełną niepodległość swoim dominiom nadała Wielka Brytania. Znaczące zmiany nastąpiły także w Indiach i niektórych koloniach afrykańskich.
Analogiczne dążenia do niepodległości widoczne były również w innych częściach świata. Podobne też były przyczyny, które legły u podstaw procesów dekolonizacyjnych. Tuż po drugiej wojnie światowej niepodległość zyskało wiele państw leżących na terenie Azji - Indonezja, Wietnam, Korea, Indie, Pakistan, Cejlon. Proces odzyskiwania niepodległości były powolny i pochłonął wiele wysiłków i wiele ofiar. Dłużej trzeba było czekać na niepodległość państw afrykańskich. Rok 1960 został ogłoszony rokiem Afryki, ponieważ wtedy 17 państw proklamowało niepodległość od Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, Włoch, m.in. Kamerun, Togo, Czad, Kongo, Mauretania, Nigeria, Mali, Niger itd.
Złoty Róg Afryki
Etiopia, zwana Abisynią, była jednym z dwóch państw na kontynencie afrykańskim, które uniknęły zależności kolonialnej w XIX wieku. W latach 30. XX w. padła ona jednak ofiarą agresji ze strony faszystowskich Włoch. Celem polityki zagranicznej Mussoliniego było m.in. odtworzenie imperium rzymskiego i uczynienie z Morza Śródziemnego włoskiej strefy wpływów (łac. mare nostrum – nasze morze). Możliwości ekspansji na obszarach, na których rozciągało się panowanie antycznego Rzymu, były w tamtych czasach już mocno ograniczone, dlatego w sferze zainteresowań faszystowskiego przywódcy znalazła się Etiopia. Wybór ten był o tyle zasadny, że państwo to graniczyło z włoskimi posiadłościami w Afryce Wschodniej: Somalią i Erytreą. Etiopią rządził w sposób absolutny cesarz Hajle Sellasje I.
Podbój Etiopii zdawał się nie nastręczać Włochom zbyt wielu trudności, a mógł przynieść duże korzyści w postaci powiększenia włoskich posiadłości kolonialnych. Była to druga próba włoska. Pierwsza, sprzed niemal 40 lat, zakończyła się niepowodzeniem.
„Brudna wojna”
Pretekstem do rozpoczęcia inwazji stał się incydent w przygranicznej oazie Wol‑Wol. W październiku 1935 r. wojska włoskie przekroczyły granicę z Etiopią i w ciągu kilku miesięcy doprowadziły, mimo bohaterskiej obrony, do rozgromienia armii etiopskiej. Duża dysproporcja sił na korzyść Włochów, ich przewaga technologiczna oraz determinacja, także samego Mussoliniego, nie dały przeciwnikowi zbyt wielu szans. Strona włoska, mimo formalnego zakazu, nie cofnęła się nawet przed użyciem gazów bojowych. Stąd wojnę tę często nazywa się brudną.
W maju 1936 r. Mussolini ogłosił utworzenie II Imperium Rzymskiego, a król Wiktor Emanuel II został ogłoszony cesarzem Etiopii.
„My dziś, wy jutro”
Hajle Sellasje, prawowity cesarz Etiopii, jeszcze zanim zakończył się podbój jego kraju, udał się do Genewy. Na forum Ligi Narodów prosił o podjęcie działań, które mogłyby powstrzymać agresję.
Fragment mowy cesarza Hajle Sellasjego na forum Ligi Narodów, czerwiec 1936 r.Jestem tu dziś, by domagać się sprawiedliwości dla mojego ludu i pomocy obiecanej mi osiem miesięcy temu, kiedy pięćdziesiąt narodów stwierdziło, że została dokonana agresja. Nikt inny nie może skierować apelu narodu etiopskiego do pięćdziesięciu państw […]. Może ustalam precedens będąc pierwszą głową państwa zwracającą się do Ligi, ale z pewnością bezprecedensowe jest, że naród, ofiara niegodziwej wojny, znajduje się w niebezpieczeństwie pozostawienia na łasce agresora […]. Twierdzę, że problem przedstawiony dzisiaj w Lidze ma znacznie szerszy zasięg niż tylko zniesienie sankcji. Nie dotyczy on tylko agresji Włoch. Ma on charakter zbiorowy. Dotyczy on samego istnienia Ligi Narodów […]. Chodzi tu o moralność międzynarodową […]. Przedstawiciele świata, przyjechałem do Genewy, by wyjaśnić wam najboleśniejszy obowiązek głowy państwa. Jaką odpowiedź mam zanieść memu ludowi? […]. My dziś. Wy jutro.
Źródło: Fragment mowy cesarza Hajle Sellasjego na forum Ligi Narodów, czerwiec 1936 r., dostępny w internecie: quotepark.com.
