R1X23QM4QDPMS
Na ilustracji przedstawiona jest część układu oddechowego. Widoczne są płuca znajdujące się w klatce piersiowej. Są to dwa różowe, poprzecinane naczyniami krwionośnymi organy znajdujące się po obu stronach klatki piersiowej. Prowadzą do nich drogi oddechowe w postaci cienkich przewodów. Widać również fragment kręgosłupa ludzkiego i naczyń krwionośnych ramion.

Układ oddechowy

Układ oddechowy u człowieka dzieli się na drogi oddechowe i właściwy narząd oddechowy, czyli płuca. Płuca zbudowane są z pęcherzyków i to w nich dochodzi do wymiany gazów.
Źródło: Scientific Animations, licencja: CC BY-SA 4.0.

Budowa i funkcje układu oddechowego

Twoje cele
  • Omówisz budowę układu oddechowego człowieka.

  • Wykażesz związek miedzy budową a funkcją narządów układu oddechowego.

Układ oddechowy człowieka tworzą narządy biorące udział w transporcie powietrzawymianie gazowej między organizmem a środowiskiem. W jego skład wchodzą górnedolne drogi oddechowe oraz właściwy narząd oddechowy – płuca.

W prawidłowym funkcjonowaniu układu oddechowego kluczową rolę odgrywają nabłonki: jednowarstwowy płaski, który tworzy pęcherzyki płucne i zapewnia wymianę gazową oraz jednowarstwowy wielorzędowy migawkowy, który wyściela znaczną część dróg oddechowych i pełni funkcje ochronne i oczyszczające.  

R1D6HTAHUE8XO
Ilustracja interaktywna przedstawia sylwetkę nagiego mężczyzny. Zostały na niej wyróżnione elementy układu oddechowego: płuca, oskrzela, tchawica i krtań. Za piersiami znajdują się dwa duże trójkątne, czerwone płuca złożone z płatów oraz oskrzela, które łączą je z tchawicą. Tchawica ma ona postać długiej rury złożonej z chrząstek tchawiczych o podkowiastym kształcie zwieńczonej krtanią. Krtań zbudowana jest z zespołu chrząstek, więzadeł i mięśni. Jama gardłowa prowadzi od krtani do jamy ustnej. Przy niej znajdują się usta mężczyzny.
Wybrane narządy układu oddechowego człowieka.
Źródło: Przedmiotowy model 3D został opracowany przez Englishsquare.pl Sp. z o.o., w oparciu o materiał źródłowy zakupiony w ramach serwisu: www.turbosquid.com. Jakiekolwiek dalsze użycie tego modelu 3D podlega wszelkim ograniczeniom opisanym w licencji opublikowanej na przywołanej stronie internetowej, tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.
Już wiesz

Przypomnij sobie informacje o tkance nabłonkowej występującej w układzie oddechowym. 

ROJNVHQ9GB3U1
Grafika przedstawia poszczególne rodzaje nabłonków z opisami: 1. Ilustracja przedstawia model nabłonka jednowarstwowego płaskiego. Komórki są płaskie, ułożone w jednej warstwie. Na modelu pokazano tkankę łączną, błonę podstawną w postaci niewielkich ułożonych ściśle formacji i komórki z umieszczonymi w środku jądrami. Z prawej fragment obrazu mikroskopowego tegoż nabłonka ujęty z góry. Komórki nabłonka są wielokątne, ściśle ułożone jedna przy drugiej. 2. Ilustracja przedstawia model nabłonka jednowarstwowego sześciennego. Komórki mają sześcienny kształt, jądra komórkowe ułożone są centralnie. Na modelu pokazano tkankę łączną, błonę podstawną, komórki przypominające w budowie sześciany ze znajdującymi się w środku jądrami. Z prawej fragment obrazu mikroskopowego nabłonka ujęty z góry. Komórki tworzą kwadratowe skupiska na obrysie elipsy. Widoczne w środku są jądra komórkowe. 3. Ilustracja przedstawia model nabłonka jednowarstwowego walcowatego. Na modelu pokazano tkankę łączną, komórki kielichowate, błonę podstawną, jajowate komórki nabłonkowe z jądrami w centrum oraz rzęskami na powierzchni wolnej. Z prawej fragment obrazu mikroskopowego ujęty z góry. Komórki ustawione są pionowo koło siebie jednak koło drugiej. W środku znajdują się jądra komórkowe. 4. Ilustracja przedstawia model nabłonka jednowarstwowego wielorzędowego. Na modelu pokazano tkankę łączną, błonę podstawną, komórki nabłonkowe z jądrami komórkowymi i rzęskami na powierzchni wolnej. Nabłonek jest zbudowany z dwóch rodzajów komórek: wysokich w kształcie graniastosłupów oraz niskich, klinowatych. Oba rodzaje komórek kontaktują się z błoną podstawną, jednak ich jądra leżą na różnej wysokości, tworząc rzędy – sprawia to, że tkanka wydaje się mieć wielowarstwową strukturę. Komórki wysokie na swej szczytowej powierzchni mogą mieć rzęski, których jednokierunkowe ruchy przemieszczają różne substancje (nabłonek migawkowy). Z prawej fragment obrazu mikroskopowego nabłonka ujęty z góry. Komórki umieszczone są przeciwstawnie jedna przy drugiej, na wierzchu posiadają niewielkie rzęski. 5. Ilustracja przedstawia model nabłonka wielowarstwowego płaskiego; Na modelu pokazano tkankę łączną, błonę podstawną i piętrzące się warstwowo jedna na drugiej komórki płaskie z jądrami. Warstwa jest zbudowana z kilku warstw komórek ułożonych w warstwach spłaszczających się i obumierających w miarę oddalania od błony podstawnej. Ma zdolności regeneracyjne dzięki warstwie rozrodczej zlokalizowanej przy błonie podstawnej. Z prawej fragment obrazu mikroskopowego tegoż nabłonka ujęty z góry. Widoczne są warstwowo ułożone komórki z jądrami.
Budowa i lokalizacja różnych rodzajów nabłonków.
Źródło: Berkshire Community College Bioscience Image Library, Englishsquare.pl Sp. z o.o., www.flickr.com, licencja: CC BY-SA 3.0.

