Europa i świat po kongresie wiedeńskim
Decyzje kongresu wiedeńskiego
Kongres tańczy, ale nie posuwa się do przodu
– takim zdaniem podsumowywano obrady odbywające się w Wiedniu od 1814 do 1815 r. Początek XIX w. stał pod znakiem wojen toczonych przez Francję Napoleona Bonaparte i jego sprzymierzeńców z sojuszem mocarstw europejskich, przede wszystkim z Prusami, Austrią, Rosją i Wielką Brytanią. Po zwycięstwie koalicji nad armią Napoleona przedstawiciele większości państw europejskich spotkali się w stolicy Austrii, Wiedniu, aby uregulować stosunki międzynarodowe na kontynencie. Kongres wiedeński nie miał jednak charakteru oficjalnych spotkań międzynarodowych, jakie znamy dzisiaj. Wszystkie decyzje podejmowane były w kuluarach, również w trakcie licznych przyjęć oraz balów. Postanowienia kongresu wiedeńskiego zadecydowały jednak o kształcie i przyszłości całego kontynentu europejskiego.
Stworzysz sylwetkę dobrego dyplomaty.
Ocenisz, czy decyzje kongresu w sprawie polskiej można uznać za sukces dyplomatyczny Adama Jerzego Czartoryskiego.
Pokój czy wolność – przeanalizujesz, jakie były priorytety międzynarodowej polityki na początku XIX w.
Wymienisz decyzje kongresu, które mogły w przyszłości prowadzić do kolejnych konfliktów w Europie.
Miasto dyplomatów
Rozmowy pokojowe w Wiedniu zgromadziły ogromną liczbę osób z różnych krajów. Na obradach pojawiło się 150 monarchów, ok. 500 dyplomatów, a wraz z nimi ok. 100 tys. osób (rodzin oraz służby). W obradach brali udział zarówno przedstawiciele zwycięskiej koalicji, jak i państw pokonanych.
Oficjalnie w obradach udział brało 16 państw, jednak wszystkie najważniejsze decyzje zapadały w gronie czwórki najsilniejszych koalicjantów: Rosji, Austrii, Prus i Wielkiej Brytanii. Dzięki umiejętnościom dyplomatycznym przedstawiciela Francji Charles’a Talleyranda (na ilustracji oznaczony numerem 3) również to państwo uzyskało duży wpływ na podejmowane decyzje. Największy wpływ na ostateczne postanowienia kongresu mieli przewodniczący obradom kanclerz austriacki Klemens von Metternich (1) oraz brytyjski minister spraw zagranicznych Robert Stewart, wicehrabia Castlereagh (2). Warto wspomnieć, że jednym z głównych dyplomatów rosyjskich i przedstawicieli cara Aleksandra I był polski arystokrata Adam Jerzy Czartoryski. Książę, który w latach 1804–1806 pełnił funkcję ministra spraw zagranicznych Rosji i miał duży wpływ na cara, starał się wyjednać u niego przychylność dla idei odbudowy Polski pod protektoratem rosyjskim.
Zasady kongresu
Obrady kongresu wiedeńskiego zostały poprzedzone licznymi spotkaniami przedstawicieli koalicji antynapoleońskiej, m.in. w Londynie, a rozpoczęły się jesienią 1814 r. Nigdy nie odbyła się oficjalna inauguracja kongresu ani jego oficjalne zakończenie. Ani razu nie doszło również do spotkania wszystkich przedstawicieli państw zgromadzonych w Wiedniu. Postanawiając o przyszłym kształcie Europy, uczestnicy kongresu kierowali się przede wszystkim zasadami restauracji (dążenie do przywrócenia granic i systemów rządów sprzed wojen napoleońskich), legitymizmu (uznania boskiego pochodzenia władzy monarszej i jej nienaruszalności) oraz równowagi sił (żadne z państw europejskich nie może dominować).
Zdecydowano także o wynagrodzeniu zwycięskich państw nowymi zdobyczami terytorialnymi. Dyplomaci starali się podejmować decyzje, kierując się tymi zasadami, jednak nie udało im się zapobiec dochodzeniu do kolejnych konfliktów na arenie międzynarodowej.
