Europa i świat po kongresie wiedeńskim
Powstawanie niepodległych państw w Ameryce Łacińskiej
Czasy okupacji kolonialnych, w wyniku walk niepodległościowych a także geopolitycznych wydarzeń, w tym także w Amerykach, rozpoczęły proces usamodzielniania się terenów. W ten sposób w XIX w. rozpoczęto nową erę – erę dekolonizacji, czyli uwalniania się państw podległych (kolonii), odzyskiwania niepodległości i suwerenności. Na różnych kontynentach wyglądało to inaczej oraz nastąpiło w innym okresie. Niemniej dekolonizacja Ameryk nastąpiła najszybciej. Jaki miała przebieg dekolonizacja w Ameryce Południowej i co było po erze kolonizacyjnej?
Scharakteryzujesz proces dekolonizacji Ameryki Południowej.
Poznasz państwa, które powstały w wyniku dekolonizacji Ameryki Południowej.
Wskażesz problemy, z jakimi musiały borykać się młode państwa Ameryki Południowej.
Tak było
Wschodnia część Ameryki Południowej podlegała Portugalii, a największą powierzchnię kontynentu obejmowały kolonie hiszpańskie podzielone na cztery wicekrólestwa: Nowa Hiszpania, Nowa Grenada, Peru, La Plata, którymi zarządzali wicekrólowie przysyłani z metropolii (Hiszpanii). Struktura narodowościowa i warstwowa ludności Ameryki Łacińskiej była zróżnicowana. Najwyżej w hierarchii stali Hiszpanie i Portugalczycy, którzy zdominowali politycznie resztę mieszkańców kontynentu, ale nie stanowili grupy najliczniejszej. To oni zajmowali najwyższe stanowiska w administracji i byli właścicielami ziemskimi, panując nad ogromnymi połaciami ziemi. Tworzyli wraz bogatą burżuazją rządzącą oligarchię. Ameryka traktowana była przez nich jako teren przeznaczony do wyzysku. Ubodzy Kreole, a także Metysi i Mulaci byli poddanymi władców europejskich i najniższą warstwą społeczną. Najgorzej traktowani byli czarnoskórzy niewolnicy - siłą przywiezieni z Afryki Zachodniej, pozbawieni jakichkolwiek praw i zmuszani do ciężkiej pracy.
Inspiracja
Literatura oświecenia oraz zwycięskie walki o niepodległość USA oraz hasła wolnościowe rewolucji francuskiej (1789 r.) przyczyniły się do rozbudzenia nadziei wielu mieszkańców hiszpańskiej Ameryki (Ameryki Południowej i Środkowej) na uzyskanie wolności społecznej i niepodległości narodowej. Centrami oświeceniowymi, skupiającymi uczonych stały się miasta. Znaczna grupa uczonych skupiła się w Gwatemali. Przekonywali oni miejscową ludność (Kreolów) o odrębności ich kraju od Hiszpanii. Centrum oświecenia stała się Bogota, na ulicach miasta kolportowane było hiszpańskie tłumaczenie „Deklaracji praw człowieka i obywatela”. Pod wpływem tych zdarzeń największą aktywność w drodze do ograniczenia praw Hiszpanom i Portugalczykom, a następnie do niepodległości przejawiały wyższe warstwy i rodząca się inteligencja kreolska.
Pierwszy zryw
Pierwszą, bardziej znaczącą próbę wzniecenia powstania niepodległościowego w Ameryce Południowej podjął gen. Francisco de Miranda, Wenezuelczyk, polityk i obieżyświat. W 1806 r. wraz z grupą ok. 600 najemnych żołnierzy wylądował w jednym z portów Wenezueli. Jego postawa nie wywołała jednak spodziewanego zrywu ludności, toteż próba inwazji zakończyła się fiaskiem.
Droga do niepodległości
Sytuacja nieoczekiwanie przyjęła inny obrót, na co wpływ miała polityka Napoleona, który w roku 1807 podbił Portugalię. Król portugalski Jan VI wraz z całym dworem wyemigrował wtedy do Brazylii. Kiedy rok później król Hiszpanii Karol IV zmuszony zamachem stanu przeprowadzonym przez arystokrację abdykował i przekazał tron synowi, Ferdynandowi VII, Napoleon obu Burbonów zmusił do abdykacji i mianował królem Hiszpanii i wicekrólestw w Ameryce Południowej swego brata Józefa. To zachwiało całą strukturą polityczną Ameryki Południowej i stało się bezpośrednią przyczyną walk o niepodległość.
Tereny kolonii hiszpańskich
Na terenach kolonii hiszpańskich Kreole zaczęli tworzyć własne organy władzy. Ich samodzielne działania spotkały się jednak ze sprzeciwem w Hiszpanii, czyli metropolii, która całkowicie kontrolowała gospodarkę kolonii. W odpowiedzi część Kreolów zaczęła głosić hasła o suwerenności narodu. Zaczęły tworzyć się kongresy narodowe, które uchwalały niepodległość poszczególnych krajów. Wprowadzenie decyzji w życie było jednak możliwe po opanowaniu przez terenów kolonialnych. Dowódcami armii wyzwoleńczych byli wykształceni Kreole, między innymi Simon Bolívar, Fransisco de Miranda, Antonio Nariño, Bernando O’Higgins, Jose de San Martín. Simon Bolívar (uważany za najwybitniejszą postać ruchu amerykańskiego niepodległościowego) był przywódcą ruchu na północy, Jose de San Martín na południu.
