Rozpad systemu dwubiegunowego na świecie
Rozpad ZSRS
W latach 80. XX w. gospodarka sowiecka wymagała nie tyle modernizacji, ile całkowitego przestawienia na inne tory. Podczas gdy w świecie Zachodnim na pierwszym miejscu stawiano nowoczesne technologie, usprawniano infrastrukturę i pracowano nad udogodnieniami życia codziennego, w ZSRS ciągle najważniejsze pozostawały przemysł ciężki i zbrojeniowy. Centralnie zarządzane przedsiębiorstwa były prowadzone przez niekompetentnych kierowników, ustanawianych według klucza partyjnego, a nie na podstawie kwalifikacji. Podobnie wyglądała sytuacja w sferze usług. Brak konkurencyjności, motywacji do pracy i zwiększania wydajności powodowały zastój gospodarczy i partactwo.
W 1985 r. na czele Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego (a tym samym na czele ZSRS) stanął Michaił Gorbaczow. Należał on do tej części działaczy partyjnych, którzy rozumieli, że imperium potrzebuje wewnętrznych zmian. Gorbaczow ogłosił więc program pierestrojki, czyli przebudowy. Choć miała ona służyć m.in. modernizacji gospodarki i nawiązaniu lepszych relacji z państwami zachodnimi, mimowolnie przyczyniła się do rozpadu ZSRS.
Pieriestrojka – kontynuacją dzieła Października. Hasła obok:
Uskorienie [przyspieszenie], demokratyzacja, głasnost.
Pieriestrojka – to epoka dla kreatywnej działalności mas.
Zwróć uwagę na symbolikę i hasła, czy odrzucano w nich socjalistyczną przeszłość państwa?
Przeanalizujesz przyczyny, które sprawiły, że po niemal 70 latach Związek Sowiecki przestał istnieć.
Opiszesz, w jakich okolicznościach republiki należące do Związku Sowieckiego uzyskiwały niepodległość.
Wyjaśnisz, dlaczego Federacja Rosyjska nie zgadzała się na niepodległość Czeczenii.
Rozpad ZSRS
Historia powszechna 1989‑2011[...] Gorbaczow nie był pierwszym politykiem radzieckim, który miał świadomość, że ZSRR jest kolosem na glinianych nogach, ale był pierwszym, który postanowił postawić go na solidnych fundamentach, co miało pozwolić na szybki rozwój gospodarczy i społeczny. Zrozumiał, że centralnie sterowana gospodarka radziecka osiągnęła swój kres.
[...] Dystans technologiczny między ZSRR a USA, Japonią i Europą Zachodnią stale się powiększał. 'Ale ta bieda to dopiero pół biedy' – mówił bohater popularnych bajek rosyjskich. Katastrofalnego obrazu kraju dopełniała korupcja aparatu partyjnego, mafijne układy, alkoholizm, kryzys demograficzny, bieda na wsi, degradacja środowiska naturalnego oraz wojna w Afganistanie – bez nadziei zwycięstwa, za to z perspektywą dalszych strat militarnych, prestiżowych i finansowych, ZSRR wiele kosztowało wspieranie promoskiewskich reżimów na świecie.
[...] Zimna wojna wyczerpała i wyniszczyła imperium sowieckie w nieznanym dotąd stopniu. Jej skutki okazały się równie pustoszące, co skutki obu wojen światowych. Jej niemożliwe do spełnienia wymagania gospodarcze i militarne sprawiły, że odegrała rolę zastępczej III wojny światowej.
[...] Kipiący energią Gorbaczow postanowił ratować leninowski model państwa przez zastosowanie kuracji odmładzającej własnego pomysłu.
Źródło: Andrzej Chwalba, Historia powszechna 1989–2011, Warszawa 2011, s. 157.