Sprawa Francji i Polski
Obrady kongresu wiedeńskiego zakłócone zostały przez wiadomość o ucieczce Napoleona z wyspy Elby i jego marsz na Paryż. Ostatecznie tzw. sto dni Napoleona zostało powstrzymane po jego porażce z koalicjantami pod Waterloo, jednak Francja zmuszona była do podpisania pokoju na cięższych warunkach niż wcześniej wynegocjowane przez Talleyranda. Państwo to utraciło część terytorium na rzecz Niderlandów, Prus oraz Sardynii, zobowiązane zostało do wypłacenia kontrybucji oraz zwrócenia innym państwom przejętych dóbr kultury.
Po objęciu tronu Ludwik XVIII, wbrew swym braciom, a za namową Aleksandra I i Anglików, nadał Francji w 1814 r. Kartę konstytucyjną. Mimo to niechęć wobec króla utrzymywała się nie tylko wśród dawnych radykałów, lecz także w armii. Tymczasem zesłany na Elbę Napoleon początkowo zajmował się wewnętrznymi sprawami wyspy: planował osuszanie bagien i budowę dróg. Jednak wieści o niezadowoleniu we Francji z powrotu ancien régime’u i pogłoski o sporach między obradującymi w Wiedniu koalicjantami skłoniły go do podjęcia ostatniej próby powrotu do władzy.
W dniu 1 marca 1815 r. Napoleon wylądował we Francji, a dowodzący wysłanym przeciw niemu korpusem marszałek Michel Ney przeszedł wraz z podkomendnymi na stronę cesarza. Król Ludwik XVIII salwował się ucieczką z Paryża, błyskawicznie zajętego (podobnie jak cały kraj) przez Napoleona. Jednak wysunięte przez jego dyplomatów propozycje pokojowe odrzucili antycesarscy koalicjanci i, obwoławszy Bonapartego wrogiem publicznym, przystąpili do wojny. Przeciw blisko milionowej armii VII koalicji antyfrancuskiej (przede wszystkim Wielkiej Brytanii, Prus, Rosji i Austrii) Napoleon mógł wystawić niespełna 300 tys. żołnierzy, których część musiała w dodatku zwalczać rozruchy rojalistyczne w Wandei.
Cesarz Francuzów rozpoczął kampanię w południowych Niderlandach, gdzie chciał zniszczyć armie angielską i pruską, zanim połączą się z nimi siły austriackie i rosyjskie. Dnia 18 czerwca 1815 r. doszło do walnej bitwy pod Waterloo koło Brukseli. Dowodzeni przez księcia Artura Wellingtona Brytyjczycy wytrzymali ataki Francuzów, a nadejście Prusaków przypieczętowało klęskę Napoleona. Francuzi stracił około 25 tys. żołnierzy, których ciała spalono później na stosach. W drodze powrotnej do Paryża Napoleona ochraniali polscy szwoleżerowie. Bonaparte liczył jeszcze, że wznieci powstanie ludowe przeciw okupantom, ale rozczarowany nikłym odzewem 22 czerwca 1815 r. abdykował po raz drugi. Na początku 3 lipca 1815 r. przyjechał do bazy morskiej w Rochefort. Chciał emigrować do Ameryki, ale port blokowały już brytyjskie okręty. Dwa tygodnie później poddał się angielskiemu kapitanowi fregaty HMS „Bellerophon”. Zabrano go na pokład i „Bellerophon” popłynął do Plymouth, po brytyjskiej stronie kanału La Manche.
Napoleonowi oznajmiono, że zostanie deportowany na niewielką (122 km kw.) Wyspę Świętej Heleny, leżącą niemal po środku Atlantyku, pomiędzy Afryką i Ameryką Południową, ponad sześć tysięcy km od Europy i dwa tysiące km od najbliższego, afrykańskiego brzegu. Dotarł tam 15 października 1815 r. po ponad dwumiesięcznej podróży brytyjskim okrętem.
