II wojna światowa.
Ekspansja Stalina i podboje Hitlera.
Polska była tylko jednym z wojennych celów Związku Sowieckiego. Już pod koniec listopada 1939 roku ZSRS zaatakował Finlandię, a w czerwcu następnego roku Armia Czerwona rozpoczęła okupację Litwy, Łotwy i Estonii. W kolejnych miesiącach również III Rzesza kontynuowała swoje podboje.
Przeanalizujesz przebieg agresji ZSRS na sąsiednie kraje.
Przeanalizujesz powody, które skłoniły Hitlera do agresji na Danię i Norwegię.
Przedstawisz przyczyny porażek sił koalicji antyhitlerowskiej podczas kampanii we Francji.
Sprawdzisz swoją wiedzę na temat bitwy o Wielką Brytanię.
Omówisz losy kampanii wojennych na Bałkanach, w Afryce Północnej i na Atlantyku.
Wojna zimowa i aneksje sowieckie.
Jesienią 1939 r. Związek Sowiecki rozpoczął ekspansję w Europie. Zażądał od Finlandii ustępstw terytorialnych i zgody na budowę bazy wojennej. Wobec odmowy rządu fińskiego 30 listopada 1939 r. Armia Czerwona zaatakowała Finlandię. Wojna sowiecko‑fińska, zwana wojną zimową, trwała do marca 1940 r. Finowie, dowodzeni przez marszałka Carla Mannerheima, stawili zaciekły opór i mimo znaczącej przewagi liczebnej wojsk sowieckich (Armia Czerwona zaangażowała 1,2 mln żołnierzy, 3 tys. samolotów i 1500 czołgów; fińskich żołnierzy było sześciokrotnie mniej, posiadali około stu samolotów i nie mieli żadnego czołgu) obronili niepodległość. Kosztem były jednak utrata 10% terytorium, ok. 24 tys. zabitych i 45 tys. rannych. Straty sowieckie nie są dokładnie znane, ale oblicza się je szacunkowo na 200 tys. zabitych. Armia Czerwona poniosła tak duże straty, ponieważ była pozbawiona kadry oficerskiej, zlikwidowanej w wyniku czystek stalinowskich, i nieprzygotowana do prowadzenia walk przy 50‑stopniowym mrozie.
Latem 1940 r., kiedy Trzecia Rzesza zwyciężała na Zachodzie, Związek Sowiecki, realizując tajne ustalenia paktu Ribbentrop–Mołotow, zaanektował Estonię, Łotwę, Litwę i należącą do Rumunii Besarabię. Władze sowieckie zażądały zmian we władzach tych państw, po czym niemal od razu wkroczyła na ich terytorium Armia Czerwona. Tak jak na ziemiach Rzeczypospolitej okupowanych przez ZSRS, przy hałaśliwej propagandzie, pod nadzorem wojska i NKWD przeprowadzono wybory. Wyłonione w ten sposób marionetkowe Zgromadzenia Ludowe „prosiły” Związek Sowiecki o przyłączenie ich państw do Kraju Rad w charakterze kolejnych republik. Przedstawiciele dotychczasowych władz zostali aresztowani i zesłani do łagrów. W głąb Związku Sowieckiego deportowano dziesiątki tysięcy ludzi: obywateli Litwy, Łotwy, Estonii i rumuńskich obywateli z Besarabii.
Zapoznaj się z filmem i wykonaj następnie polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R6DhHyWAEGjhw
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Agresja ZSRS.
Wyjaśnij, jakie były plany ZSRS dotyczące rozszerzenia terytorium Związku Sowieckiego. Czy te założenia udało się mu zrealizować w 1940 r.?
Opisz mechanizm stosowany przez Związek Sowiecki wobec państw sąsiednich, a służący podporządkowaniu ich ZSRS.
Atak III Rzeszy na Danię i Norwegię.
Pierwsza zima w czasie II wojny światowej upłynęła spokojnie. Jeszcze na początku 1940 r. Niemcy odbudowywały nadwyrężone w wyniku wojny z Polską siły Wehrmachtu. Tymczasem Francuzi kontynuowali „dziwną wojnę”, wierząc w potęgę przygranicznych umocnień linii Maginota i ze spokojem oczekiwali na dalszy rozwój wydarzeń. III Rzesza wznowiła działania wojenne dopiero wiosną 1940 r. Zamiast na Francję Niemcy skierowali swoje uderzenie na kraje skandynawskie – Danię i Norwegię.
Zdobycie przez Niemcy państw skandynawskich miałoby olbrzymie znaczenie dla dalszych losów wojny. Opanowanie Danii umożliwiłoby III Rzeszy kontrolę nad ważnymi cieśninami łączącymi Morze Bałtyckie z Morzem Północnym. Z kolei niezamarzający zimą norweski port Narwik odgrywał kluczową rolę w eksporcie szwedzkiej stali, niezbędnej dla skutecznego prowadzenia działań wojennych na szeroką skalę. Brytyjska flota (Royal Navy) podjęła zatem starania, aby odciąć Niemców od tego strategicznego surowca i uniemożliwić im swobodny dostęp do norweskich portów. Hitler wykorzystał jednak działania Brytyjczyków jako pretekst do planowanego od dawna uderzenia na Danię i Norwegię. Niemcy zaatakowały Danię i Norwegię 9 kwietnia 1940 roku.