W drugiej połowie lat 80. XX w. Gorbaczowowi udało się wzmocnić pozycję w partii i wprowadzić w życie część założeń pierestrojki. Reformy te miały jednak dość ograniczony zasięg i nie zmieniały podstawowych zasad systemu totalitarnego. Sytuację pogarszało zmniejszenie wydobycia ropy naftowej w ZSRS oraz spadek cen tego surowca na światowych rynkach. Konieczność oszczędności zmusiła Gorbaczowa do ograniczenia nakładów finansowych na zbrojenia. Przyczyniło się to do przyspieszenia negocjacji z USA w sprawie rozbrojenia. ZSRS i tak zostawał w tyle w wyścigu zbrojeń, więc Kreml chciał też w ten sposób zmniejszyć dystans dzielący go od przeciwnika. We wrześniu 1987 r., podczas trzeciego z kolei szczytu Gorbaczow–Reagan, udało się wynegocjować i podpisać traktat o całkowitej likwidacji rakiet średniego i krótkiego zasięgu z głowicami atomowymi, rozmieszczonych przede wszystkim w Europie. Znacząco wpłynęło to na bezpieczeństwo na kontynencie.
W 1989 roku Gorbaczow doprowadził także do zakończenia interwencji w Afganistanie. Państwom bloku sowieckiego dał sygnał, że skończyła się era funkcjonowania 'doktryny Breżniewa'.
Przyjazne kontakty ze Stanami Zjednoczonymi były kontynuowane za kolejnego ich prezydenta George’a Busha [czyt.: dżordż busz], podobnie jak i polityka rozbrojeniowa. Podczas wspólnych spotkań padały deklaracje dobrej woli zakończenia zimnej wojny, zlikwidowania napięć w stosunkach Wschód‑Zachód. Gorbaczow stwierdził: 'Mury, które przez lata dzieliły narody, upadają. Okopy zimnej wojny są zasypywane, mgła wzajemnych uprzedzeń, nieufności i wrogości rozprasza się'.
31 lipca 1991 roku obaj prezydenci – Gorbaczow i Bush – podpisali w Moskwie układ nazwany START 1, który obniżał o prawie 30% produkcję głowic jądrowych w krajach sygnatariuszy.
Jeszcze wcześniej (w 1990 r.) Gorbaczow podpisał w Paryżu wraz z krajami KBWE układ o ograniczeniu zbrojeń konwencjonalnych. 28 czerwca tego roku doszło do rozwiązania RWPG, a 1 lipca – Układu Warszawskiego. Blok państw demokracji ludowej przestał istnieć.
Historia powszechna 1989‑2011Stał się [Gorbaczow] pupilem zagranicznych mediów i idolem zachodniej popkultury. Tłumy witały go jak gwiazdę rocka. Na Zachodzie wybuchła 'gorbimania'. Amerykański tygodnik 'Time' przyznał mu tytuł Człowieka Roku, a w grudniu 1989 roku Człowieka 10‑lecia. Jak podkreślali komentatorzy, Gorbaczow oczarował Zachód [...].
Źródło: Andrzej Chwalba, Historia powszechna 1989–2011, Warszawa 2011, s. 157.
Za swoje działania Gorbaczow otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.
Niestety, sukcesy Gorbaczowa na arenie międzynarodowej nie były w stanie przyćmić kryzysu gospodarczego, który nękał ZSRS. Ujawniły się też wszystkie patologie życia społecznego, z którymi chciał walczyć Gorbaczow. Jego pomysł na stworzenie systemu pośredniego między kapitalizmem a socjalizmem okazał się jednak kompletnie nieudany.
