Polityka zagraniczna III RP.

Najważniejszymi celami polskiej polityki zagranicznej po 1989 r. było otwarcie na Zachód, przystąpienie do struktur międzynarodowych oraz budowanie przyjaznych stosunków z sąsiadami. Aby to osiągnąć, konieczne było najpierw całkowite uniezależnienie się od ZSRS. Pierwszym krokiem musiało być wycofanie z terenu Polski wojsk sowieckich, które stacjonowały tu nieprzerwanie od końca II wojny światowej. Dalej przyszła kolej na budowanie nowych relacji. Politykę tę, mimo częstych zmian rządów, prowadzono z dużą konsekwencją.

Wycofanie wojsk sowieckich z Polski

Polska w 1989 r., po powstaniu rządu Tadeusza Mazowieckiego, wkroczyła na drogę ewolucyjnej zmiany doktryny polityki zagranicznej ze zorientowanej na Wschód (ZSRS) na współpracę z krajami zachodnimi. Wówczas Polska jeszcze była członkiem Układu Warszawskiego i Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, a więc dwóch struktur wojskowych i gospodarczych stworzonych przez ZSRS i skupiających kraje uzależnione od Związku Sowieckiego.

Pierwszym celem, jaki stawiały sobie rządy Tadeusza Mazowieckiego, a później Jana Krzysztofa Bieleckiego, było stopniowe rozluźnienie związków z Kremlem i rozpoczęcie procesu zbliżania się w kierunku zachodnich struktur wojskowych i politycznych. Rząd Mazowieckiego podchodził do tego niezwykle ostrożnie, także dlatego, że w międzyczasie doszło do zjednoczenia Niemiec (1990 r.), a polscy politycy obawiali się, że być może połączone Niemcy nie będą chciały uznać granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej. W związku z tym władze polskie wstrzymywały się dość długo z rozpoczęciem negocjacji z ZSRS na temat opuszczenia Polski przez stacjonujące tu wojska sowieckie, co było najbardziej spektakularnym symbolem podległości Polski wobec Kremla. Gdy więc kwestia polsko‑niemieckiej granicy została pomyślnie rozwiązana i jesienią 1990 r., po tym, jak zjednoczone Niemcy podpisały traktat graniczny z Polską, rozpoczęły się negocjacje polsko‑sowieckie dotyczące wycofania wojsk sowieckich z terytorium Polski. Przypieczętował je ostatecznie traktat polsko‑rosyjski z 1992 r., który przewidywał, że oddziały obcych wojsk ostatecznie opuszczą Polskę w roku 1993. Ostatni żołnierze rosyjscy zrobili to 17 września 1993 r., co było symbolicznym nawiązaniem do sowieckiej agresji na Polskę z 17 września 1939 r.

R1U5CB7zroM44

Zdjęcie przedstawia betonowy silos w lesie. Prowadzi do niego ogromna, stalowa brama. Wkoło rosną liczne drzewa.

Tymczasem już wcześniej, bo w roku 1991, a więc w okresie istnienia rządu Bieleckiego, rozwiązane zostały Układ Warszawski oraz Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej. W ten sposób Polska znalazła się w strefie między obszarem posowieckim, powstałym po rozpadzie Związku Sowieckiego w 1991 r., a Zachodem, gdzie na miejsce Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej powstawała Unia Europejska, a najważniejszym sojuszem obronnym był Pakt Północnoatlantycki (NATO). Dążenie do wejścia do tych dwóch struktur stało się celem strategicznym polskiej polityki zagranicznej w latach 90. W 1991 r. Polska została członkiem Rady Europy, a w 1994 r. państwem stowarzyszonym z Unią Europejską.

Polska członkiem NATO

Główną przeszkodą w staraniach o członkostwo Polski w NATO było stanowisko Rosji, która bardzo kategorycznie sprzeciwiała się tej idei. Co więcej, także Stany Zjednoczone, jako główny kraj członkowski NATO, dość długo miały wątpliwości co do przyjęcia Polski i innych krajów Europy Środkowo‑Wschodniej do NATO. W Europie Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych obawiano się, na ile system demokratyczny utrzyma się w krajach pokomunistycznych i czy będą one w stanie prowadzić pokojową politykę. Trzeba bowiem pamiętać, że o ile rozpad Związku Sowieckiego nastąpił relatywnie bezkrwawo, o tyle na początku lat 90. doszło do wojen w komunistycznej do niedawna Jugosławii. Ten fakt i obawa przed rozliczeniami z porządkiem jałtańskim rzutowały na postrzeganie Europy Środkowo‑Wschodniej przez Zachód.