Dania skapitulowała zaledwie po kilkunastu godzinach. Norwegowie bronili się dwa miesiące, chociaż już 9 kwietnia wojska desantowe i spadochronowe III Rzeszy opanowały Oslo oraz najważniejsze porty i lotniska w kraju. Wojska norweskie, wspierane przez armie koalicji antyhitlerowskiej – Brytyjczyków, Francuzów oraz polską Samodzielną Brygadę Strzelców Podhalańskich pod dowództwem gen. Zygmunta Szyszko‑Bohusza – wycofały się na północ i tam skutecznie powstrzymywały ataki Wehrmachtu. Sprzymierzonym udało się pod koniec maja 1940 r. odbić z rąk Niemców Narwik, ale niekorzystny rozwój sytuacji na zachodzie skłonił Brytyjczyków, Francuzów i Polaków do ewakuacji. Osamotniona Norwegia skapitulowała 10 czerwca 1940 r. i, podobnie jak wcześniej Dania, znalazła się pod niemiecką okupacją. Rząd Norwegii wraz z królem Haakonem VII przeniósł się do Londynu, a władzę w kraju przejął kolaborant Vidkun Quisling. Dzięki sukcesowi w Skandynawii Niemcy zyskali dogodne bazy do działań na Atlantyku przeciwko Royal Navy oraz zabezpieczyli sobie dostawy rudy żelaza. Ten sukces kosztował jednak niemiecką flotę utratę nowoczesnego ciężkiego krążownika i dziesięciu niszczycieli.
Zapoznaj się z animacją przedstawiającą walki o Narwik, a następnie wykonaj kolejne polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1c6Q1RuPxYNu
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Narwik 1940 rok.
Opisz udział żołnierzy polskich w walkach o Narwik.
Opisz udział żołnierzy polskich w walkach o Narwik.
„Dziwna wojna”
Choć Francja wypowiedziała formalnie wojnę Niemcom 3 września 1939 r., to przez pierwszych kilka miesięcy praktycznie pozostawała bezczynna wobec działań wojsk hitlerowskich. Toczyła „dziwną wojnę”, którą Niemcy nazwali Sitzkrieg, czyli „wojną na siedząco”, w przeciwieństwie do prowadzonej przez nich wojny błyskawicznej (po niemiecku Blitzkrieg). Wiosną 1940 r. na czele rządu francuskiego stanął Paul Reynauld, zwolennik bardziej stanowczego kursu wobec Niemiec. Jednakże Francuzi wciąż opierali swoje plany obronne przede wszystkim na sile wybudowanej w połowie lat 30. linii Maginota, czyli potężnym systemie umocnień w Alzacji i Lotaryngii. Francuzi nie brali przy tym pod uwagę możliwości ataku wroga przez Ardeny. O tym, jak bardzo się mylili, przekonali się boleśnie w maju 1940 roku.
„Fall Gelb”
Według oceny francuskiego dowództwa niemieckie czołgi nie zdołałyby pokonać tego rozległego masywu wyżynno‑górskiego, zlokalizowanego na terytorium Belgii, Luksemburga i Francji. Dlatego taktyka francuskiego dowództwa na wypadek wojny opierała się na działaniach obronnych. Tymczasem gen. Erich von Manstein, jeden z najzdolniejszych strategów niemieckich, zaplanował atak na Belgię i Holandię oraz ofensywę sił pancernych przez Ardeny, z pominięciem linii Maginota. Wykorzystując dużą mobilność oddziałów zmotoryzowanych i efekt zaskoczenia, Wehrmacht miał dotrzeć do kanału La Manche, związać siły Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego oraz przeciąć francuską obronę na pół.
Do realizacji planu Niemcy zmobilizowali 2,5 mln żołnierzy i 2,5 tys. czołgów. Państwa zachodnie miały do dyspozycji ponad 2 mln żołnierzy i 3,6 tys. czołgów. Siły Royal Air Force (RAF) były porównywalne do potencjału Luftwaffe. Słabością sprzymierzonych był jednak brak wspólnego dowództwa, niewystarczające wyposażenie części wojsk oraz słaba koordynacja działań. 10 maja Niemcy rozpoczęli realizację wielkiej ofensywy na zachodzie Europy pod kryptonimem „Fall Gelb” (Plan Żółty). Wojska spadochronowe odegrały decydującą rolę w ataku na Holandię i Belgię. Opanowały one strategiczne mosty na granicy z Holandią i wdarły się w głąb jej terytorium. Po pięciu dniach kampania w Holandii zakończyła się zwycięstwem Wehrmachtu. Belgowie bronili się zacięcie, ale w obliczu braku wystarczającej koordynacji działań oraz pogarszającej się sytuacji na froncie francuskim pod koniec maja 1940 r. skapitulowali.
Klęska Francji
Zgodnie z planem Mansteina niemieckie jednostki pancerne, dowodzone m.in. przez generałów Erwina Rommla i Heinza Guderiana, przedarły się przez Ardeny. Zaledwie w ciągu tygodnia Niemcy dotarli do kanału La Manche. Tutaj doszło do tzw. bitwy flandryjskiej, zakończonej całkowitym zwycięstwem Wehrmachtu. Niemcom udało się odciąć walczących w Belgii żołnierzy francuskich oraz Brytyjski Korpus Ekspedycyjny.
W obliczu klęski Brytyjczycy rozpoczęli operację „Dynamo”, która polegała na ewakuacji z Francji do Anglii ok. 360 tys. żołnierzy przez port w Dunkierce przy pomocy naprędce zorganizowanej flotylli. Sprawna akcja, która trwała od 27 maja do 4 czerwca 1940 r., ocaliła przeważającą część armii. Brytyjczycy zmuszeni byli jednak porzucić ciężki sprzęt i środki transportowe, które wkrótce przejęli Niemcy. Siły Wehrmachtu nie wykorzystały przy tym dogodnej okazji, aby zupełnie zniszczyć potencjał Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego.