Drogi oddechowe

Do górnych dróg oddechowych zalicza się jamę nosowągardło. W skład dolnych dróg oddechowych, wchodzi natomiast krtań, tchawicaoskrzela

R1SS8RN8aO0bo
Na ilustracji przedstawiony jest model górnych dróg oddechowych. Poczynając od góry cyfrą jeden oznaczona jest półokrągła jama nosowa zajmująca przestrzeń wewnątrz czaszki za nozdrzami. Pod jamą nosową znajduje się jama ustna z językiem. W miejscu, gdzie łączą się obie jamy znajduje się gardło, oznaczone cyfrą dwa. Pod gardłem widoczna jest węższa krtań, której przypisano cyfrę trzy, a na dolnej ścianie krtani znajduje się głośnia, oznaczona cyfrą cztery. W krtani oraz pod nią cyfrą sześć oznaczono fałdy głosowe. Od krtani w dół odchodzi cienki, karbowany przewód – tchawica z przypisaną do niej cyfrą pięć.
Model górnych dróg oddechowych wraz z krtanią i tchawicą.
Źródło: Przedmiotowy model 3D został opracowany przez Englishsquare.pl Sp. z o.o., w oparciu o materiał źródłowy zakupiony w ramach serwisu: www.turbosquid.com. Jakiekolwiek dalsze użycie tego modelu 3D podlega wszelkim ograniczeniom opisanym w licencji opublikowanej na powołanej stronie internetowej., tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.

Górne drogi oddechowe

RDBHXOBV41ST5
Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.
Źródło: scientificanimations.com, licencja: CC BY-SA 4.0.

Dolne drogi oddechowe

Krtań

Krtań to narząd leżący poniżej nasady języka i kości gnykowejkość gnykowakości gnykowej, utworzony z kilku chrząstek połączonych ruchomo za pomocą mięśni i więzadeł. Jedna z chrząstek położona ku przodowi to chrząstka tarczowa, dobrze widoczna i silnie rozrośnięta u mężczyzn (tzw. jabłko Adama). Wnętrze krtani, zwane też jamą krtani, pokryte jest śluzówką. Wejście krtani stanowi granicę z dolną częścią gardła. Za nim jest głośnia, która jest najwęższą częścią krtani – znajdują się w niej fałdy głosowe. Przechodzące przez zwężoną głośnię powietrze wprawia je w drgania. Kształt krtani oraz napięcie fałdów głosowych decydują o wysokości głosu, a tempo przepływu powietrza przez te narządy – o jego sile.

Ważnym elementem jest nagłośnia. Jest to chrząstka, która zamyka wejście do krtani podczas przełykania pokarmu.

Tchawica

Tchawica u dorosłego człowieka ma długość około 10‑16 cm i kształt sprężystej, spłaszczonej od tyłu rury złożonej z 16–20 podkowiastych chrząstek połączonych więzadłami. Dzięki takiej budowie tchawica nie zapada się w czasie oddychania i zapewnia drożność dróg oddechowych.

Oskrzela

Tchawica rozgałęzia się na dwa oskrzela główne (lewe i prawe), podobne do niej budową. Oskrzela główne wnikają do płuc, gdzie rozgałęziają się na coraz to mniejsze rurki określane jako oskrzela płatowe, a te z kolei tworzą dalsze rozgałęzienia - oskrzela segmentowe. Na ich końcach znajdują się oskrzeliki. System oskrzeli w płucach nazywany jest drzewem oskrzelowym.  