Historia powszechna 1989‑2011W czasie demontażu ZSRR zaczęło się żywiołowe rozdrapywanie majątku państwowego, najpierw w postaci półjawnej, a później jawnej i bezczelnej. Sprytni dyrektorzy i kierownicy zakładów pracy, czyli członkowie tzw. nomenklatury partyjnej, wsparci przez przyjaznych im urzędników, tworzyli spółki, przejmując majątek państwa. [...] Przejmowaniu majątku państwowego, a w istocie jego grabieży w biały dzień, towarzyszyła przemoc, podpalenia i korupcja na wielką skalę. [...] Jednocześnie niewiarygodnie bogaciły się 'przedsiębiorcze' jednostki korumpujące urzędników, którzy sprzedawali swoje podpisy na dokumentach. Rosły fortuny. Kupowano radzieckie surowce po radzieckich, czyli zaniżonych, cenach i sprzedawano je na zachodnim rynku. Stopy zysku były zawrotne. Z kolei za zarobione pieniądze nabywano na Zachodzie towary luksusowe, o których jeszcze niedawno nikomu się nie śniło. [...] Aparatczycy partyjni zakładali giełdy towarowe, a oficerowie KGB spółki handlowe, przejmując kontrolę nad bankami i agencjami handlu zagranicznego. Udział w tym oficerów służb bezpieczeństwa był spory, dzięki czemu zachowali pewną kontrolę nad gospodarką. Dla szybko bogacących się 'nowych' Rosjan zakup towarów luksusowych na czarnym rynku nie był problemem, natomiast był nim zakup czegokolwiek do jedzenia w sklepach handlu detalicznego dla milionów zwykłych mieszkańców. Otwarcie się na świat zaowocowało pojawieniem się produktów i firm znanych z globalnego rynku. W styczniu 1990 roku w Moskwie została otwarta pierwsza restauracja sieci Mc Donald’s. Przed kasami ustawiały się wielosetmetrowe kolejki.
[...] Klęską zakończyła się walka Gorbaczowa z alkoholizmem i alkoholikami. Prezydent uruchomił aparat propagandy abstynencji, wprowadził prohibicję, w tym nawet na wino, niszcząc winnice kaukaskie… i przegrał. W oczach milionów, jako 'mineralnyj sekretar', się ośmieszył. Ci, którzy pili, dalej musieli pić, musiała się też zatem rozwinąć sieć nielegalnych bimbrowni, powiązanych ze światem przestępczym. Jeśli nie było bimbru, ludzie sięgali po płyny trujące i odurzające. Skutkiem walki z alkoholizmem były z jednej strony wzrost śmiertelności ludzi, a z drugiej – drastyczne obniżenie dopływu środków finansowych do budżetu.
Źródło: Andrzej Chwalba, Historia powszechna 1989–2011, Warszawa 2011, s. 157.
Trudną sytuację próbowano ratować, sięgając do kieszeni obywateli. Dokonano konfiskaty 7 mld rubli przez wycofanie z obiegu banknotów o nominale 50 i 100 rubli. Budżetowi niewiele to pomogło, a nastroje społeczne pogorszyły się jeszcze bardziej. Nie udało się też Gorbaczowowi (mimo sympatii Zachodu) pozyskać kredytów zagranicznych, które mogły wesprzeć jego reformy. Podpisanie 1 czerwca 1990 roku umowy handlowej niewiele zmieniło.
Oprócz reform gospodarczych Gorbaczow rozpoczął również działania mające na celu wprowadzenie elementów demokratycznych do systemu politycznego Związku Sowieckiego. Chciał w ten sposób złagodzić nieco represyjny reżim (i zyskać tym samym w oczach Zachodu) oraz uspokoić nastroje społeczne. Jednym z przejawów tych zmian była realizacja hasła głasnosti (ros. głasnost – jawność). Oznaczało to ujawnienie przez władzę tajnych do tej pory faktów historycznych (m.in. zbrodni epoki stalinizmu), a także informacji o aktualnej sytuacji politycznej, gospodarczej i społecznej państwa. Możliwa stała się krytyka systemu. Wprawdzie do całkowitej wolności słowa było jeszcze daleko, złagodzono jednak cenzurę. Głasnost znacząco przyczyniła się do przyspieszenia zmian: zaczęły powstawać niezależne pisma, coraz głośniej dopominano się o prawa obywatelskie, żądano zniesienia przywilejów dygnitarzy partyjnych. Co więcej, w republikach ZSRS przybierały na sile tendencje narodowe i niepodległościowe.