Istotną kwestią stała się sprawa ziem polskich, szczególnie że Polacy dotychczas występowali jako sojusznicy Napoleona. Tereny należące do Księstwa Warszawskiego podzielono pomiędzy zaborców. Prusy otrzymały jego zachodnią część jako Wielkie Księstwo Poznańskie, Austria zaś saliny, czyli kopalnie soli w Wieliczce. Poza tym, w granicach Austrii ponownie znalazł się okręg tarnopolski, utracony przez to państwo w 1809 roku. Kraków wraz z przylegającymi ziemiami został ogłoszony wolnym miastem. Pozostałe tereny Księstwa Warszawskiego przekształcono w Królestwo Polskie w unii personalnej z Rosją, całkowicie zależne od tego państwa. Przez niektórych historyków postanowienia te nazywane są czwartym rozbiorem Polski. Sam książę Adam Czartoryski w liście do jednego z angielskich milordów tak oceniał podjęte w sprawie polskiej decyzje:
Osiągnęliśmy pomyślne wyniki na przekór tysięcznym przeszkodom stawianym w znacznej mierze przez niechęć i obojętność ogólną tych wszystkich, którzy posiadali głos w tej sprawie. Ocalił nas cesarz Aleksander dzięki swej stanowczości i wytrwałości […]. Nie wnikając zbyt głęboko, powiem, Milordzie, że znajdziecie tam dobro i zło. Najgorsze dla nas jest utrzymanie podziałów i przynależność do różnych zwierzchności. Jednakże, ogólnie rzecz biorąc, nasza sytuacja stała się lepsza.
Cytat za: Władysław Zajewski, Sprawa polska na Kongresie Wiedeńskim, „Czasy Nowożytne”, t. 21, 2008, s. 41, dostępny na stronie bazhum.muzhp.pl.
Kraje niemieckie
Na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego utworzony został Związek Niemiecki. Zgodnie z zapisami aktu założycielskiego Związku pierwszeństwo w podejmowaniu decyzji miała Austria, jednak faktycznie wszystkie najważniejsze decyzje podejmowane były wspólnie z Prusami.
Niemiecki akt związkowy z 8.06.1815 r.W Imię Przenajświętszej i Nierozdzielnej Trójcy! Suwerenni książęta i wolne miasta Niemiec powodowani wspólną wolą wykonania postanowień zawartych w art. 6 pokoju paryskiego z 10 maja 1814 r., biorąc pod uwagę korzyści, jakie mogłyby płynąć z ich mocnego i stałego związku dla bezpieczeństwa i niezawisłości Niemiec oraz dla pokoju i równowagi sił w Europie, postanowili zgodnie zjednoczyć się w trwały związek i w tym celu wyposażyli w odpowiednie pełnomocnictwa swych posłów i delegatów na kongresie w Wiedniu […]. W zgodzie z powyższymi poleceniami wymienieni pełnomocnicy, po sprawdzeniu prawdziwości swych pełnomocnictw, wyrazili zgodę na następujące artykuły.
I. Postanowienia ogólne
Art. 1. Niezawiśli książęta i wolne miasta Niemiec łącznie z ich Majestatami cesarzem Austrii i królem Prus oraz królami Danii i Niderlandów, […] łączą się w jeden trwały związek, który ma się nazywać Związek Niemiecki.
Art. 2. Celem tego (Związku) jest utrzymanie zewnętrznego i wewnętrznego bezpieczeństwa państw niemieckich.
Źródło: Niemiecki akt związkowy z 8.06.1815 r., [w:] Historia państwa i prawa. Wybór tekstów źródłowych, oprac. A. Gulczyński, B. Lesiński, J. Walachowicz, J. Wiewiórowski, Poznań 2002, s. 191.
Największe zdobycze terytorialne spośród państw niemieckich zyskały Prusy. Oprócz Wielkiego Księstwa Poznańskiego otrzymały część Saksonii, a także ziemie w zachodniej części Związku Niemieckiego – część Nadrenii i Westfalii. Zgodnie z forsowaną zasadą legitymizmu władzę w Saksonii zachowała dynastia Wettinów, mimo że wspierali oni Napoleona. Uczestnicy kongresu zdawali sobie jednak sprawę, że przekazanie całej Saksonii Prusom groziłoby zbytnim wzmocnieniem tego państwa.
Inne kwestie terytorialne
W wyniku postanowień kongresu utworzono trzy niezależne państwa włoskie: Państwo Kościelne, Królestwo Sardynii oraz Królestwo Obojga Sycylii (Piemont). Północna część Włoch – Wenecja oraz Lombardia zostały włączone do Cesarstwa Austriackiego.
Innym ważnym postanowieniem kongresu wiedeńskiego było połączenie Holandii i Belgii w Królestwo Zjednoczonych Niderlandów. Władcą nowo powstałego państwa został Wilhelm I z protestanckiej dynastii orańskiej. Przeważająca część Belgów była wyznania katolickiego, a Holendrów – protestanckiego, w związku z czym zaistniało zagrożenie, że władca będzie faworyzował holenderską część kraju.
Podczas kongresu zdecydowano też, że Szwajcaria stanie się państwem wieczyście neutralnym. Udało jej się zachować swoją neutralną pozycję również w trakcie obu wojen światowych.