Następnie walki wkroczyły w kolejną fazę, zwaną bitwą francuską. 10 czerwca, miesiąc po uderzeniu Niemiec na froncie zachodnim, Francję zaatakowali Włosi, ale nie zdołali odnieść znaczących sukcesów. Tymczasem Niemcy przełamali linię obrony francuskiej i 14 czerwca 1940 r. zdobyli Paryż. Francuscy dowódcy ponownie nie byli w stanie przeciwstawić się nowatorskiej taktyce niemieckiej, która polegała na błyskawicznych działaniach z użyciem wojsk pancernych. Podłamane morale Francuzów miał naprawić nowy naczelny dowódca – gen. Philippe Pétain, bohaterski dowódca obrony Verdun podczas I wojny światowej. Sędziwy Pétain nie wierzył jednak w zwycięstwo i 22 czerwca 1940 r. zdecydował się na zawieszenie broni z Niemcami. Francuzi podpisali kapitulację w lasku Compiègne, w tym samym wagonie kolejowym, w którym Niemcy podpisali rozejm kończący I wojnę światową.
Warunki porozumienia były dla Francji upokarzające. Północna i zachodnia część kraju z Paryżem, czyli dwie trzecie terytorium, znalazła się pod okupacją niemiecką. Na południu powstało zaś Państwo Francuskie z siedzibą w uzdrowisku Vichy. Na czele kolaborującego z Niemcami rządu stanął Pétain. Bilans walk był dla Francji bardzo niekorzystny. Poległo 90 tys. żołnierzy, 200 tys. odniosło rany, a ok. 2 mln trafiło do niewoli. Tymczasem Niemcy stracili 27 tys. żołnierzy, a 110 tys. zostało rannych. Totalny charakter działań wojennych wywołał falę ucieczek cywilów. W późniejszych latach władze Vichy wspomagały III Rzeszę swoim potencjałem gospodarczym i militarnym oraz współpracowały z Niemcami w prześladowaniach Żydów. Część Francuzów nie zaakceptowała kapitulacji w Compiègne. Walkę w koloniach kontynuował Komitet Wolnej Francji, na czele którego stanął charyzmatyczny gen. Charles de Gaulle.
Zwróć uwagę na krótką lufę czołgu. Dopiero późniejsze doświadczenia Niemców w wojnie z ZSRS wpłynęły na zmianę konstrukcji czołgu i wydłużenie lufy.
Zapoznaj się z mapą i wykonaj polecenia
Na podstawie mapy omów poszczególne etapy wojny obronnej Francji.
Rozstrzygnij, czy do agresji Niemiec na Francję pasuje określenie Blitzkrieg, czyli wojna błyskawiczna. Uzasadnij swoją opinię.
„Krew, trud, łzy i pot”. Bitwa o Wielką Brytanię
Winston Churchill przejął urząd premiera Wielkiej Brytanii 10 maja 1940 r. Nowy szef rządu miał opinię człowieka porywczego, skorego do ryzyka i nieobliczalnego. Cechy, które w czasach pokoju nie zawsze pomagały mu w karierze, podczas wojny okazały się mocnym atutem. Brytyjczycy potrzebowali u steru władzy silnego i zdecydowanego przywódcy, gdyż sytuacja imperium nie prezentowała się optymistycznie. W ciągu roku od początku wojny hitlerowskie Niemcy podporządkowały sobie sporą część Europy. Francja skapitulowała 25 czerwca 1940 r. Churchill jednak nie zamierzał ustępować Niemcom, nawet w obliczu krwawego zwarcia. W swoim pierwszym przemówieniu do Brytyjczyków oznajmił, że nie ma nic do zaoferowania, tylko krew, trud, łzy i pot
*. W kolejnym wystąpieniu zaś zapowiedział: Obronimy naszą Wyspę bez względu na cenę, będziemy walczyć na plażach, będziemy walczyć na lądowiskach, będziemy walczyć na polach i na ulicach, będziemy walczyć na wzgórzach, nigdy się nie poddamy
. Rzeczywiście Brytyjczycy stawili III Rzeszy opór, opłacony jednak licznymi wyrzeczeniami i dramatami. Swój udział w ich zmaganiach mieli też polscy lotnicy.
„Lew Morski”
W tej sytuacji dowództwo niemieckie rozpoczęło przygotowania do inwazji na Wyspy pod kryptonimem „Seelöwe”, czyli Lew Morski. Niemcy zamierzali w pierwszej kolejności zlikwidować zagrożenie ze strony sił powietrznych Wielkiej Brytanii RAF, zatopić przy pomocy lotnictwa brytyjską flotę Royal Navy, a następnie przeprowadzić desant na Wyspy i w ten sposób zmusić Brytyjczyków do uległości. Stojący na czele Luftwaffe, niemieckich sił powietrznych, marszałek Hermann Göring zmobilizował do akcji ok. 1,5 tys. średnich bombowców i prawie 1 tys. myśliwców. Dowódca brytyjski Air Chief Marshall (polski odpowiednik generała) Hugh Dowding w czerwcu 1940 r. był w stanie przeciwstawić tej sile ok. 700 samolotów. Spośród nich 20 dywizjonów stanowiły Spitfire'y Mk I, 22 dywizjony Hurricane'y Mk I, 8 dywizjonów Blenheimy I oraz Beaufightery Mk I i 2 dywizjony Defianty Mk I. Jednakże, tylko dwa pierwsze typy maszyn nadawały się do walki w dzień, dlatego o sile RAF‑u stanowiły Hurricane'y oraz niemające sobie równych w ówczesnym świecie „Spitfire'y”. Na Ich uzbrojenie składało się osiem karabinów maszynowych umieszczonych w skrzydłach. Prędkość maksymalna Spitfire’a wynosiła ok. 580 km/h, a Hurricane’a – 530 km/h. Brytyjczycy dysponowali też sporym atutem w postaci radaru, nowego wynalazku, który umożliwiał wykrywanie samolotów wroga na podstawie odbitych od nich wiązek fal radiowych. Mimo że Brytyjczycy mieli do dyspozycji nowoczesny sprzęt, silnie odczuwali brak pilotów. Dlatego niezwykle istotne dla losów bitwy o Wielką Brytanię było zaangażowanie lotników z krajów Wspólnoty Brytyjskiej oraz – już po rozpoczęciu walk – utworzenie dwóch dywizjonów polskich (302 i 303) oraz dwóch czeskich.