Niemniej jednak w 1997 r. zaczęły się już formalne negocjacje członkowskie. Polonia amerykańska i polska dyplomacja przeprowadziły ogromną kampanię lobbingową, aby przekonać większość amerykańskich senatorów do ratyfikacji układu przyjmującego Polskę w NATO. Wejście do sojuszu w 1999 r. oraz zbliżenie ze Stanami Zjednoczonymi znacznie podniosło rangę Polski w Europie i na świecie, ale równocześnie spowodowało pojawienie się nowych zagrożeń w postaci działań terrorystycznych. Zabiegi strony polskiej o pozycję głównego partnera USA w Europie Środkowej (bliska współpraca gospodarcza i wojskowa, udział wojsk polskich w wojnie w Iraku) spowodowały także rozbieżności w stosunkach między Polską a niektórymi państwami europejskimi, m.in. Rosją i Francją.

RBWktWxHhQegk

Zdjęcie przedstawia dużą salę ze sceną. Na scenie stoją ustawione łukowato dwa stoły, za nimi liczne flagi państwowe. Przed stołami stoi dwudziestu mężczyzn w garniturach.

Droga Polski do Unii Europejskiej

Formalny wniosek o uzyskanie członkostwa we Wspólnotach Europejskich złożył w maju 1990 r. minister spraw zagranicznych Polski Krzysztof Skubiszewski. Po ponad rocznych negocjacjach 16 grudnia 1991 r. został podpisany układ o stowarzyszeniu Polski ze Wspólnotami Europejskimi i ich państwami członkowskimi, który wszedł w życie 1 lutego 1994 roku. Układ miał obowiązywać nie dłużej niż 10 lat.

Dla Polski był to czas na przystosowanie swojej gospodarki do wymogów zachodniego systemu ekonomicznego. W tym okresie Polska miała ograniczyć inflację, zrównoważyć budżet oraz wprowadzić system gospodarki rynkowej i unowocześnić polskie przedsiębiorstwa tak, aby w przyszłości były one zdolne do konkurowania na rynkach zachodnich.

Akcesja Polski do UE

Równocześnie w życie wszedł układ z Maastricht, powołujący do życia Unię Europejską (podpisany w lutym 1992 r.), a Polska rozpoczęła starania o uzyskanie w niej pełnego członkostwa. W 1993 r. na szczycie Rady Europejskiej w Kopenhadze przedstawiciele państw Unii wyrazili zgodę na przyjęcie do niej krajów Europy Środkowo‑Wschodniej oraz przedstawili warunki członkostwa – tzw. kryteria kopenhaskie. Dotyczyły one m.in. stabilności instytucji demokratycznych, praworządności, przestrzegania praw człowieka oraz sprawnej gospodarki rynkowej i zdolności do przyjęcia obowiązków wynikających z członkostwa. Formalny wniosek o przyjęcie do Unii Europejskiej Polska złożyła w kwietniu 1994 r. Rada Europejska wyznaczyła termin rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych dla Polski oraz Czech, Estonii, Słowenii, Węgier i Cypru na marzec 1998 roku.

Polska rozpoczęła intensywne przygotowania. W 1996 r. powstał Komitet Integracji Europejskiej, którego zadaniem było koordynowanie działań dostosowawczych do standardów zachodnich. Dwa lata później powołano Zespół Negocjacyjny, składający się z przedstawicieli resortów najbardziej zaangażowanych w negocjacje. Proces negocjacyjny polegał na ocenie zgodności polskiego ustawodawstwa z prawem Unii Europejskiej i sporządzeniu listy niezgodności, a następnie opracowaniu harmonogramu usuwania tych rozbieżności.

RP48F3F4TGMFQ1

Zdjęcie przedstawia siedzących przy stole Leszka Millera i Włodzimierza Cimoszewicza. Mężczyźni podpisują dokumenty znajdujące się w grubych księgach.

Długotrwałe negocjacje zakończyły się podpisaniem traktatu akcesyjnego 16 kwietnia 2003 roku. Miał wejść w życie po jego ratyfikacji przez Polskę i wszystkie kraje członkowskie. W ostatnim etapie negocjacji premier Leszek Miller zdołał uzyskać wyższe od wcześniej proponowanego dofinansowania polskiego rolnictwa w ramach dopłat unijnych, ale nadal były one niższe niż dla rolników starych krajów Unii (stopniowo miały być podnoszone w kolejnych latach aż do osiągnięcia takiego samego poziomu). Dla polskich rolników bardzo ważnym zastrzeżeniem było czasowe uniemożliwienie zakupu ziemi rolnej w Polsce przez cudzoziemców. Natomiast strona polska musiała zgodzić się na czasowe ograniczenia w podejmowaniu pracy przez Polaków w krajach unijnych.