Dyplomacja w oficjalnych ramach
Podczas kongresu nie poruszono wyłącznie kwestii związanych z nowymi granicami w Europie. Podpisano także deklarację dotyczącą zniesienia handlu niewolnikami. Chociaż nie zakończyła ona całkowicie niewolnictwa, był to pierwszy krok do zaniechania tego procederu. Zapewniono również swobodę żeglugi na rzekach międzynarodowych, m.in. na Renie.
Ponadto kongres wiedeński dał podwaliny pod współczesną praktykę dyplomatyczną. Jednym z aktów końcowych uchwalonych podczas kongresu był Regulamin w sprawie stopni pierwszeństwa agentów dyplomatycznych. Zapisano w nim podział przedstawicieli dyplomatycznych na:
ambasadorów państw oraz nuncjuszy i legatów papieskich; reprezentowali dany kraj i mieli możliwość widzenia się w każdej chwili z głową państwa;
posłów i ministrów akredytowanych przy władcach;
chargé d’affaires akredytowanych przy ministrach spraw zagranicznych.
Wprowadzono również zasadę, według której o pierwszeństwie wśród dyplomatów tej samej rangi miała decydować data objęcia funkcji. Wyjątek stanowili przedstawiciele papieża, którzy zgodnie z tradycją mieli przyznane pierwszeństwo. Ponownie spisany w 1961 r., regulamin ten obowiązuje do dziś.
Skutki kongresu wiedeńskiego – szanse i zagrożenia
Postanowienia kongresu wiedeńskiego w kwestiach terytorialnych z jednej strony pomogły przywrócić ład w stosunkach europejskich po burzliwym okresie wojen napoleońskich. Z drugiej strony w ich wyniku pojawiły się kolejne punkty zapalne w stosunkach międzynarodowych: problem sztucznie połączonych w jedno państwo Belgii i Holandii, rywalizacja Prus i Austrii o pierwszeństwo w Związku Niemieckim czy kolejny podział państwa polskiego.
Warto jednak zauważyć pozytywną rolę kongresu w unormowaniu stosunków międzynarodowych i zapoczątkowaniu współpracy pomiędzy krajami. Coraz częściej dochodziło do różnego rodzaju spotkań międzynarodowych, do 1914 r. było ich ok. 3 tys. Jednym z osiągnięć kongresu, które przetrwało do dziś, było unormowanie regulaminu dyplomatycznego.
Zapoznaj się z informacjami zamieszczonymi na mapie interaktywnej i wykonaj polecenia.
Obszary przyznane na kongresie wiedeńskim Królestwu Pruskiemu:
Nadrenia i Westfalia. Regiony przyłączone do Prus w wyniku kongresu wiedeńskiego, znajdujące się w zachodniej części Związku Niemieckiego. Przed kongresem wiedeńskim należały do Związku Reńskiego utworzonego przez Napoleona w 1805 roku. Na pierwszą połowę XIX wieku przypadają początki wydobycia węgla i rozwoju Zagłębia Ruhry oraz powstawanie fabryk i rozwój produkcji przemysłowej w tym regionie. Jeśli chodzi o rolnictwo, to w przeciwieństwie do innych rejonów Związku Niemieckiego w Nadrenii i Westfalii wykształciła się grupa średnio zamożnych chłopów (w innych częściach Związku istniało duże rozwarstwienie na wielkich posiadaczy ziemskich i biedotę chłopską).
Saksonia. Królestwo Saksonii powstało w 1806 roku, kiedy jego władca przyłączył się do Napoleona i przystąpił do tzw. Związku Reńskiego. Król Saksonii został również władcą Księstwa Warszawskiego. Karą za poparcie Francji było odebranie Saksonii większości terytorium. Północną część kraju otrzymały Prusy. Królestwo Saksonii jako członek związku niemieckiego pozostało jednak na mapie Europy, zaś na tronie utrzymała się rodzima dynastia Wettinów. Obszar przejęty przez Prusy zajmował ok. 25,5 tys. km kw i był zamieszkiwany przez 1,2 mln mieszkańców. Region ze stolicą w Magdeburgu był dobrze rozwinięty pod względem rolnictwa – w XVIII i XIX wieku rozwinęła się uprawa ziemniaków oraz buraków cukrowych. Poza tym, był jednym z centrów produkcji tekstylnej.