Inwazja włoska w Abisynii nie spotkała się początkowo z wyraźnymi obiekcjami ani ze strony Wielkiej Brytanii, ani Francji. Włochy były zbyt cennym sojusznikiem przeciwko wzrastającym w potęgę nazistowskim Niemcom i żadne z państw nie chciało tracić Mussoliniego jako ewentualnego sojusznika w obliczu narastającego napięcia międzynarodowego. W odpowiedzi na apel władcy Liga Narodów potępiła włoską agresję i nałożyła na Włochy sankcje ekonomiczne. Sankcje te nie objęły jednak dostaw ropy naftowej, węgla i stali, czyli surowców niezbędnych podczas prowadzenia działań wojennych, więc w praktyce okazały się bez znaczenia.
Inwazja włoska obnażyła słabość Ligi Narodów i jej nieudolność w wypełnianiu podstawowego zadania – powstrzymania agresji. W odpowiedzi na decyzje Ligi Narodów Mussolini postanowił wycofać Włochy z jej gremium. Podbój Etiopii okazał się ostatnim gwoździem do trumny Ligi Narodów. Od tej pory organizacja ta przestała odgrywać jakąkolwiek rolę w stosunkach międzynarodowych. Włochy zaś, zniechęcone postawą Wielkiej Brytanii i Francji, które mimo wcześniejszych obietnic zgodziły się na nałożenie sankcji ekonomicznych na Włochy, nawiązały w 1937 r. współpracę z nazistowskimi Niemcami i Japonią. Europa powoli wkraczała na drogę prowadzącą bezpośrednio do II wojny światowej.
Zapoznaj się z audiobookiemi na jego podstawie wykonaj kolejne polecenia
J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, PWN, Warszawa 2010, s. 113.
Legenda Mahatmy, "Gazeta Wyborcza", 30 I 1998.
Wskaż czynniki, które przyczyniły się do budzenia świadomości narodowej wśród Hindusów.
Wskaż czynniki, które mogły utrudniać proces kształtowania się narodu hinduskiego.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj poniższe stwierdzenia i zaznacz, które z nich są prawdziwe, a które fałszywe.
Przeanalizuj poniższą mapę przedstawiającą Afrykę w 1914 r. z podziałem na kolonie i na jej podstawie wskaż dwie przyczyny, dla których Mussolini zdecydował się na wybór Etiopii jako celu swojej ekspansji.
Zapoznaj się z tekstem, a następnie rozstrzygnij, którego polityka spośród niżej ukazanych on dotyczy.
Zapoznaj się z tekstem, a następnie rozstrzygnij, którego polityka spośród niżej wymienionych on dotyczy.
Uważany jest za jednego z głównych twórców niepodległych Indii. Kierował kampanią na rzecz robotników i chłopów, starając się w nich rozbudzić świadomość narodową i wciągnąć ich w orbitę działań politycznych. Metody, jakie stosował w walce politycznej, miały charakter pokojowy i ograniczały się do organizowania demonstracji, pochodów, odmowy wypełniania zaleceń władzy i wykonywania zarządzeń, kupowania tylko rodzimych produktów i tradycyjnego sposobu ubierania się.
Przeanalizuj poniższy fragment podrozdziału opracowania historycznego, a następnie odwołując się do zawartych w nim informacji, zatytułuj go.
Historia powszechna. Wiek XXW kilka dni później [po ataku Włoch na Abisynię] Komitet Pięciu, działający w imieniu Rady Ligi, po wysłuchaniu przedstawicieli obu państw, obarczył jednoznacznie Włochy winą za agresję przeciwko Etiopii. W związku z tym Liga Narodów nałożyła w kilka dni później konkretne sankcje: embargo na eksport broni do Włoch, zakaz importu towarów włoskich oraz nieudzielanie temu państwu kredytów i pożyczek.
Zastosowane sankcje nie przyniosły znaczących skutków ze względu na różnice w interpretacji skali podjętych ograniczeń. Państwa pozostające poza Ligą Narodów, jak Stany Zjednoczone, wstrzymały sprzedaż broni obu walczącym stronom. W sytuacji gdy Włochy, jeszcze przed rozpoczęciem działań wojennych, dozbroiły swoją armię stojącą u granic Abisynii, przyjęte sankcje uderzyły przede wszystkim w nieuzbrojoną armię etiopską. Natomiast zakaz nie obejmował tak strategicznych surowców, jak miedź, żelazo czy ropa naftowa, co przysporzyłoby Italii sporo kłopotów.Źródło: Edward Czapiewski, Jakub Tyszkiewicz, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2010, s. 321.