W dniach 7–8 czerwca 2003 r. odbyło się referendum akcesyjne, poprzedzone burzliwą kampanią, w której obawy eurosceptyków przeplatały się z nadziejami euroentuzjastów. Dla wielu Polaków decydujący okazał się głos papieża Jana Pawła II, który opowiedział się za przystąpieniem Polski do Unii. W referendum wzięło udział 58,8 proc. uprawnionych. Za przystąpieniem do Unii Europejskiej opowiedziało się 77,5 proc. głosujących.

R9VZRp9n0eLbS

Mapa Polski prezentująca wyniki referendum akcesyjnego w procentach z podziałem na poszczególne województwa. Poniżej 60% województwo lubelskie. Poniżej 65% województwo podlaskie. Poniżej 70% województwa: mazowieckie, podkarpackie, łódzkie. Poniżej 75% województwa: świętokrzyskie, małopolskie, kujawsko‑pomorskie, wielkopolskie. Poniżej 80% województwa: warmińsko‑mazurskie, pomorskie, dolnośląskie. Poniżej 84% województwa: zachodniopomorskie, lubuskie, opolskie, śląskie.

Pełne członkostwo Polski i pozostałych dziewięciu krajów kandydujących (Cypru, Czech, Estonii, Litwy, Łotwy, Malty, Słowacji, Słowenii i Węgier) nastąpiło 1 maja 2004 roku.

Polska w Unii Europejskiej

R1d1vEITw0VVR1

Zdjęcie przedstawia Aleksandra Kwaśniewskiego siedzącego przy stole i podpisującego dokumenty. U jego lewego boku stoi kobieta, a za plecami Leszek Miller i Marek Borowski. Obok nich stoją flagi Polski i Unii.

W pierwszych latach członkostwa Polski w Unii Europejskiej trwała ożywiona dyskusja między eurosceptykami – głównie przedstawicielami Ligi Polskich Rodzin i Samoobrony, a euroentuzjastami – przede wszystkim zwolennikami Platformy Obywatelskiej. Nabierała ona temperatury podczas okolicznościowych dyskusji na temat kierunków rozwoju Unii. Eurosceptycy obawiali się stopniowej utraty suwerenności i tożsamości narodowej, ubolewali nad wysokimi kosztami związanymi z koniecznością dostosowania polskiej gospodarki do standardów starych państw członkowskich. Euroentuzjaści podkreślali korzyści wynikające z zacieśnienia kontaktów z państwami Europy Zachodniej, zwłaszcza gospodarcze: dostęp do funduszy strukturalnych i rynku wewnętrznego Unii oraz wzrost inwestycji. Dla Polski korzystny był również bilans finansowy przynależności do Unii Europejskiej – w pierwszym, jeszcze niepełnym roku członkostwa Polska otrzymała z kasy unijnej 2,7 mld euro przy wniesionej przez nią składce w wysokości 1,3 mld euro.

W czerwcu 2004 r. odbyły się pierwsze w Polsce wybory do Parlamentu Europejskiego. Przy niskiej frekwencji, która wyniosła zaledwie 24,1 proc., dobry wynik osiągnęły partie zupełnie inaczej odnoszące się wobec członkostwa Polski w Unii – pierwsze miejsce zajęła najbardziej prounijna Platforma Europejska, która zdobyła 24,1 proc. głosów, a drugie miejsce eurosceptyczna Liga Polskich Rodzin z poparciem 15,9 proc. głosujących. Zainteresowanie Polaków wyborami do Parlamentu Europejskiego nie stanowiło jednak odzwierciedlenia ich stosunku do Unii Europejskiej. Według badań przeprowadzonych przez CBOS w 2006 r. liczba zwolenników przynależności Polski do Unii wzrosła do 80 proc., a przeciwników zmalała do 11 proc.

RPos5tTfmRekv

Zdjęcie przedstawia trzy maszty, na których powiewają flagi: Polski, Unii Europejskiej i NATO.

Z czasem nastąpił wzrost poparcia dla procesu integracji. Przyczyniły się do tego dopłaty rolnicze, które poprawiły postrzeganie UE na wsi – wcześniej dominowały tam obawy przed napływem tańszej (bo silniej dotowanej) produkcji rolnej z zachodnich krajów Unii. Szybko rósł eksport do krajów unijnych, zwłaszcza polskiej żywności, który w ciągu dwóch lat uległ podwojeniu. Setki tysięcy Polaków mogło, mimo ograniczeń nałożonych przez niektóre kraje, legalnie wyjechać do pracy. Swoje rynki pracy dla Polaków jako pierwsze otworzyły Wielka Brytania, Irlandia i Szwecja. Dla Polaków zmagających się od lat z problemem ogromnego bezrobocia była to korzyść najwyżej ceniona.