Ciemne chmury nad Wyspami
Bitwa o Wielką Brytanię rozpoczęła się 8 sierpnia 1940 roku. Historycy wojskowości, Robert Gretzyngier i Wojtek Matusiak w taki sposób opisali taktykę oraz organizację sił RAF'u:
Obrona lotnicza Wielkiej Brytanii od początku oparta była na trzech kluczowych elementach. Pierwszym były dywizjony myśliwskie (...). Drugim – sieć radarów rozmieszczonych wzdłuż wybrzeża, pozwalających z daleka wykrywać nadlatujące samoloty. Trzecim elementem była dokładnie przemyślana i dobrze funkcjonująca sieć wymiany informacji i przekazywania rozkazów (...) Lotnictwo RAF (zarówno bombowe, jak i myśliwskie) było doskonale zorganizowane i dowodzone. Pod względem obrony podzielono Wielką Brytanię na pięć obszarów powietrznych. Działały w nich poszczególne grupy lotnictwa myśliwskiego, podporządkowane dowództwu Fighter Command. Grupy dzieliły się na sektory, zawierające po kilka lotnisk. Na danym lotnisku stacjonowały, w zależności od potrzeby, jeden lub więcej dywizjonów. Dywizjon myśliwski czasu wojny to jednostka taktyczna, składająca się w zasadzie z około dwudziestu samolotów, około trzydziestu pilotów i około 120–140 członków personelu technicznego: mechaników różnych specjalności, zbrojmistrzów, telefonistów oraz lekarza, kapelana i oficera oświatowego. Ten ostatni w jednostkach polskich miał niewdzięczne zadanie uczenia języka angielskiego. Dywizjon operował w powietrzu siłą dwunastu maszyn, reszta zaś stanowiła rezerwę. Dzielił się na dwie eskadry po sześć samolotów. Dywizjonem dowodził na ziemi i w powietrzu oficer w stopniu Squadron Leadera (majora). Dowódcy eskadr mieli stopień Flight Lieutenanta (odpowiednik polskiego kapitana).
Cytat za: R. Gretzyngier, W. Matusiak, Udział Polaków w Bitwie o Anglię (w:) Biuletyn IPN” nr 8–9 (129–133) 2011, s. 89-90.
W pierwszej fazie działań wojennych niemieckie lotnictwo przystąpiło do niszczenia zakładów produkcyjnych, lotnisk oraz wież radarowych. Bombardowania okazały się skuteczne – Brytyjczycy nie byli w stanie wyprodukować wystarczającej liczby maszyn, aby zastąpić samoloty zniszczone w toku walk. Jednakże 24 sierpnia 1940 r. nazistowskie dowództwo niespodziewanie zmieniło strategię. Od tej pory głównym celem ataków Luftwaffe stał się Londyn i jego dzielnice mieszkaniowe. Poprzez dzienne naloty na miasto Niemcy próbowali złamać opór ludności cywilnej. Jednakże dzięki zmianie niemieckiej taktyki RAF zdołał odbudować swoje straty. Same zaś naloty przyniosły efekt odwrotny od zamierzonego. Brytyjczycy nie dawali się złamać i konsekwentnie wspierali Churchilla w jego woli walki przeciwko III Rzeszy do zwycięskiego końca, bez względu na straty. Przełomowy moment bitwy o Wielką Brytanię nastąpił 15 września 1940 r., kiedy ok. 500 niemieckich maszyn zaatakowało Londyn. Brytyjczycy odparli atak, a Hitler, ze względu na potężne straty w sprzęcie, porzucił plany inwazji na Wyspy.
Niemcy nie zaniechali jednak nalotów na brytyjskie miasta, prowadzili je nadal do maja 1941 r. Zginęło w nich ok. 3 tys. cywilów. Bomby Luftwaffe spadały głównie na Londyn. Podczas ataków Londyńczycy jako schrony wykorzystywali podziemne linie metra.
Słynny stał się także niemiecki atak na Coventry w nocy z 14 na 15 listopada 1940 r. W wyniku bombardowania zniszczeniu uległa jedna trzecia miasta. Dla Brytyjczyków dramat Coventry stał się pretekstem do akcji odwetowych RAF‑u wymierzonych w miasta III Rzeszy. Także w tej fazie działań wojennych nie udało się Niemcom osłabić woli walki Brytyjczyków ani wywołać paniki.
Bitwa o Wielką Brytanię znacząco obniżyła potencjał militarny Niemiec. Luftwaffe straciła blisko 1100 samolotów przy ubytkach RAF‑u wynoszących 650 maszyn. Brytyjczycy zdołali zminimalizować straty m.in. dzięki sprawnemu systemowi łączności. Potrafili także rozszyfrowywać depesze niemieckiego dowództwa, co umożliwiało im wczesne ostrzeganie o atakach wroga oraz kierowanie zawczasu myśliwców na trasy przelotu niemieckich maszyn. Brytyjczycy korzystali również z pomocy formalnie neutralnych Stanów Zjednoczonych. Amerykanie dostarczali na Wyspy paliwo oraz silniki do samolotów.
Klęska Niemiec w bitwie o Brytanię była ich pierwszą przegraną kampanią podczas II wojny światowej. Osłabieni Brytyjczycy musieli znacząco ograniczyć działania wojenne na innych frontach, niemniej sukces podbudował mieszkańców Wysp, jak również ich sojuszników z krajów okupowanych przez Niemcy.
