Napaść III Rzeszy i wojna obronna Polski.

Niemiecki plan operacyjny o kryptonimie Fall Weiss (niem. Plan Biały) zakładał koncentrację niemal całości sił Trzeciej Rzeszy do ataku na Polskę. Na granicy z Francją – polskim sojusznikiem – pozostawiono tylko nieliczne oddziały. Istotą tego planu była realizacja założeń Blitzkriegu, czyli wojny błyskawicznej. Przedarcie się przez polskie linie obronne za pomocą szybkich uderzeń wojsk pancernych i zmotoryzowanych wspieranych przez lotnictwo miało zakończyć wojnę w krótkim czasie, zanim do ewentualnych działań przystąpią zachodni alianci Polski: Francja i Wielka Brytania. Dzięki temu Niemcy uniknęłyby walki na dwa fronty, do czego doszło podczas I wojny światowej.

Kampania wrześniowa – początek walk

Atak na Polskę miał nastąpić już 26 sierpnia 1939 r., jednak Hitler zmienił zdanie na wieść o układzie sojuszniczym zawartym 25 sierpnia między Polską a Wielką Brytanią. Niemcy potrzebowali pretekstu, który uzasadniłby ich napad na Rzeczpospolitą. Ostatniego dnia sierpnia grupa przebranych w polskie mundury Niemców wdarła się do radiostacji w niemieckich Gliwicach i wygłosiła do słuchaczy zaledwie dziewięć słów: „Uwaga, tu Gliwice. Radiostacja znajduje się w rękach polskich”. Prowokacja się udała. Następnego dnia wybuchła II wojna światowa.

Dnia 1 września 1939 r. o godz. 4.45 rozpoczął się ostrzał polskich obiektów wojskowych z dział cumującego w gdańskim porcie pancernika „Schleswig‑Holstein”. W tym samym czasie nastąpił pierwszy nalot niemieckich bombowców na Wieluń. Wojska Trzeciej Rzeszy bez formalnego wypowiedzenia wojny przypuściły atak na całej długości granicy z Rzecząpospolitą. Od zachodu i północy (z terenu Prus Wschodnich i rejonu Pomorza Zachodniego) na polskie ziemie wkraczała Grupa Armii Północ, jej zadaniem było odcięcie Polski od morza, natomiast z terenów niemieckiego Śląska oraz zależnej od Hitlera Słowacji – Grupa Armii Południe. Zadaniem tej ostatniej był atak na Łódź, Sieradz, Częstochowę oraz Kraków. Głównym celem wszystkich niemieckich oddziałów było oskrzydlające uderzenie na Warszawę; dowódcom hitlerowskim zależało na tym, by zamknąć w okrążeniu jak największą liczbę polskich żołnierzy znajdujących się na lewo od Wisły.

R15S1T37UCB32

Zdjęcie z lotu ptaka przedstawiające zniszczenia w Wieluniu po niemieckim nalocie 1 września 1939 roku. Zdjęcie w kolorze sepii. Na zdjęciu rynek w Wieluniu. Obok niego znajdują się ruiny budynków po niemieckim zbombardowaniu. Na zdjęciu znajdują się również budynki m.in. kościół, które nie uległy wielkiemu zniszczeniu wskutek bombardowania.

RUZL3Q7QTEHB4

Zdjęcie czarno‑białe przedstawiające niemieckiego bombowca nad Warszawą we wrześniu 1939 r. Niemiecki bombowiec w kolorze czarnym z białymi oznaczeniami, znajduje się na górze fotografii. Bombowiec spuszcza na Warszawę bomby. Na dole zdjęcia bombardowana przez niego Warszawa.

Polska armia została podzielona na siedem grup operacyjnych, które miały działać wzdłuż granicy polsko‑niemieckiej:

• Armia „Pomorze”, pod dowództwem gen. Tadeusza Bortnowskiego, miała bronić polskiego „korytarza”, który  rozdzielał tereny Niemiec, a także dostępu Rzeczypospolitej do Morza Bałtyckiego.

• Armia „Łódź” – zadaniem dowodzonej przez gen. Juliusza Rómmela grupy miało być zagrodzenie Niemcom drogi na Częstochowę, a co za tym idzie, dalszego marszu na stolicę Polski.

• Armia „Poznań” kierowana przez gen. Tadeusza Kutrzebę znajdowała się pomiędzy wspomnianym armiami, aby je osłaniać.

• Zadaniem Armii „Modlin”, którą dowodził gen. Emil Karol Krukowicz‑Przedrzymirski, była obrona Warszawy od północy.

• Dowodzona przez gen. Czesława Młota‑Fijałkowskiego Samodzielna Grupa Operacyjna „Narew” broniła północno‑wschodniego odcinka granicy między Polską a Prusami Wschodnimi.