Wielkie Księstwo Poznańskie. Odrębne księstwo pozostające pod władzą Prus, wydzielone z zachodniej części Księstwa Warszawskiego (sojuszniczego państwa Napoleona). Zajmowało prawie 30 tys. km kw. i było zamieszkiwane przez ok. 779 tys. ludzi. Wielkie Księstwo Poznańskie stanowiło zaplecze surowcowe oraz żywnościowe Prus. W tym rejonie najszybciej doszło do reformy rolnej i przekazania rolnikom uprawianej przez nich ziemi. Przed włączeniem do Prus w rejonie tym rozwijał się przemysł sukienniczy, jednak nie wytrzymał on konkurencji ze strony Saksonii i Śląska.
Obszary przyznane na kongresie wiedeńskim Cesarstwu Austriackiemu:
Lombardia. Region w północnych Włoszech, największym miastem w tym regionie i jego stolicą jest Mediolan. W trakcie wojen napoleońskich z ziem Lombardii oraz Wenecji utworzono Królestwo Włoch, którego władcą ogłosił się sam Napoleon. Postanowieniem kongresu wiedeńskiego wraz z Wenecją Lombardia znalazła się pod władaniem Austrii. Powierzchnia Lombardii wynosi ok. 24 tys. km kw. Był to region o wysokim potencjale gospodarczym, zwłaszcza jeśli chodzi o handel. Od XVIII wieku nastąpił silny rozwój przemysłu na tym obszarze. Wenecja. Miasto oraz regiony je otaczające. Podobnie, jak Lombardia należała do Królestwa Włoch stworzonego przez Napoleona, a następnie dostała się pod panowanie Austrii. Miasto o długiej tradycji jednej z europejskich stolic handlu. Przez Wenecję przebiegały szlaki handlowe wiodące z Azji. Saliny wielickie. Okręg wydobycia soli kamiennej, przede wszystkim kopalnia soli w Wieliczce. Przed kongresem pozostawały we wspólnym zarządzaniu Księstwa Warszawskiego oraz Austrii, po kongresie przekazane na wyłączność Austrii. Był to obszar o dużym znaczeniu gospodarczym, o czym mogą świadczyć inwestycje w nowoczesne metody wydobycia soli, jakie poczynili Austriacy po jego przejęciu.
Obszary przyznane na kongresie wiedeńskim Cesarstwu Rosyjskiemu: Królestwo Polskie – państwo utworzone na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego z ziem Księstwa Warszawskiego, potocznie nazywane Kongresówką. Posiadało ono konstytucję, zaś królem polskim był car Rosji. Zajmowało powierzchnię niemal 130 tys. km kw., zamieszkiwane było przez 3,2 mln ludzi. Większymi ośrodkami miejskimi były Warszawa, Łódź, Kalisz, czy Lublin. Do 1830 roku nastąpił znaczny rozwój gospodarczy m.in. rozwinął się przemysł metalurgiczny (hutnictwo), górniczy oraz włókienniczy.
Na mapie oznaczono obszar wokół miasta Krakowa i opisano jako Rzeczpospolita Krakowska. Na mapie oznaczono obszar pozostałych krajów niemieckich, które obejmowały obszary z miastami Frankfurt, Drezno, Monachium i północne tereny Polski i Niemiec. Na mapie oznaczono lenna imperium osmańskiego, to obszary Księstwa Mołdawskiego, Księstwa Wołoskiego. Granice Związku Niemieckiego w 1815 r. przebiegały wzdłuż miast Gdańsk, Poznań, Wiedeń, Wenecja, Mediolan, Berno, Frankfurt, Amsterdam i Hamburg.
Spośród podanych regionów wybierz te, które przyłączono do Prus.
Na podstawie informacji zawartych na mapie oceń, które z trzech państw: Rosja, Austria czy Prusy, najbardziej skorzystało na postanowieniach kongresu wiedeńskiego. Weź pod uwagę położenie geograficzne zdobytych terytoriów, ich rozmiar oraz uwarunkowania gospodarcze. Uzasadnij odpowiedź, podając co najmniej dwa argumenty.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z karykaturą dotyczącą kongresu wiedeńskiego i wykonaj polecenia.
Przeczytaj poniższe fragmenty tekstów źródłowych. Na podstawie ich treści oraz pozostałych materiałów dotyczących kongresu stwórz własny arkusz oceny dyplomaty. Zaproponuj przynajmniej cztery kryteria oceny.