Rozszyfrowanie Enigmy
Enigma była maszyną szyfrującą, która miała zapewnić armii niemieckiej tajność prowadzonej korespondencji. Złamanie jej szyfru umożliwiło bieżące odczytywanie wojskowych meldunków, co było dla aliantów bezcennym narzędziem do zdobywania informacji. Dzięki rozkodowaniu Enigmy udało im się szybciej pokonać Niemców i uchronić tysiące istnień ludzkich.
Wyjaśnij, dlaczego maszyna jest przenośna.
Enigma powstała jeszcze w latach 20. XX w. jako maszyna do kodowania wiadomości przesyłanych na odległość i początkowo stosowana była m.in. przez firmy handlowe. Prototyp twórczo rozwinęli i zastosowali w wojskowości niemieccy inżynierowie. Szyfr Enigmy próbowali pokonać polscy lingwiści, a gdy im się nie powiodło, do prac przystąpili matematycy z Uniwersytetu Poznańskiego. Zadanie wykonał w grudniu 1932 r. Marian Rejewski przy współpracy Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego, na podstawie dokumentacji uzyskanej od Francuzów. Od tej pory Polacy mogli śledzić niemiecką korespondencję wojskową.
Jednak walka kryptologów wciąż trwała, gdyż Niemcy doskonalili sposoby szyfrowania. Do odczytania wiadomości potrzebne były coraz bardziej skomplikowane i kosztowne maszyny, zdolne do dokonywania wielu obliczeń w krótkim czasie. W 1939 r. unowocześnianie tych urządzeń przerosło możliwości finansowe polskiego wywiadu. Polacy podzielili się więc swoimi osiągnięciami z Francuzami i Brytyjczykami, podarowali im także egzemplarze Enigmy.
Po wybuchu wojny Anglicy zorganizowali ośrodek kryptologów w Bletchley Park. Tam też genialny matematyk Alan Turing, w oparciu o pracę polskich analityków, na początku 1940 r. skonstruował tzw. bombę Turinga – maszynę, która potrafiła rozszyfrować niemieckie depesze skuteczniej i szybciej niż poprzednie urządzenia. Alianci szybko zaczęli wykorzystywać odszyfrowane depesze niemieckie do planowania własnych operacji wojskowych i reagowania na posunięcia wroga. Ułatwiło to znacząco obronę Anglii w czasie niemieckich nalotów w 1940 r., następnie pomogło wojskom sprzymierzonym w pokonaniu Niemców w Afryce Północnej czy operacjach marynarki wojennej (m.in. zamachu na japońskiego admirała Isoroku Yamamoto w pobliżu Wysp Salomona na Pacyfiku 18 kwietnia 1943 roku).
Po wojnie zarówno polscy, jak i brytyjscy kryptolodzy nie doczekali się uznania. Brytyjczycy dopiero w latach 90. XX w. przyznali, że bez wysiłku polskich matematyków rozszyfrowanie Enigmy nie byłoby możliwe.
Walka na Bałkanach i w Afryce Północnej.
Włoski dyktator Benito Mussolini latem 1940 r. miał uzasadnione powody do zazdrości. Jego niemiecki sojusznik Adolf Hitler do tego czasu zdołał podporządkować sobie zachodnią część Polski, Danię, Norwegię, Belgię, Holandię i Francję. Duce, który marzył o stworzeniu potężnych Włoch na miarę starożytnego imperium rzymskiego, nie zamierzał pozostawać w cieniu Führera. Aby zrealizować marzenia Mussoliniego o potędze, we wrześniu 1940 r. wojska włoskie zaatakowały brytyjskie posiadłości w Egipcie, a miesiąc później wkroczyły z terytorium Albanii do Grecji. Jednakże efekty ich poczynań okazały się dla państw Osi opłakane.
Lojalni sojusznicy
Mussolini żywił pogardę dla Greków i nie uważał ich za mocnych przeciwników. Udało im się jednak nie tylko odeprzeć ofensywę, ale także przejść do kontrataku i zająć część podporządkowanej Włochom Albanii. Po stronie Greków opowiedziała się Wielka Brytania. Premier Winston Churchill zdecydował się nawet wycofać część swoich oddziałów z Afryki Północnej i skierować je na Bałkany. Porażki Mussoliniego oraz poczynania Brytyjczyków zaniepokoiły Hitlera, który obawiał się o bezpieczeństwo roponośnych złóż w Rumunii. Ale zanim Hitler udzielił militarnego wsparcia Włochom, zawarł sojusze z państwami bałkańskimi: Rumunią, Bułgarią, Jugosławią oraz Węgrami. Rządy tych państw nie podzielały wprawdzie wartości nazistowskich, obawiały się jednak potęgi III Rzeszy oraz odczuwały zagrożenie ze strony ZSRS. Węgry i Bułgaria dodatkowo liczyły na odtworzenie przy pomocy Niemców swoich granic sprzed 1918 roku.
Jako pretekst do ataku na Bałkanach Hitler wykorzystał wojskowy zamach stanu w Jugosławii, do którego doszło w marcu 1941 roku. W wyniku przewrotu nowe władze tego kraju opowiedziały się bowiem po stronie Grecji i Wielkiej Brytanii. 6 kwietnia 1941 r. Niemcy zbombardowali Belgrad. Następnie, prowadząc błyskawiczną kampanię, rozbili wojska jugosłowiańskie i greckie, natomiast posiłki brytyjskie zmusili do odwrotu na Kretę. Już w maju 1941 r. niemieccy spadochroniarze dokonali desantu na tę wyspę, z której ewakuowali się Brytyjczycy. Podczas walk Niemcy ponieśli olbrzymie straty w ludziach i samolotach, dlatego w późniejszych latach wojny Hitler nie zdecydował się już na podobną akcję powietrzno‑desantową. Przedłużające się walki o Kretę opóźniły atak III Rzeszy na ZSRS, co zaważyło na niepowodzeniu wojny błyskawicznej przeciwko Sowietom.