Główną wartością Unii Europejskiej jest jednolity rynek wewnętrzny, w ramach którego są realizowane cztery podstawowe wolności:

Wszystkie te wolności (poza czasowym ograniczeniami) stały się udziałem Polski. Dzięki temu rozwój polskiej gospodarki nabrał niespotykanej wcześniej dynamiki. Najbardziej odczuwalnym dla Polaków rezultatem była poprawa na rynku pracy – stopa bezrobocia, która jeszcze w 2004 r. sięgała 20 proc., spadła do 9 proc. w 2008 roku.

Po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej polska młodzież może też podejmować studia na uczelniach europejskich, na zasadach obowiązujących w kraju, w którym znajduje się wybrana uczelnia. Ponadto w grudniu 2007 r. Polska przystąpiła do układu z Schengen. Odtąd Polacy mogli przekraczać wewnętrzne granice UE bez kontroli granicznej i swobodnie podróżować po krajach członkowskich Unii.

Nawiązanie ponownych stosunków sąsiedzkich

Po 1989 r. konieczne było ponowne nawiązanie przez Polskę stosunków politycznych z państwami sąsiedzkimi, ponieważ w wyniku przemian politycznych mapa polityczna Europy uległa znaczącym zmianom. Upadł ZSRS, a w jego miejsce powstały Wspólnota Niepodległych Państw oraz liczne suwerenne państwa postsowieckie (takie jak Litwa, Łotwa czy Ukraina). Czechosłowacja rozpadła się na dwa kraje, a Niemiecka Republika Demokratyczna połączyła się z Republiką Federalną Niemiec i stworzyły zjednoczone Niemcy.

Dość szybko Rzeczpospolita zawarła dwustronne układy o przyjaźni i współpracy ze wszystkimi sąsiadami. Jako pierwsza (w październiku 1990 r.) została podpisana Deklaracja o przyjaźni i dobrosąsiedzkiej współpracy z Rosją, ale najważniejsze pod tym względem były lata 1991–1992, gdy podobne traktaty Polska podpisała kolejno z Niemcami, Czechami, Ukrainą i Białorusią. Na zawarcie polsko‑litewskiego traktatu trzeba było poczekać do kwietnia 1994 r.

Po unormowaniu w latach 90. stosunków państwo−Kościół Rzeczpospolita podpisała w lipcu 1993 r. konkordat ze Stolicą Apostolską, który został ratyfikowany w 1998 r.

Współpraca regionalna i ogólnoświatowa

Celami polskiej polityki zagranicznej po 1989 r. stały się dążenie do pełnej suwerenności wewnętrznej i zewnętrznej, a także współpraca z organizacjami międzynarodowymi i poszerzenie powiązań ze Stanami Zjednoczonymi oraz państwami europejskimi, w tym tworzenie nowych relacji na poziomie regionalnym. W sierpniu 1991 r. ówcześni ministrowie spraw zagranicznych Polski, Francji i Niemiec powołali do życia Trójkąt Weimarski (pełna nazwa: Komitet Wspierania Współpracy Francusko‑Niemiecko‑Polskiej) – nieformalną formę współpracy międzynarodowej, której pierwotnym celem było doprowadzenie do integracji Polski ze strukturami europejskimi i euroatlantyckimi. Obecnie Trójkąt Weimarski pełni funkcję miejsca konsultacji i wypracowywania wspólnego stanowiska odnośnie do ważnych zagadnień polityki europejskiej. Jednocześnie wspiera on kontakty społeczne (partnerstwa regionalne, wymiana młodzieży) oraz współpracę kulturalną.

R1HEmBsU7JBFJ

Zdjęcie przedstawia duży pokój. Pośrodku stoi długi, owalny stół, przy którym siedzą kobiety i mężczyźni w oficjalnych strojach. Rozmawiają.

W tym samym roku (1991) zainicjowano działalność Grupy Wyszehradzkiej (V4). To również nieformalna forma regionalnej współpracy, tyle że łącząca cztery państwa Europy Środkowej: Polskę, Czechy, Słowację i Węgry. W ramach Grupy wspomniane kraje wypracowują wspólne stanowisko w sprawach istotnych zarówno dla przyszłości tego regionu Europy, jak i UE.