Źródło A
Uznanie zasady równowagi sił wiąże się z działalnością na kongresie brytyjskiego przedstawiciela, Castlereagha. […] Dostrzegł, że zrealizowanie wszystkich planów Aleksandra I oznaczałoby dominację Rosji w Europie i zastąpienie hegemonizmu napoleońskiego – rosyjskim. Kluczowe znaczenie przywiązywał do sytuacji w Niemczech, gdzie najlepiej byłoby doprowadzić do równowagi wpływów Prus i Austrii. Dla równowagi europejskiej konieczne jest też, głosił Castlereagh, uniemożliwienie odrodzenia się imperialnych ambicji Francji. […] Mimo wielkich sukcesów, jakie odniósł w Wiedniu, nie ustrzegł się jednak i błędów, które dzielił zresztą częściowo z Austrią. Nietrafne kalkulacje spowodowały bowiem, iż oba mocarstwa pozwoliły na rozciągnięcie panowania pruskiego aż do Renu [rzeka oddzielająca tereny Holandii i Belgii od krajów niemieckich]. Castlereagh nie widział w tym żadnego niebezpieczeństwa dla równowagi sił w Niemczech, a tylko element utrzymania Francji w ryzach. Natomiast Metternich miał nadzieję, że Prusy zostaną wręcz osłabione, gdyż tak odległe i odmienne kulturowo terytoria zdezintegrują i osłabią spoistość państwa pruskiego.
Cytat za: Wiesław Dobrzycki, Historia stosunków międzynarodowych w czasach nowożytnych 1815–1945, Warszawa 2007, s. 27–28.
Źródło B
Dyplomacja to zastosowanie inteligencji i taktu do utrzymywania pokojowymi środkami oficjalnych stosunków między suwerennymi państwami, co wielokrotnie podkreślał Henry Kissinger, wieloletni sekretarz stanu USA, dodając, że „w polityce zagranicznej nie ma ani magii, ani nadludzi. Różnica pomiędzy dobrą a złą polityką zagraniczną polega na umiejętności dostrzegania i gromadzenia niuansów. Ważna jest zatem dokładność, nie pośpiech…”.
Cytat za: Małgorzata Łakota-Micker, Instrumentarium przyszłego dyplomaty, Legens. Publishing Workshop, Londyn 2016, s. 16, dostępne online: repozytorium.uni.wroc.pl.
Słownik
(z łac. legitimus – prawowity) zasada kongresu wiedeńskiego, zgodnie z którą w krajach europejskich, jeśli było to możliwe, przywrócono do władzy dynastie panujące przed wojnami napoleońskimi; wprowadzenie tej zasady argumentowano tym, że władza monarchy pochodzi z „woli Bożej” i jest niepodważalna
zasada kongresu wiedeńskiego postulowana przez Brytyjczyków, zgodnie z którą żadne z państw europejskich nie powinno osiągnąć dominacji nad pozostałymi; w myśl tej zasady Brytyjczycy dążyli do osłabienia Francji kosztem Prus, Austria zaś do osłabienia pozycji Prus wśród państw niemieckich
(z łac. restauratio – przywrócenie) zasada kongresu wiedeńskiego, według której postulowano przywrócenie granic i systemów rządów sprzed wojen napoleońskich, w praktyce trudna do wprowadzenia w życie
okres od ucieczki Napoleona z wyspy Elby (01.03.1815) do jego abdykacji (22.06.1815), w którym odzyskał on władzę we Francji
(z łac. contribuere – zbierać, przyczyniać się) jednorazowe odszkodowanie wojenne, którym najczęściej obarczano stronę pokonaną
połączenie dwóch państw poprzez wspólnego władcę
trwała deklaracja np. państwa, że nie będzie angażowało się w spory po żadnej ze stron konfliktu
sojusz zawarty przez władców Rosji, Prus i Austrii w 1815 r., mający na celu utrzymanie powiedeńskiego ładu w Europie i przeciwdziałanie ruchom rewolucyjnym
szef misji dyplomatycznej trzeciego stopnia, akredytowany nie przy głowie państwa (takie uprawnienia ma ambasador albo poseł), ale przy ministrze spraw zagranicznych kraju, w którym znajduje się placówka dyplomatyczna
(z franc. accréditer – upełnomocnić) w dyplomacji oznacza ogólnie oficjalne uznanie danego przedstawiciela dyplomatycznego za pełniącego swoją funkcję w państwie przyjmującym