W marcu 1990 r. Litwa ogłosiła niepodległość, a Gorbaczow wysłał wojsko przeciwko Litwinom. Doszło do walk ulicznych, jednak zmian nie udało się już zatrzymać. Wkrótce niepodległość zaczęły deklarować kolejne republiki i władze na Kremlu musiały pogodzić się z rozpadem Związku Sowieckiego. Wiosną 1991 r. suwerenność ogłosiła również Federacyjna Rosyjska Republika Sowiecka, a jej prezydentem został Borys Jelcyn, bliski współpracownik Gorbaczowa.
Kryzys gospodarczy, a zwłaszcza silna opozycja przeciwników zmian (odsunięci z władz KPZS starzy członkowie oraz generałowie KGB) doprowadziła do upadku Michaiła Gorbaczowa. W nocy z 18 na 19 sierpnia 1991 roku doszło do puczu, na czele którego stał wiceprezydent Giennadij Janajew oraz Władimir Kriuczkow (szef KGB). Usunięcie Gorbaczowa było jedynym sukcesem puczystów. Przeciwko nim wystąpił Borys Jelcyn, organizując opór społeczny. Udało mu się przekonać do siebie część młodszych oficerów, ale przede wszystkim społeczeństwo Moskwy. Pucz upadł. Jelcyn zaaresztował zamachowców i uwolnił Gorbaczowa, którego władza stała się czysto nominalna. Na bohatera Rosjan zaczął wyrastać Jelcyn. Z jego inicjatywy doszło do kolejnych reform na terenie Rosji, m.in. do delegalizacji KPZS. Niby nadal istniał ZSRS, ale na główną postać zmian wyrastał już prezydent dawnej największej republiki związkowej ZSRS: Rosji.
8 grudnia 1991 roku Borys Jelcyn spotkał się z prezydentem Ukrainy – Leonidem Krawczukiem oraz prezydentem Białorusi – Stanisławem Szuszkiewiczem. Prezydenci podpisali oświadczenie, w którym informowali, że ZSRS przestał istnieć jako podmiot prawa międzynarodowego i zapowiedzieli powołanie Wspólnoty Niepodległych Państw. Zobowiązali się również do przejęcia kontroli nad głowicami nuklearnymi, które znajdowały się na ich terytorium i uznali nienaruszalność granic byłych republik.
Pod koniec 1991 r. w miejsce ZSRS powołano luźniejsza konfederację. Dnia 8 grudnia 1991 w Wiskułach na Białorusi przywódcy Białorusi, Rosji (która była formalną kontynuacją ZSRS) i Ukrainy podpisali tzw. układ białowieski, powołujący Wspólnotę Niepodległych Państw (WNP). Celem tego porozumienia było prowadzenie wspólnej polityki zagranicznej i rozwiązywanie problemów dotyczących przejmowania spadku po ZSRS, a także kwestii związanych z bezpieczeństwem. Do Wspólnoty Niepodległych Państw przystąpiły inne dawne republiki sowieckie oprócz Litwy, Łotwy i Estonii.
19 grudnia 1991 roku Gorbaczow zgodził się na rozwiązanie ZSRS, a 25 grudnia w oficjalnym telewizyjnym oświadczeniu poinformował mieszkańców kraju, że ustępuje ze stanowiska prezydenta. Spadkobierczynią ZSRS miała stać się Rosja.