• Obronę Śląska, a także rejonów Częstochowy i Krakowa, powierzono Armii „Kraków” kierowanej przez gen. Antoniego Szylinga.

• Do walki z niemieckimi siłami atakującymi od strony Słowacji została wyznaczona Armia „Karpaty” gen. Kazimierza Fabrycego.

• Siłami rezerwowymi, przebywającymi na tyłach Armii „Kraków” oraz Armii „Łódź” miała być Armia „Prusy” dowodzona przez gen. Stefana Dąb‑Biernackiego.

Tydzień trwała obrona półwyspu Westerplatte przed niemieckimi siłami atakującymi zarówno z morza, jak i z lądu oraz powietrza. Polskimi oddziałami dowodzili major Henryk Sucharski i komandor porucznik Franciszek Dąbrowski. Obrońcy Westerplatte (a było ich około 220 osób) odparli przez ten czas 13 niemieckich szturmów, w których polskie linie obrony próbowały zdobyć oddziały wroga w sile blisko czterech tys. żołnierzy. Polacy wykazali się dużą determinacją – po stronie niemieckiej odnotowuje się od 50 do 400 osób zabitych i rannych, podczas gdy po polskiej około 15 zabitych i około 50 rannych. Załoga Westerplatte poddała się 7 września 1939 roku. Niemcy w uznaniu bohaterstwa obrońców pozwolili majorowi Sucharskiemu zatrzymać szablę podczas transportowania Polaków do niewoli.

Obrona Wybrzeża

Obrona Poczty Polskiej w Gdańsku także stanowi jeden z symboli heroizmu polskiego września 1939 roku. Zgodnie z postanowieniami traktatu wersalskiego dotyczącymi statusu Wolnego Miasta Gdańska miała tam funkcjonować placówka Poczty Polskiej. Główny urząd pocztowy usytuowano przy placu Heweliusza, a w mieście rozmieszczono polskie skrzynki pocztowe. Niemal od samego początku wybuchł o nie konflikt z niechętnie nastawioną do Polaków częścią niemieckich mieszkańców Gdańska. Po przejęciu władzy przez Hitlera spór przybrał formę otwartych ataków połączonych z niszczeniem skrzynek Poczty Polskiej.

Pierwszego dnia wojny polscy pocztowcy podjęli obronę gmachu urzędu, w którym zabarykadowało się 58 osób, w tym kobieta i dziecko. Od rana do godz. 19 odpierali oni ataki regularnych oddziałów wojska, wyposażonych w samochody pancerne, działa i miotacze płomieni. Zginęło 14 obrońców (kilku zdołało uciec), 38 aresztowanym natomiast postawiono w bezprawnym procesie zarzuty uprawiania dywersji i rozstrzelano.

RO91SFV71ZVX6

Zdjęcie przedstawiające pancerny samochód podczas ataku na Pocztę Polską w Gdańsku. Zdjęcie w kolorze sepii. Na głównym planie samochód pancerny, obok niego znajdują się niemieccy żołnierze. W tle budynek Poczty Polskiej w Gdańsku. Po prawej stronie zdjęcia znajduje się drzewo.

RUkqL8znzekma

Zdjęcie pt. Kolumna jeńców po poddaniu się Poczty Polskiej w Gdańsku. Na pierwszym planie znajduje się grupa ludzi. Jeńcy trzymają ręce na głowie. Dookoła jeńców niemieccy żołnierze. Ubrani są oni w niemieckie mundury. Na głowach mają hełmy. W rękach karabiny. W głębi zdjęcia, po prawej stronie znajduje się grupa ludzi. Na drugim planie znajdują się zabudowania.

Dopiero w 1998 r. niemiecki sąd uchylił wyroki Wojennego Sądu Polowego z 1939 r., dokonując tym samym rehabilitacji zamordowanych pocztowców.

Początek zmagań pokazał dysproporcje w potencjale obu państw. W ciągu pierwszych trzech dni trwania wojny granicznej polskie oddziały w tym rejonie – na północnym Mazowszu, na Pomorzu, nad Wartą oraz na Śląsku i Podhalu – zostały rozbite bądź zmuszone do odwrotu. W dniu 1 września Wołyńska Brygada Kawalerii dowodzona przez pułkownika Juliana Filipowicza zniszczyła co prawda ponad sto niemieckich pojazdów mechanicznych, w tym co najmniej 30 czołgów w bitwie pod Mokrą, jednak Armia „Łódź” i Armia „Kraków” wycofały się w głąb kraju odpowiednio dzień i dwa dni później. Już 2 września odwrót zarządzili dowódcy Armii „Pomorze”, a 3 września niemiecka 3 Armia rozbiła Armię „Modlin” w bitwie pod Mławą. Po kilku dniach walk, 8 września pierwsze oddziały Wehrmachtu znalazły się w pobliżu stolicy Polski.