Wiele czynników w okresie międzywojennym sprzyjało rozwojowi ruchów niepodległościowych. Proces odzyskiwania niepodległości był w większości przypadków długi i napotykał wiele trudności. Przeanalizuj poniższy fragment tekstu historycznego i wskaż na jego podstawie trzy najważniejsze przeszkody na drodze Indii do niepodległości.
Historia IndiiW chwili zakończenia I wojny światowej wydawać się mogło, że niepodległość Indii jest mrzonką pozbawioną jakichkolwiek podstaw. Przemawiała za tym nie tylko siła obcej władzy, ale i słabość ruchu pragnącego jej likwidacji. Nie minęło jednak 30 lat i flagi brytyjskie zostały usunięte z masztów. Niepodległość przyszła w ciągu życia jednego pokolenia, w sposób niespodziewany i w nieprzewidzianym kształcie. Nie zjawiła się łatwo. Toczono o nią upartą walkę, wymuszając krok po kroku ustępstwa dla coraz radykalniejszych rozwiązań. Procesy narodowotwórcze musiały w Indiach przebiegać w warunkach i formach bardzo odmiennych od znanych w Europie. Wpływały na to silne pozostałości dawnego ustroju społecznego, przeszkody natury ekonomicznej, wreszcie działania rządów kolonialnych. […] Nie pojawił się jeden zdecydowany prąd ogólnoindyjski. W jego miejsce ugruntowało się przekonanie o istnieniu dwu narodów, hinduskiego i muzułmańskiego. W rezultacie niepodległość zastała Indie podzielone, a rok 1947 zaczął okres istnienia dwu państw świadomie gruntujących swą odrębność.
Źródło: Jan Kieniewicz, Historia Indii, Wrocław–Warszawa–Kraków 2003, s. 595.
Wyobraź sobie, że uczestniczysz w obradach forum Ligi Narodów, gdzie toczy się dyskusja o tym, jakie działania podjąć w obliczu włoskiej inwazji na Abisynię. Przed chwilą wysłuchałeś/wysłuchałaś emocjonalnej przemowy cesarza Hajle Sellasjego, podczas której padło pytanie o to, co Europa ma zamiar zrobić, by ratować jego kraj. Jesteś zwolennikiem/zwolenniczką przedsięwzięcia radykalnych kroków przeciwko najeźdźcom. Napisz przemowę, w której będziesz się starał/starała przekonać do takiej polityki innych członków Ligi Narodów.
Wyobraź sobie, że uczestniczysz w obradach forum Ligi Narodów, gdzie toczy się dyskusja o tym, jakie działania podjąć w obliczu włoskiej inwazji na Abisynię. Przed chwilą zapoznałeś/zapoznałaś się z emocjonalną przemową cesarza Hajle Sellasjego, podczas której padło pytanie o to, co Europa ma zamiar zrobić, by ratować jego kraj. Jesteś zwolennikiem/zwolenniczką przedsięwzięcia radykalnych kroków przeciwko najeźdźcom. Napisz przemowę, w której będziesz się starał/starała przekonać do takiej polityki innych członków Ligi Narodów.
Słownik
(ang. League of Nations, franc. Société des Nations) organizacja międzynarodowa istniejąca w latach 1920‑1946; powstała z inicjatywy prezydenta Stanów Zjednoczonych Thomasa Woodrowa Wilsona w 1919 r., mająca na celu utrzymanie pokoju na świecie po I wojnie światowej i zapobieżenia wszelkim konfliktom
(z łac. colonia – osada rolnicza) polityka państw polegająca na utrzymywaniu w zależności politycznej i/lub ekonomicznej państw słabiej rozwiniętych; powszechna od XVI do drugiej połowy XX w.
dawna nazwa Etiopii wywodząca się prawdopodobnie od nazwy południowoarabskiego plemienia Habesz; po II wojnie światowej wprowadzono nazwę Etiopia, wywodzącą się od greckiego słowa oznaczającego „brunatne twarze”
(hiszp., zajęcie, sekwestr) zakaz importu lub eksportu określonych towarów z lub do danego państwa
(z łac. sanctio – kara, klauzula) ujemne konsekwencje prawne zastosowane wobec państwa, które narusza zasady prawa międzynarodowego
(z łac. invasio – szturm, atak, od invadere – wtargnąć, napaść; zająć coś, od in – w + vadere – iść, jechać) zbrojne wtargnięcie na terytorium państwa z zamiarem jego podbicia
forma zależności kolonialnej istniejąca w ramach imperium brytyjskiego i stanowiąca formę pośrednią między suwerennym państwem a samorządną kolonią; później ewoluowała w stronę suwerenności; państwami dominiami były: Kanada, Australia, Nowa Zelandia, Związek Południowej Afryki