W bałkańskim kotle
Do klęski Jugosławii w wojnie z Niemcami przyczyniły się podziały wewnętrzne. Po stronie III Rzeszy opowiedzieli się chorwaccy ustasze, faszyzujący ruch pod przywództwem Ante Pavelicia. Hitler zezwolił na utworzenie przez nich Niezależnego Państwa Chorwackiego obejmującego Bośnię i Hercegowinę. Wbrew nazwie państwo ustaszy podlegało Niemcom. Za ich przyzwoleniem chorwaccy nacjonaliści rozpoczęli masową eksterminację prawosławnych Serbów, do której przyłączyli się muzułmanie. Serbowie zdecydowali się na zbrojny opór. W wyniku walk na tle narodowościowym poległo ok. 300 tys. Serbów i prawie 260 tys. Chorwatów. Państwa Osi podzieliły się wpływami na Bałkanach, jednak górzysty obszar uniemożliwiał pełną kontrolę. Ukształtowanie terenu sprzyjało też działalności prężnej partyzantki. Na obszarze Jugosławii działali czetnicy – partyzanci wierni królowi Piotrowi II Karadziordziewiciowi, a także partyzanci komunistyczni pod przywództwem Josipa Broza‑Tity. Podczas konferencji Wielkiej Trójki w Teheranie (od 28 listopada do 1 grudnia 1943 r.) alianci zdecydowali się udzielić oficjalnego poparcia tym drugim. Zarówno w Grecji, jak i na Węgrzech władze okupacyjne starały się wymusić na zależnych od siebie rządach represje na Żydach. Holokaustowi Żydów węgierskich przeciwstawiał się przywódca kraju, admirał Miklós Horthy, ale i on wreszcie musiał ustąpić przed naciskami nazistów.
W pierwszą godzinę zarżnąłem więcej ludzi niż pozostali. Nigdy w życiu nie czułem się tak szczęśliwy. „Zwycięzcy” przypadły w nagrodę złoty zegarek, prosię i butelka wina.
Piaski Afryki
Wkraczając do Egiptu, Mussolini liczył na słaby opór Brytyjczyków zaangażowanych przede wszystkim w bitwę o Anglię. Włosi skierowali do walki oddziały stacjonujące w ich afrykańskich koloniach. Brytyjczycy zdołali jednak odeprzeć atak i przejść do kontrofensywy. W rezultacie na początku 1941 r. zajęli Cyrenajkę, czyli wschodnią Libię wraz z ważnym portem w Tobruku, oraz całą Włoską Afrykę Wschodnią, na którą składały się Etiopia, Erytrea i Somali Włoskie. Dzięki brytyjskim zwycięstwom nad Włochami w 1941 r. tron Etiopii odzyskał charyzmatyczny cesarz tego kraju Hajle Sellasje. Były to pierwsze obszary wyzwolone spod dominacji faszystów przez państwa koalicji antyhitlerowskiej.
Sukcesy Brytyjczyków w Afryce zaniepokoiły Hitlera, który – podobnie jak na Bałkanach – udzielił wsparcia Mussoliniemu. Na początku 1941 r. do Afryki dotarły doborowe jednostki Korpusu Afrykańskiego (Afrika Korps). Dowodził nimi jeden z najzdolniejszych i najbardziej charyzmatycznych dowódców niemieckich – gen. Erwin Rommel, który szybko zyskał sobie miano Lisa Pustyni. Rommel otrzymał zadania defensywne, jednakże, wbrew instrukcjom z Berlina, w maju 1942 r. rozpoczął działania zaczepne i skierował siły Afrika Korps na Egipt. Liczył, że uda mu się opanować niezwykle istotne strategicznie obszary roponośne na Bliskim Wschodzie. Uderzenie miało być zsynchronizowane z niemiecką ofensywą w ZSRS. Lis Pustyni zdołał zająć Tobruk i zagroził Brytyjczykom w rejonie Kanału Sueskiego. Napór Niemców zatrzymał dopiero brytyjski generał Bernard Montgomery w przełomowej na froncie afrykańskim bitwie pod El Alamein w sierpniu 1942 roku. Po zwycięstwie w Egipcie Brytyjczycy przeszli do kontrofensywy, zdobywając Libię wraz z Tobrukiem i Trypolisem. W listopadzie 1942 r. Brytyjczycy otrzymali silne wsparcie w postaci desantu wojsk amerykańskich, którymi dowodził gen. Dwight Eisenhower (operacja „Torch”) oraz oddziałów Wolnej Francji gen. Charles’a de Gaulle’a. Amerykanie bez większych strat wyzwolili Algierię i Maroko, obszary podległe rządowi Vichy. Silniejszy opór Niemcy stawili w Tunezji, chcąc w ten sposób opóźnić atak aliantów w Europie. Wojna w Afryce Północnej skończyła się dopiero w maju 1943 r., kiedy skapitulowały ostatnie oddziały faszystowskie. W sumie państwa Osi straciły na froncie północnoafrykańskim ok. 1 mln żołnierzy.