Historia powszechna 1989‑2011Gorbaczow chciał wyprowadzić unowocześniony ZSRR na szerokie wody, a doprowadził do jego unicestwienia. Pragnął odwlec upadek imperium, ale w istocie go przyspieszył, tracąc kontrolę nad rewolucją, którą rozpoczął. Jego największą zasługą było nie to, co zrobił, ale to, do czego dopuścił. Pomysł, by poprawić państwo i partię leninowską za pomocą mechanizmów demokratycznych, okazał się chybiony. Lepiej to rozumiał Jakowlew, który powiadał, że systemu nie da się zreformować, bo jest niereformowalny, można go tylko zniszczyć i zastąpić innym.
Źródło: Andrzej Chwalba, Historia powszechna 1989–2011, Warszawa 2011, s. 157.
Wojny czeczeńskie
Wraz z upadkiem ZSRS rozpadły się nie tylko spoiwa łączące poszczególne narody i republiki w jedno państwo. Zanikła także siła zdolna eliminować zadawnione waśnie etniczne. W wielu regionach wybuchły konflikty o przebieg granic, do tej pory odgórnie narzuconych przez Kreml. Tak było m.in. w Gruzji i Osetii. W innych przypadkach to władze w Moskwie nie chciały pogodzić się z utratą ważnych strategicznie bądź gospodarczo terytoriów.
W 1991 r. niepodległość ogłosiła Czeczenia, stanowiąca dotąd część Republiki Czeczeńsko‑Inguskiej. Jak do tego doszło? W listopadzie 1990 r. na I Powszechnym Kongresie Narodu Czeczeńskiego przewodniczącym został wybrany Dżohar Dudajew, generał major sowieckiego lotnictwa. 6 września 1991 r. wykorzystał chaos w Moskwie związany z nieudanym puczem Giennadija Janajewa i przejął władzę w Czeczenii. W październiku wygrał wybory prezydenckie, a 1 listopada ogłosił niepodległość republiki. Dudajew rządził twardą ręką, zwalczając opozycję i przeciwnych mu lokalnych przywódców. Ogłosił dżihad przeciw Rosji, dał obywatelom prawo do noszenia broni i zwolnił wszystkich więźniów.
Na terenie Czeczenii znajduje się ważny węzeł ropociągowy, istotny dla gospodarki rosyjskiej, dlatego Federacja nie uznała tej proklamacji. W grudniu 1994 r. wojsko rosyjskie wkroczyło do Czeczenii, a w lutym następnego roku zajęło jej stolicę, Grozny. W 1996 r. podpisano rozejm, na co miały wpływ m.in. wybory prezydenckie w Rosji. W 1999 r. bojownicy czeczeńscy wznowili walki. Czeczeni prowadzili działania partyzanckie, niektóre bardziej radykalne odłamy bojowników czeczeńskich sięgały po metody terrorystyczne. Swoje akcje organizowali oni również poza terytorium Czeczenii (m.in. w Moskwie), a ich celem byli cywile.
Najbardziej znane zamachy na ludność cywilną to zamach na moskiewski teatr na Dubrowce w 2002 r. oraz atak na szkołę w Biesłanie w Osetii Północnej w 2004 r., kiedy to zginęło ponad 300 osób, głównie dzieci. W sierpniu 2004 nastąpiło wysadzenie dwóch cywilnych rosyjskich samolotów przez kobiety‑samobójczynie, tzw. szahidki i zamach w metrze moskiewskim. Nasilenie akcji o charakterze terrorystycznym, uzasadniane przez bojowników obojętnością opinii międzynarodowej na ich problemy oraz niemożnością prowadzenia równorzędnej walki politycznej i militarnej z wielokrotnie potężniejszym przeciwnikiem, pomogło Rosji przedstawiać wydarzenia w Czeczenii jako zwykłą rebelię, a nie dążenia niepodległościowe. Dzięki temu władze Federacji traktowały wojnę w Czeczenii jako wewnątrzpaństwowy konflikt z terrorystami. Uniemożliwiało to społeczności międzynarodowej podjęcie skutecznej mediacji i było powodem traktowania czeczeńskich bojowników na równi z terrorystami z Al‑Kaidy. Druga wojna czeczeńska trwała do 2009 r., i zakończyła się pacyfikacją separatystów i ponownym zintegrowaniem Czeczenii z Federacją Rosyjską.