Wnętrza tchawicy i drzewa oskrzelowego (z wyjątkiem oskrzelików) wysłane są nabłonkiem jednowarstwowym wielorzędowym migawkowym zawierającym liczne komórki zdolne do wydzielania śluzu. Dzięki takiej budowie zarówno tchawica, jak i oskrzela oczyszczają wdychane powietrze z mikroorganizmów, drobin kurzu i pyłu. Zanieczyszczenia są wyłapywane przez rzęski nabłonka migawkowego i zlepiane przez śluz. Powstała wydzielina jest przesuwana ku górze przez rzęski, a następnie odkrztuszana lub połykana.

Główną funkcją oskrzeli jest transport ogrzanego, nawilżonego i oczyszczonego powietrza do płuc.

Re6yV5NZGRQtL
Model oskrzeli.
Źródło: Przedmiotowy model 3D został opracowany przez Englishsquare.pl Sp. z o.o., w oparciu o materiał źródłowy zakupiony w ramach serwisu: www.turbosquid.com. Jakiekolwiek dalsze użycie tego modelu 3D podlega wszelkim ograniczeniom opisanym w licencji opublikowanej na powołanej stronie internetowej., tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.

Płuca

Budowa zewnętrzna

Płuca są narządami parzystymi. W każdym z płuc wyróżnia się część górną – szczyt, część dolną – podstawę, wklęsłą powierzchnię przeponową, wypukłą powierzchnię żebrową oraz powierzchnię przyśrodkową.

Na powierzchni przyśrodkowej znajduje się tzw. wnęka płuca, przez którą wnikają do płuc oskrzela, tętnica płucna, tętnica oskrzelowa, nerwy układu autonomicznego, a opuszczają je żyła płucna, żyła oskrzelowa oraz naczynia limfatyczne.

Każde płuco otoczone jest błoną surowiczą zwaną opłucną, utworzoną z dwóch blaszek: zewnętrznej (opłucna ścienna) i wewnętrznej (opłucna płucna), między którymi znajduje się niewielka jama wypełniona płynem surowiczym. Zadaniem opłucnej jest zmniejszenie tarcia pomiędzy ścianą klatki piersiowej a powierzchnią płuc podczas ruchów oddechowych.

R1avbwFyV7Sx3
Model płuc.
Źródło: Przedmiotowy model 3D został opracowany przez Englishsquare.pl Sp. z o.o., w oparciu o materiał źródłowy zakupiony w ramach serwisu: www.turbosquid.com. Jakiekolwiek dalsze użycie tego modelu 3D podlega wszelkim ograniczeniom opisanym w licencji opublikowanej na powołanej stronie internetowej., tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.

Płuca podzielone są szczelinami na płaty: płuco prawe na trzy, a lewe na dwa.

Budowa wewnętrzna

Do poszczególnych płatów dochodzą oskrzela płatowe. Płaty z kolei zbudowane są z mniejszych fragmentów – segmentów oskrzelowo‑płucnych, do których dochodzą oskrzela segmentowe.

RyTu1tpGEPhtt
Schemat płuc człowieka z widocznymi drogami oddechowymi i różnymi kolorami dla każdego płata.
Źródło: Patrick J. Lynch, wikipedia.org, licencja: CC BY 2.5.

Oskrzela segmentowe dzielą się na coraz mniejsze przewody, z których te o najmniejszej średnicy to oskrzeliki końcowe. Każdy z nich jest ślepo zakończony pęcherzykami płucnymi, będącymi miejscem wymiany gazowej. Ich wnętrze pokryte jest surfaktantem płucnymsurfaktant płucnysurfaktantem płucnym, mieszaniną białek i lipidów, zapobiegającym nadmiernemu rozciągnięciu pęcherzyków płucnych w trakcie wdechu, a także przeciwdziałającym zapadaniu oraz sklejaniu się ich ścian w trakcie wydechu.

Ściany pęcherzyków płucnych oraz gęsto je oplatających włosowatych naczyń krwionośnych zbudowane są z cienkiego nabłonka jednowarstwowego płaskiego. Dzięki temu powietrze znajdujące się w pęcherzyku płucnym jest oddzielone od krwi w naczyniu włosowatym jedynie przez dwie cienkie ściany, co znacznie usprawnia proces wymiany gazowej w płucach.

Łączna powierzchnia pęcherzyków obu płuc wynosi u człowieka około 200 mIndeks górny 2, a powierzchnia oplatających je naczyń włosowatych około 140 mIndeks górny 2. Wymiana gazowa na tak dużej powierzchni zaspakaja w pełni zapotrzebowanie organizmu na tlen – jej osiągnięcie było możliwe dzięki kulistemu kształtowi pęcherzyków.

surfaktant płucny
kość gnykowa
bg‑blue

Zapoznaj się z filmem, a następnie wykonaj polecenia.