Przeciwko „Wilczym stadom”
Klęska wojenna Francji w 1940 r. sprawiła, że główny ciężar walk z armią niemiecką spadł na Brytyjczyków. Osamotnieni wyspiarze pilnie potrzebowali wsparcia przeciwko triumfującym na kontynencie Niemcom. Pomocy w ramach programu Lend‑Lease udzielili Amerykanie. W kierunku Wielkiej Brytanii ruszyły potężne dostawy broni oraz żywności. Również Sowieci, od momentu przystąpienia do wojny, korzystali z amerykańskiej pomocy. Z tej przyczyny Niemcom bardzo zależało na przerwaniu strumienia dostaw z USA. Zastosowali do tego niezwykle skuteczną taktykę „wilczych stad”. Przy pomocy grupy okrętów podwodnych (U‑bootów) osaczali i zatapiali jednostki aliantów. W ten sposób udało im się zadać Brytyjczykom straty sięgające jednej trzeciej tonażu ich floty. Alianci stopniowo uczyli się skutecznie przeciwstawiać „wilczym stadom”. Organizowali wzmocnione konwoje wspomagane przez amerykańskie lotniskowce eskortowe, a okręty wyposażyli w radary pozwalające precyzyjnie lokalizować i namierzać wrogie jednostki. Ponadto polskim i brytyjskim matematykom udało się złamać kody Enigmy, niemieckiej maszyny szyfrującej rozkazy dla armii. Dzięki temu alianci uniknęli wielu ataków lub byli w stanie skutecznie się do nich przygotować. Intensywna wojna na Atlantyku toczyła się przede wszystkim w latach 1941–1943. W późniejszym okresie główny ciężar starć przeniósł się do Europy Zachodniej, chociaż walki przeciwko U‑Bootom trwały na Atlantyku do końca wojny.
Jeśli nie uda nam się rozdzielić tych dwóch koleżków – jesteśmy utopieni– powiada na brytyjskim plakacie propagandowym Hitler do Karla Dönitza, dowódcy broni podwodnej III Rzeszy. „Koleżkami” są marynarze: brytyjski oraz amerykański. Od 1943 r. szala zwycięstwa w bitwie o Atlantyk zaczęła się wyraźnie przechylać na stronę aliantów.
Trenuj i ćwicz
Obok charakterystyk postaci historycznych wstaw imiona i nazwiska osób, których one dotyczą.
Połącz podane daty z odpowiadającymi im wydarzeniami.
Dopasuj charakterystyki do postaci.
Zapoznaj się z opisem bitwy i dopasuj do niego odpowiednią mapę. Uzasadnij swój wybór, podając trzy argumenty.
Opis bitwy
O powodzeniu desantu zaważyły pierwsze 24 godziny. Od świtu niemieckie samoloty bombardowały pozycje aliantów, a niebo zaroiło się od niemieckich spadochroniarzy. Wielu zginęło jeszcze w powietrzu lub tuż po lądowaniu. Niektóre kompanie zostały wręcz zmasakrowane. Niemniej pod Maleme udało się Niemcom odepchnąć Brytyjczyków od lotniska i utworzyć przyczółek. Mimo zrzutu w pierwszym dniu operacji ponad 8 tysięcy spadochroniarzy nigdzie nie osiągnięto wyznaczonych celów natarcia. Po zmroku Niemcy spodziewali się brytyjskiego natarcia. Jednak ostrożne brytyjskie dowództwo zaniechało ataku. Rano rejon Maleme wzmocniono rezerwami i przypuszczono atak na pozycje brytyjskie. Gdy na lotnisku wylądowały pierwsze transportowce ze strzelcami górskimi, wynik kampanii był przesądzony. Od tej chwili Niemcy nieustannie wzmacniali swoje siły i spychali aliantów na południeŹródło: tekst dostępny online: polskieradio.pl.
Mapa A
Mapa B
Mapa C
Zapoznaj się z mapą, a następnie wykonaj polecenie.
Wskaż właściwe dokończenie zdania.
Dopasuj podpisy do odpowiadających im ilustracji.
Przeczytaj tekst źródłowy i wskaż właściwe dokończenia zamieszczonych pod nim zdań.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wskaż właściwe dokończenia zamieszczonych pod nim zdań.
Fragment przemówienia
Ja sam w pełni ufam, że jeżeli wszyscy wykonają swoje obowiązki, jeżeli niczego się nie zaniedba i jeżeli wszystkie przygotowania zostaną poczynione, tak jak do tej pory, dowiedziemy znów, iż potrafimy obronić naszą wyspę, przetrzymać burzę wojny i przeżyć groźbę tyranii, jeżeli to konieczne – latami, jeżeli to konieczne – samotnie. W każdym razie spróbujemy to zrobić. Takie jest postanowienie rządu Jego Królewskiej Mości – każdego członka tego rządu. Taka jest wola parlamentu i narodu. Brytyjskie imperium i francuska republika, połączone wspólną sprawą i wspólną potrzebą, będą bronić aż do śmierci ojczystej ziemi, pomagając sobie wzajemnie jak dobrzy towarzysze, ze wszystkich sił. Choć ogromne obszary Europy i wiele starych i sławnych państw wpadło w ręce gestapo i potwornego aparatu nazistowskich rządów, my nie damy za wygraną, nie zabraknie nam odwagi. Będziemy walczyć do końca. Będziemy walczyć we Francji, będziemy walczyć na morzach i oceanach, będziemy walczyć z coraz większą wiarą i siłą w powietrzu, będziemy bronić naszej wyspy bez względu na koszty, będziemy walczyć na plażach, na lotniskach, na polach, na ulicach, będziemy walczyć na wzgórzach; nigdy się nie poddamy i nawet jeżeli ta wyspa lub duża jej część, w co nie wierzę ani przez chwilę, zostanie podbita i będzie głodować, nasze zamorskie imperium, uzbrojone i chronione przez brytyjską flotę, będzie kontynuować walkę, dopóki w stosownym dla Boga czasie nowy świat nie przybędzie ze swoją potęgą i mocą, by uratować i wyzwolić stary świat.Źródło: tekst dostępny online: weekend.gazeta.pl.