Walki o niepodległość rozpoczęły się w 1810 r. i toczyły się w całej hiszpańskiej Ameryce. Do roku 1815 Hiszpania utrzymywała przewagę militarną i przywracała swoje panowanie w krajach, które proklamowały swoją niepodległość. Najbardziej intensywne walki toczyły się w Meksyku, Chile, Kolumbii, Wenezueli, Ekwadorze i Peru. W Chile kampanie wyzwoleńcze zakończyły się sukcesem w latach 1817–1818, w Peru 1820–1822, w Wenezueli, Kolumbii i Ekwadorze 1817–1822, w Peru i Boliwii 1824–1826; 1826 padły ostatnie punkty oporu rojalistów: Chiloé (w Chile) i Callao (w Peru). Najdłużej utrzymywali się Hiszpanie w wicekrólestwie Peru, gdzie padł ostatni punkt oporu rojalistów. Powstało 7 niepodległych państw o republikańskiej przeważnie formie rządów (wyjątek krótko stanowił Meksyk) i 2 federacje (Zjednoczone Prowincje Ameryki Środkowej, Wielka Kolumbia), które wkrótce rozpadły się, tworząc 8 nowych republik. Tym samym zakończyło się panowanie Hiszpanów w Ameryce Południowej. Powstańcom pomógł wybuch rewolucji w Hiszpanii oraz wsparcie dyplomatyczne ze strony USA i Wielkiej Brytanii.
Tereny kolonii portugalskiej
Inaczej, bo pokojowo przebiegł proces dekolonizacji Brazylii. Wspomniany już Król Portugalii Jan VI przebywał w Brazylii (od roku 1807 r.) i zarządzał imperium z terenów zamorskich. Po upadku Napoleona nie zamierzał wracać do metropolii, wtedy to (1815 r.) status Brazylii podniesiono do rangi równorzędnego królestwa, tworząc Zjednoczone Królestwo Portugalii, Brazylii i Algarve. Wydarzenia w Portugalii (1820 r.), których przyczyną stał się projekt nowej konstytucji, znoszącej odrębny status Brazylii, przyczynił się do powrotu (1821 r.) Jana VI do Lizbony. W Brazylii pozostał syn - Piotr. W czerwcu 1822 roku zwołał on brazylijskie zgromadzenie konstytucyjne, a we wrześniu ogłosił zerwanie unii, tym samym ogłaszając niepodległość Brazylii. 1 grudnia 1822 roku został koronowany jako Piotr I na cesarza Brazylii. W roku 1825 koronacja została uznana przez metropolię (króla Jana VI).
Niepodległość albo śmierći zerwał unię. Okrzyk ten do dziś jest hasłem brazylijskiego dnia niepodległości. Wskaż na ilustracji Piotra I.
Epilog
Młode państwa Ameryki Południowej nie były przygotowane do politycznego samostanowienia. Były słabe i wewnętrznie skłócone. Często dochodziło w nich do wojen domowych, przewrotów, ustanawiania dyktatur. Nie udało się Bolívarowi połączenie terytoriów dawnych kolonii w federację, której wzorem były Stany Zjednoczone. Nie doszło także do powstania jednego narodu – Ameryki Południowej (i Środkowej), co udało się w dużej mierze w USA. Powstanie niepodległych państw nie przyspieszyło rozwoju gospodarczego tych terenów, eksploatowanych już przez Hiszpanów, którzy traktowali je wyłącznie jako rynki zbytu.
Zapoznaj się z treścią mapy
Dowiedz się, jakie języki urzędowe obowiązują współcześnie w państwach powstałych z byłych kolonii hiszpańskich i portugalskich. Dlaczego akurat te?
Dlaczego państwom Ameryki Południowej udało się wywalczyć niepodległość w latach 1810‑1826? Co miało na to wpływ? Wymień przyczyny tej sytuacji.
Trenuj i ćwicz
Wskaż właściwe dokończenie zdania.
Napisz, w jaki sposób władca przedstawiony na portrecie przyczynił się do rozwinięcia ruchów niepodległościowych w Ameryce Południowej w XIX w.
Rozstrzygnij, czy państwo, którego terytorium przedstawia mapa, było kolonią hiszpańską czy portugalską. Uzasadnij odpowiedź.
Wymień przyczyny słabości nowo powstałych państw Ameryki Południowej.
Rozważ, jak mogły się potoczyć losy państw Ameryki Południowej, gdyby zrealizowana została idea Simóna Bolívara dotycząca ich integracji.
Słownik
obszar zamieszkały przez Indian, krąg kultury Majów; w 1535 włączona do wicekrólestwa Nowej Hiszpanii; w roku 1839 ogłosiła niepodległość; 1822–23 znalazła się w terytorium Cesarstwa Meksyku; 1823–38 wchodziła w skład Zjednoczonych Prowincji Ameryki Środkowej, następnie stała się suwerennym państwem (rozpad federacji nastąpił w latach 1838/1839)
(fr. creole) potomek europejskich kolonizatorów Ameryki urodzony w Ameryce Łacińskiej lub na południu Stanów Zjednoczonych
(fr. metis, łac. mixtus - mieszany) potomek, którego jedno z rodziców jest rdzennym mieszkańcem Ameryki, a drugie należy do potomków europejskich kolonizatorów
ojczyzna imperium kolonialnego; kolonie były podporządkowane metropoliom >
(hiszp. mulato) potomek, którego jedno z rodziców należy do potomków czarnoskórych mieszkańców Afryki, a drugie ma korzenie europejskie
osoba dużo podróżująca po świecie