R18V4ET3GJDJ11
Film opisuje budowę układu oddechowego człowieka.
Polecenie 1
R1EEXCZE6295Q
Obejrzyj film, a następnie wymień elementy, które budują pierwszy odcinek układu oddechowego. (Uzupełnij).
Polecenie 2
RF0TRXhVkSDr2
Wyjaśnij na czym polega struktura drzewa oskrzelowego. (Uzupełnij).
bg‑blue

Podsumowanie

  • Układ oddechowy człowieka składa się z górnych dróg oddechowych (jama nosowa, gardło) oraz dolnych dróg oddechowych (krtań, tchawica, oskrzela, oskrzeliki) i płuc.

  • Jama nosowa: ogrzewa, nawilża i oczyszcza powietrze z drobinek kurzu i drobnoustrojów.

  • Gardło: wspólny odcinek dróg oddechowych i pokarmowych, kieruje powietrze do krtani.

  • Krtań: zbudowana z chrząstek (w tym nagłośni, która chroni przed zakrztuszeniem); zawiera fałdy głosowe, które umożliwiają  wydawanie dźwięków.

  • Tchawica: elastyczna rura z  podkowiastymi chrząstkami, która prowadzi powietrze do oskrzeli i chroni drogi oddechowe przed zapadaniem się.

  • Oskrzela i oskrzeliki: rurkowate struktury o różnej średnicy, rozgałęziają się w płucach, doprowadzając powietrze do pęcherzyków płucnych.

  • Płuca: parzysty narząd położony w klatce piersiowej, otoczony opłucną; stanowią miejsce zachodzenia wymiany gazowej. 

  • Opłucna: podwójna błona, która zmniejsza tarcie podczas ruchów oddechowych i utrzymuje ujemne ciśnienie w jamie opłucnej.

Ćwiczenia utrwalające

R34FJGTH4AUME
Ćwiczenie 1
Przyporządkuj funkcjom jamy nosowej odpowiednie elementy budowy. Ogrzewanie wdychanego powietrza. Możliwe odpowiedzi: 1. Komórki nabłonka produkujące śluz., 2. Komórki zmysłowe w obrębie okolicy węchowej., 3. Bogato unaczyniona błona śluzowa., 4. Włosy, nabłonek migawkowy. Oczyszczanie wdychanego powietrza. Możliwe odpowiedzi: 1. Komórki nabłonka produkujące śluz., 2. Komórki zmysłowe w obrębie okolicy węchowej., 3. Bogato unaczyniona błona śluzowa., 4. Włosy, nabłonek migawkowy. Nawilżanie wdychanego powietrza. Możliwe odpowiedzi: 1. Komórki nabłonka produkujące śluz., 2. Komórki zmysłowe w obrębie okolicy węchowej., 3. Bogato unaczyniona błona śluzowa., 4. Włosy, nabłonek migawkowy. Rozpoznawanie zapachów. Możliwe odpowiedzi: 1. Komórki nabłonka produkujące śluz., 2. Komórki zmysłowe w obrębie okolicy węchowej., 3. Bogato unaczyniona błona śluzowa., 4. Włosy, nabłonek migawkowy.
R16KON9ZOEU7B
Ćwiczenie 2
Przyporządkuj narządy do odpowiedniej grupy. Górne drogi oddechowe Możliwe odpowiedzi: 1. gardło, 2. krtań, 3. tchawica, 4. płuca, 5. jama nosowa, 6. zatoki przynosowe, 7. oskrzela, 8. oskrzeliki Dolne drogi oddechowe Możliwe odpowiedzi: 1. gardło, 2. krtań, 3. tchawica, 4. płuca, 5. jama nosowa, 6. zatoki przynosowe, 7. oskrzela, 8. oskrzeliki
R1GCCA7SOU184
Ćwiczenie 3
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.
Źródło: Patrick J. Lynch, wikipedia.org, licencja: CC BY 2.5.
Ćwiczenie 3
R1U1REO4LBRZ3
Zaznacz wszystkie funkcje krtani. Możliwe odpowiedzi: 1. zawiera fałdy głosowe, 2. ogrzewa wdychane powietrze, 3. umożliwia przełykanie, 4. chroni przed wpadaniem kęsów pokarmu do tchawicy
Polecenie 3

Wróć do polecenia na stronie „Na dobry początek” i dopisz brakujące definicje. Pamiętaj, żeby nie kopiować słownika, ale wyjaśnić każde słowo kluczowe w miarę możliwości swoimi słowami.