Polska aktywnie angażuje się także w działania mające na celu współtworzenie systemu bezpieczeństwa europejskiego oraz rozwijanie globalnej współpracy gospodarczej. W 1995 r. znalazła się w gronie współzałożycieli Światowej Organizacji Handlu (WTO) oraz Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, która zastąpiła Konferencję Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie.

Relacje wschodnie

Lata 90. były okresem trudnych i delikatnych relacji polsko‑rosyjskich. Kwestią sporną pozostawały nie tylko aspiracje Polski do włączenia się w struktury NATO oraz UE, ale także dążenie do rozliczenia zbrodni popełnionych na polskich oficerach w Katyniu. Gdy w 2000 r. w Katyniu i Miednoje uroczyście otwarto dwa polskie cmentarze wojskowe, Rosja uznała, że temat rozliczenia z historią został zamknięty, tymczasem Polacy wciąż domagali się zakończenia śledztwa, jak również odszkodowań i zadośćuczynienia za sowieckie represje z okresu stalinowskiego. Polska potępiła też interwencję Federacji Rosyjskiej w Czeczenii.

W kolejnych latach przyczynami ochłodzenia stosunków polsko‑rosyjskich były kwestie zarówno stricte polityczne, jak i gospodarcze – m.in. embargo nałożone przez Rosję na import polskich produktów mięsnych i roślinnych w 2005 r., sprzeciw Polski wobec planów budowy rosyjsko‑niemieckiego gazociągu Nord Stream, który miał omijać jej terytorium i biec po dnie Bałtyku. Polska wsparła pomarańczową rewolucję na Ukrainie w 2004 r., gdy okazało się, że ówczesny obóz władzy reprezentowany przez premiera Wiktora Janukowycza (kandydata na prezydenta z prorosyjskiej Partii Regionów) dopuścił się fałszerstw podczas wyborów prezydenckich, a cztery lata później występowała ze wsparciem dla Gruzji w jej zbrojnym konflikcie z Rosją w 2008 r. Kolejnym powodem zaognienia relacji polsko‑rosyjskich (oprócz różnej wizji sąsiedztwa, odmiennego spojrzenia na wspólną przeszłość czy politykę energetyczną) stało się napięcie związane z ustaleniem przyczyn katastrofy smoleńskiej w kwietniu 2010 r., a także nielegalna aneksja należącego do Ukrainy Krymu w 2014 r.

R5NNTCJZXG3EX

Zdjęcie przedstawia plac. Znajduje się na nim pomnik - na postumencie jest koń i dosiadający go mężczyzna. Przed pomnikiem stoi wysoki maszt, na którym powiewa pomarańczowa flaga.

W przypadku relacji polsko‑ukraińskich Rzeczpospolita od wielu lat pozostaje rzecznikiem włączenia Ukrainy do Unii Europejskiej. Podobnie jak w przypadku Rosji w tych stosunkach ważną rolę odgrywają zaszłości historyczne: przede wszystkim okres walk o niepodległość Ukrainy w latach 1918–1919 oraz sprawa zbrodni wołyńskiej. Próbą ich przezwyciężenia było otwarcie polskiego cmentarza wojskowego w okolicy Charkowa, a także upamiętnienie niektórych miejsc zbrodni nacjonalistów ukraińskich na Polakach na Kresach Wschodnich (np. w Hucie Pieniackiej w 2005 r.). Znaczącym elementem budowania pozytywnych relacji stało się zorganizowanie wspólnie przez Polskę i Ukrainę Mistrzostw Europy w Piłce Nożnej w 2012 r.

Zapoznaj się z filmem, a następnie wykonaj polecenie.

Trenuj i ćwicz.

Ćwiczenie 1

Dlaczego tak istotne było, aby uregulować sprawę stacjonujących w Polsce jednostek sowieckich? Wskaż poprawną odpowiedź.

R1Z4bpNaNAz0G

Zdjęcie przedstawia pociąg wiozący na platformach radzieckie czołgi. Przy torach stoi radziecki żołnierz z bronią na ramieniu.

RZ5cGdWCDtsbF

Możliwe odpowiedzi: 1. Obecność obcych wojsk na terenie Polski oznaczała jej niesuwerenność i brak możliwości prowadzenia niezależnej polityki wobec ZSRS., 2. Koszt utrzymania obcych wojsk przekraczał możliwości polskiego budżetu., 3. Na obecność wojsk sowieckich w Polsce z niepokojem patrzyły Stany Zjednoczone., 4. Żołnierze sowieccy pragnęli uzyskać możliwość stałego pobytu w Polsce.

Słownik.