W dniach 7−10 września doszło do jednej z bardziej znanych bitew polskiego września, zwanej czasem „polskimi Termopilami”. Była to obrona odcinka fortyfikacji na linii Narwi, grupy schronów na wschód od Wizny. Dowodził nią kapitan Władysław Raginis, który dysponował 720 żołnierzami, musiał się zaś zmierzyć z niemieckim korpusem liczącym ponad 42 tys. żołnierzy. Raginis złożył przysięgę, że będzie bronił placówki aż do śmierci. W dniu 10 września, po wyczerpaniu amunicji, rozkazał swoim żołnierzom złożyć broń. Sam, ciężko ranny, pozostał na stanowisku dowodzenia i popełnił samobójstwo.

Cofające się polskie armie „Poznań” (dowodzona przez gen. Tadeusza Kutrzebę) i „Pomorze” (na czele której stał gen. Władysław Bortnowski) uderzyły 9 września na skrzydło maszerującej na Warszawę niemieckiej 8 Armii. Rozpoczęła się bitwa nad Bzurą − kilkudniowa, największa bitwa kampanii wrześniowej. Polacy zaatakowali z zaskoczenia, aby zmusić Niemców do zaprzestania pościgu za wycofującymi się do południowo‑wschodniej Polski armiami „Prusy”, „Lublin”, „Kraków”, „Karpaty”. Działania militarne trwały osiem dni, aż do 17 września 1939 roku. Zginęło 15 tys. żołnierzy polskich, 50 tys. zostało rannych, a około 100 tys. trafiło do niewoli. Trzecia Rzesza straciła około 6‑8 tys. ludzi, a jeńcami zostało 4 tys. osób.

R1HZMLMX3F1FD

Ilustracja przedstawiająca położenie wojsk w trakcie bitwy nad Bzurą. Na ilustracji oznaczono również miasta, koleje, rzeki i tereny zielone. Kolorami granatowym i czerwonym oznaczono działania wojskowe. - kolorem granatowym ( środku kółka numer dywizji) położenie jednostek polskich 9.09.1939 (wieczorem) - kolorem granatowym (strzałka) kierunki natarcia jednostek polskich 10‑12.09.1939 - kolorem niebieskim (strzałka) kierunki wycofywania jednostek polskich 13.09.1939 (zgodnie z rozkazami dowództwa)\ - kolorem granatowym (strzałka przerywana) kierunki marszu jednostek polskich znajdujących się w rejonie, a nie biorących udziału w bitwie - kolorem czerwonym (linia ciągła) położenie jednostek niemieckich 9.09.1939 (wieczorem) - kolorem czerwonym (linia przerywana) kierunki natarcia jednostek niemieckich 10‑12.09.1939 (wieczorem) - kolorem czerwonym (strzałka) kierunki odwrotu jednostek niemieckich 10‑12.09.1939 - kolorem czerwonym (strzałka przerywana) kierunki odwrotu jednostek niemieckich 13.09.1939

Gdy wojska polskie próbowały powstrzymać niemiecką agresję, 17 września wschodnią granicę Polski przekroczyła Armia Czerwona. Radziecka propaganda motywowała ten krok upadkiem państwa polskiego i koniecznością zapewnienia bezpieczeństwa ludności ukraińskiej i białoruskiej zamieszkującej wschodnie obszary Rzeczypospolitej. W rzeczywistości agresja ZSRS była realizacją postanowień tajnego protokołu do paktu Ribbentrop–Mołotow.

R1TNPAV19X25F

Czarno‑biała fotografia na której znajdują się kolumny piechoty sowieckiej wkraczające do Polski 17 września 1939 r. Ubrani są oni w wojskowe mundury, na plecach mają wojskowe wyposażenie. Mają również broń. Po lewej i prawej stronie na zdjęciu znajdują się drzewa.

W nocy z 17 na 18 września władze polskie przekroczyły granicę z Rumunią, po czym zostały internowane. Z tego powodu 30 września prezydent RP Ignacy Mościcki zgodnie z konstytucją zrezygnował ze swej funkcji. Na głowę państwa desygnowano Władysława Raczkiewicza, który premierem rządu na uchodźstwie mianował gen. Władysława Sikorskiego. Dwa dni wcześniej, 28 września 1939 r., poddała się Warszawa, a krótko po niej (29 września) Modlin. Najdłużej udało się utrzymać załodze broniącej umocnień na Helu – skapitulowała 2 października, natomiast w nocy 6 października, po stoczeniu kilkudniowej bitwy pod Kockiem, zrobiła to Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” dowodzona przez gen. Franciszka Kleeberga. Była to ostatnia bitwa kampanii wrześniowej, którą prowadziło regularne polskie wojsko.