Wysłuchaj nagrania będącego zapisem przemówienia Borysa Jelcyna na pogrzebie ofiar puczu moskiewskiego i wykonaj polecenia.
Wyjaśnij genezę wydarzeń przedstawionych w przemówieniu Borysa Jelcyna.
Zapoznaj się z nagraniem będącym zapisem przemówienia Borysa Jelcyna na pogrzebie ofiar puczu moskiewskiego. Wyjaśnij genezę wydarzeń przedstawionych w przemówieniu Borysa Jelcyna.
Wyjaśnij przyczyny niepowodzenia puczu Janajewa.
Trenuj i ćwicz.
Zapoznaj się z mapą, a następnie wykonaj polecenie.
Wyjaśnij, czym różniły się cele polityczne Borysa Jelcyna i Michaiła Gorbaczowa.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenie.
Relacja Ewy Ewart, korespondentki CBS w Moskwie[…] ogłoszono godzinę milicyjną, do Moskwy wjechały czołgi, otaczając najważniejsze obiekty. Nagle okazuje się, że najważniejszym z nich jest parlament, wokół którego ludzie sprzeciwiający się zamachowi pobudowali barykady. I pojawia się na nich Jelcyn… osiem transporterów próbowało przedrzeć się przez barykady. Zginęło pięciu obrońców. Był lęk, że wszystko na nic. Rosja znów cofnie wskazówki zegara. […] zaczęły się potężne demonstracje, palenie flag ZSRR, hasła „faszyści nie przejdą”. Nastaje 21 sierpnia i część wojsk przechodzi na stronę Jelcyna. Tej nocy na Łubiance obalili pomnik Feliksa Dzierżyńskiego. […] Podejście tłumu pod budynek Komitetu Centralnego i zmuszenie wszystkich pracowników do jego opuszczenia […] miałam poczucie, że to początek końca Gorbaczowa.
Źródło: Relacja Ewy Ewart, korespondentki CBS w Moskwie, [w:] Alicja Stępień-Kuczyńska, Gorbaczow. Pieriestrojka i rozpad imperium, Łódź 2020, s. 130.
Słownik.
(ros., zamek, twierdza) pierwotnie warownia, następnie zespół budynków w Moskwie; siedziba najpierw książąt moskiewskich i carów rosyjskich, a potem władz sowieckich i rosyjskich
(ros., przebudowa) określenie polityki partii komunistycznej w ZSRS polegającej na ograniczeniu cenzury oraz większej demokratyzacji systemu komunistycznego; politykę pierestrojki rozpoczął w połowie lat 80. XX w. przywódca sowiecki Michaił Gorbaczow
nagła zmiana władzy w państwie, jej obalenie często było przeprowadzane w wyniku spisku i z pomocą wojska
(z łac. separatio – oddzielenie) dążenie do wyodrębnienia się jakiejś grupy z całości; najbardziej typowy jest separatyzm narodowościowy, a jeden z jego przejawów to secesja narodowa
(z ang. sovereign – suweren(ny) i franc. souverain – najwyższy, od łac. superanus – ktoś, kto jest nad innymi, nie uznaje nad sobą wyższej władzy) niezależność danego państwa od innych krajów, samodzielność i swoboda w realizowaniu przez państwo swoich kompetencji na jego terenie
(z łac. totus – całkowity) system polityczny oparty na nieograniczonych rządach jednej partii, która kontroluje wszystkie dziedziny życia obywateli danego państwa, podbudowany określoną ideologią; za reżim totalitarny uznaje się rządy faszystów we Włoszech, nazistów w III Rzeszy i komunistów w Związku Sowieckim; jest ostateczną formą autorytaryzmu