Słownik
rodzaj głębokiej zatoki, mocno wcinającej się w głąb lądu, często rozgałęzionej, z charakterystycznymi stromymi brzegami, powstałej przez zalanie żłobów i dolin polodowcowych; charakterystyczny element krajobrazu Norwegii
(ang., Królewskie Siły Powietrzne) siły lotnicze Wielkiej Brytanii powstałe w 1918 r.
(ang., Królewska Marynarka Wojenna) marynarka wojenna Wielkiej Brytanii, najstarsza zorganizowana siła zbrojna Zjednoczonego Królestwa; od 1692 r. aż do początków II wojny światowej była największą i najpotężniejszą flotą wojenną świata
(niem., siła zbrojna) całość sił zbrojnych III Rzeszy
(z łac. collaborans, D. collaborantis – współpracujący, od collaborare – współpracować) osoba współpracująca z nieprzyjacielem albo zaborcą; kolaboracja pierwotnie dotyczyła każdej współpracy (ogólnie), a negatywne zabarwienie uzyskała w czasie II wojny światowej
(ang. British Expeditionary Force) wydzielona część armii brytyjskiej, którą skierowano po wybuchu II wojny światowej na kontynent europejski, aby wesprzeć wojska francuskie i belgijskie; brał udział w kampanii francuskiej, w której poniósł spore straty (ok. 68 tys. żołnierzy zabitych, rannych i wziętych do niewoli)
(z franc. collaboration – współpraca, od łac. collaborare – współpracować) pierwotnie oznaczała współpracę, z czasem nabrała negatywnego wydźwięku współpracy z wrogiem, zdrady; kolaborant to osoba dopuszczająca się kolaboracji
(fr. ligne Maginot) – nazwa stosowana na określenie francuskich fortyfikacji zbudowanych w latach 1929–1934, a następnie wzmacnianych do 1939 na wschodnich granicach państwa. Przeważnie, mówiąc o „Linii Maginota”, ma się na myśli najsłynniejsze umocnienia – na granicach z Niemcami i Luksemburgiem
(niem., broń powietrzna) lotnicze siły zbrojne Niemiec powstałe w 1935 r. pod dowództwem Hermanna Göringa
(ang., Królewskie Siły Powietrzne) siły lotnicze Wielkiej Brytanii powstałe w 1918 r.
(dawniej nazwa skrócona: dyon) w lotnictwie pododdział taktyczny (np. dywizjon myśliwski, bombowy), składający się zwykle z dwóch lub więcej eskadr
(niem., wódz) tytuł używany przez Adolfa Hitlera
(niem. die Kriegsmarine; Kriegs – wojenna + Marine – marynarka) marynarka wojenna III Rzeszy, część sił zbrojnych Niemiec istniejąca w latach 1935–1945 w ramach Wehrmachtu
(stacja radiolokacyjna) urządzenie służące do wykrywania obiektów powietrznych, nawodnych oraz lądowych, takich jak samoloty, śmigłowce, rakiety i statki, na podstawie odbitych od nich fal radiowych
(niem. Afrikakorps, pełna nazwa: Deutsches Afrikakorps – DAK) niemiecki korpus ekspedycyjny utworzony 12 lutego 1941 r. w celu udzielenia wsparcia siłom włoskim w Afryce Północnej pobitym przez Brytyjczyków; na czele Afrika Korps stanął gen. Erwin Rommel
(z franc. descente – zejście, wysiadanie, descendre – schodzić, wysiadać, od łac. descendere – schodzić, spadać) operacja taktyczna przeniesienia wojsk na teren przeciwnika w celu wykonania określonego zadania, najczęściej opanowania terenu lub uchwycenia punktów o istotnym znaczeniu; w zależności od wykorzystanego do tego celu środka transportu wyróżnia się desant morski, lądowy i powietrzny (szybowcowy, spadochronowy lub śmigłowcowy)
francuski ruch polityczno‑wojskowy istniejący podczas II wojny światowej, kontynuujący walkę z hitlerowskimi Niemcami po kapitulacji Francji; utworzony w 1940 r. w Londynie, skupiony wokół francuskiego polityka i generała Charles’a de Gaulle’a
państwa walczące przeciw aliantom podczas II wojny światowej. Nazwa „Oś” pochodzi od zwyczajowej nazwy nadanej sojuszowi III Rzeszy, Włoch oraz Japonii. Pojęcia osi Berlin–Rzym użył Benito Mussolini w 1936 r. w związku z podpisanym 25 października 1936 r. traktatem o przyjaźni między Włochami i Niemcami. Mussolini zadeklarował, że oba kraje będą tworzyć „oś”, która podporządkuje sobie pozostałe kraje Europy. 22 maja 1939 r. związek Niemiec i Włoch przekształcił się w przymierze, nazwane przez Mussoliniego „paktem stalowym”. Określenie „państwa Osi” formalnie zaczęło funkcjonować po podpisaniu paktu trzech przez Niemcy, Włochy i Japonię 27 września 1940 r. w Berlinie.
(chorw. ustaše – powstańcy) potoczne określenie członków ultranacjonalistycznego Chorwackiego Ruchu Rewolucyjnego (chorw. Ustaša – Hrvatski revolucionarni pokret); ustasze byli odpowiedzialni za śmierć setek tysięcy obywateli Jugosławii, szczególnie Serbów; ideologia ruchu była mieszanką faszyzmu i ultrakonserwatyzmu
francuski rząd powołany w 1940 r. po klęsce Francji, kolaborujący z Niemcami i prowadzący antybrytyjską politykę; istniał do 1944 r.; nazwa pochodzi od miejscowości Vichy, która stała się siedzibą władz
taktyka stosowana przez Niemców w czasie wojny na Atlantyku. Polegała na okrążeniu a następnie niszczeniu przez grupę niemieckich okrętów podwodnych (U‑bootów) alianckich okrętów zaopatrzeniowych
skrót od niem. Unterseeboot, czyli okręt podwodny