Zapoznaj się z filmem i wykonaj kolejne polecenia.

RPTO3AEB5HJVO

Film opowiadający o wybuchu wojny.

Film opowiadający o wybuchu wojny.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RPTO3AEB5HJVO

Film opowiadający o wybuchu wojny.

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 2

Rozstrzygnij, czy mapka oznaczona jako źródło B przedstawia przebieg tej samej bitwy, którą opisuje fragment opracowania historycznego. Odpowiedź uzasadnij, odnosząc się do treści obu źródeł.

Źródło A

Wojsko polskie w II wojnie światowej

(…) Licząca jeszcze około 17 tys. żołnierzy Grupa napotkała pod Kockiem niemiecką 13 DZmot [132 Dywizję Zmotoryzowaną]. Zniszczono trzy czołgi, wzięto ponad 200 jeńców. Wieczorem 50 DP [50 Dywizja Piechoty] przełamała opór Niemców, przesuwając się w kierunku Adamowa. Następnego dnia gen. Kleeberg uprzedził działania przeciwnika, rozwijając natarcie głównych sił SGO „Polesie” [Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”]. Doszło do całodziennych walk, przy obustronnych dużych stratach. 13 DZmot. znalazła się w trudnym położeniu, ale Polacy nie uzyskali wyraźnego powodzenia. W tej sytuacji gen. Kleeberg zatrzymał natarcie i nakazał przegrupowanie sił do nowego uderzenia. 4 października oddziały polskie pozostawały w obronie, odpierając na całym froncie ataki nieprzyjaciela. Szczególnie zacięte boje rozgorzały pod Adamowem i Wolą Gułowską. Mimo zażartego oporu piechoty i kawalerii polskiej, Niemcy uzyskali znaczne sukcesy terenowe. Żołnierze gen. Kleeberga walczyli już resztkami amunicji. Położenie SGO „Polesie” stawało się tym groźniejsze, że od północnego zachodu do Kocka zbliżała się 29 DZmot., która szła na pomoc ciężko walczącej 13 Dywizji. (…) Kolejny dzień bitwy mógł zakończyć się rozbiciem 13 Dywizji. Niestety, oddziały polskie sygnalizowały niemal zupełny brak amunicji. 5 października o godz. 20.00 na odprawie dowódców wielkich jednostek w Horodzieszce, gen. Kleeberg zmuszony był podjąć decyzję przerwania beznadziejnej walki.

CART2 Źródło: Wojsko polskie w II wojnie światowej, red. E. Pawłowski i Z. Wawer, Warszawa 2005, s. 91–92.

Źródło B

R1JqHOlenL96M

Mapa przedstawiająca Bitwę nad Bzurą. Oznaczenia na mapie: czarna gruba linia - działania wojsk polskich biały prostokąt - działania wojsk niemieckich czarny prostokąt z małymi ząbkami - położenie w dn. 9‑12.9.1939 r. czarny prostokąt z dużymi ząbkami - położenie w dn. 13‑16.9.1939 r. na mapie czarne przerywane linie - położenie w dn. 17‑20.9.1939 r. Na mapie zaznaczono rzeki Wisłę, Wartę, Ner, Bzurę, Wkrę, Bug, Narew. Na mapie zostały zaznaczone miasta: Warszawa, Modlin, Wyszogród, Płock, Włocławek, Brochów, Sochaczew, Łowicz, Sobota, Bielawy, Łęczyca, Uniejów, Koło, Stryków, Głowno, Skierniewice.

RIqBi8bCBiItt

Mapka oznaczona jako źródło B przedstawia przebieg tej samej bitwy, którą opisuje fragment opracowania historycznego. (Wybierz: Tak, Nie) Twoje uzasadnienie (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Przeanalizuj mapę oraz fragment opracowania historycznego, zwracając uwagę na główne miejscowości, w rejonie których toczyły się działania bojowe, oraz formacje bojowe uczestniczące w walkach po stronie polskiej.

Pokaż odpowiedź

Rozstrzygnięcie: Nie.

Działania opisane w opracowaniu historycznym toczyły się w rejonie Kocka, a więc na wschód od Warszawy, a działania przedstawione na mapce toczyły się na zachód od Warszawy; w działaniach opisanych w opracowaniu po stronie polskiej uczestniczyła Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” gen. Kleeberga, natomiast na mapce przedstawiona jest bitwa w której uczestniczyły po stronie polskiej: Armia „Poznań” i Armia „Pomorze”. Zarówno fragment opracowania, jak i mapka pozwalają na identyfikacje bitew: pierwsze z nich przedstawia bitwę pod Kockiem, a drugie bitwę nad Bzurą.

Słownik