Zwierzęta bezkręgowe
Stawonogi
Wskażesz cechy wspólne stawonogów.
Rozróżnisz skorupiaki, pajęczaki i owady.
Przeanalizujesz różnorodność morfologiczną stawonogów.
Scharakteryzujesz narządy wewnętrzne stawonogów i ich funkcje.
Wykażesz różnorodność anatomiczną stawonogów.
Do stawonogów (Arthropoda) należą: skorupiaki, pajęczaki, owady i wije. Dzięki licznym przystosowaniom w budowie anatomicznej i morfologicznej bezkręgowce te opanowały wszystkie środowiska życia. Swoją nazwę stawonogi zawdzięczają członowanym odnóżom, które połączone są stawami. Odnóża głowowe i tułowiowe, w zależności od środowiska życia i sposobu pobierania pokarmu, uległy modyfikacjom, co najbardziej uwidocznione jest u owadów.
Przegląd systematyczny stawonogów
Stawonogi to najliczniejszy gatunkowo typ zwierząt, występujący we wszystkich środowiskach życia na Ziemi: w wodach słodkich i słonych oraz w większości środowisk lądowych.
Typ stawonogi podzielono na trzy podtypy:
skorupiaki (Crustacea);
szczękoczułkowce (Chelicerata);
tchawkowce (Tracheata).
Ogólna budowa ciała stawonogów
Mimo dużej różnorodności trybu życia stawonogi mają wspólny plan budowy ciała. Są dwubocznie symetryczne, zbudowane z segmentów, które mogą się ze sobą łączyć, tworząc tagmy (odcinki): głowę, tułów i odwłok. Segmentacja (metameria) jest heteronomiczna: człony różnią się znacznie budową oraz funkcją.
Z boków ciała stawonoga wyrastają odnóża o członowanej budowie. Są ruchomo zestawione z ciałem, a ich człony łączą się ze sobą za pomocą stawów. Pierwotnie każdy segment, oprócz pierwszego i ostatniego, zaopatrzony był w parę odnóży odgrywających role lokomotoryczne. Wraz z różnicowaniem się segmentów zmianom uległa budowa odnóży, które przystosowały się do pełnienia różnych funkcji:
odnóża głowowe przekształciły się w narządy zmysłów albo gębowe,
odnóża tułowiowe (kroczne) pełnią funkcje lokomocyjne,
odnóża odwłokowe mogą też być kroczne, a także pływne, jak również pełnić funkcję narządu kopulacyjnego bądź służyć do podtrzymywania jaj. U wielu gatunków zanikły lub są szczątkowe.
Stawonogi to zwierzęta trójwarstwowe. Występuje u nich jama ciała – miksocel (hemocel) – wypełniająca przestrzeń między narządami wewnętrznymi. Jest to jama mieszana, powstająca w rozwoju zarodkowym z worków celomatycznych, które łączą się ze sobą oraz z przestrzeniami pierwotnej jamy ciała. Miksocel wypełniony jest hemolimfąhemolimfą.
Różnorodność morfologiczna stawonogów
Skorupiaki (Crustacea)
Ciało skorupiaków pokryte jest oskórkiem przesyconym węglanem wapnia. Zbudowane jest z głowotułowiagłowotułowia oraz odwłoka.
U raka, będącego przedstawicielem dziesięcionogów, na głowotułowiu znajdują się: para oczu złożonych, dwie pary czułków i trzy pary odnóży gębowych (para żuwaczek i dwie pary szczęk). Grzbietową część głowotułowia okrywa pancerz – karapaks. Nie wszystkie skorupiaki mają jednak taki sam podział ciała i równie silnie uwapniony pancerz.
Na każdym segmencie tułowia występuje para odnóży. U dziesięcionogów pierwsze trzy pary odnóży tułowiowych tworzą szczękonóża, natomiast pięć kolejnych par pełni funkcję odnóży krocznych. Pierwsza para odnóży krocznych może być zakończona dużymi szczypcami.
Odnóża przy odwłoku służą do pływania i wspierają funkcję rozrodczą. Ostatnia para odnóży na odwłoku tworzy płetwę ogonową. U skorupiaków wyższych występuje sześć par odnóży odwłokowych, nie mają ich natomiast skorupiaki niższe.
Pajęczaki (Arachnida)
Ciało pajęczaków pokryte jest chitynowym oskórkiem. Składa się z głowotułowia i odwłoka.
Pajęczaki mają sześć par odnóży: dwie pary gębowych (szczękoczułki i nogogłaszczki) i cztery pary krocznych. Szczękoczułki zakończone są szczypcami, pazurkami, sztyletami. Nogogłaszczki służą do żucia, dotyku, a czasami są zakończone szczypcami.
Pajęczaki nie mają odnóży odwłokowych lub tylko te przekształcone w kądziołki przędne.
Owady (Insecta)
Owady zbudowane są z:
głowy, na której występują oczy złożone lub zarówno oczy złożone, jak i oczy proste, jedna para czułków oraz wyspecjalizowany aparat gębowy;
tułowia, który jest trzysegmentowy; przy każdym segmencie występuje para odnóży; dodatkowo u gatunków uskrzydlonych przy drugim i trzecim segmencie występują skrzydła;
odwłoka, który również jest zbudowany z segmentów: od czterech–sześciu do dwunastu.
W zależności od sposobu pobierania pokarmu przez owady wyróżnia się pięć typów aparatów gębowych.
Odnóża kroczne owadów są zbudowane według wspólnego planu budowy, jednak w zależności od trybu życia poszczególnych gatunków ich elementy mogą różnić się kształtem, wielkością i budową, stanowiąc przystosowanie do pełnionych funkcji.
U niektórych gatunków owadów występują zjawiska mimetyzmumimetyzmu i mimikrymimikry.
Wije (Myriapoda)
Wije zbudowane są z głowy, na której znajdują się para czułków i trzy pary przekształconych odnóży (para żuwaczek i dwie pary szczęk), oraz wielosegmentowego tułowia, z którego odchodzą liczne odnóża. U pareczników większość segmentów tułowia ma jedną parę odnóży, natomiast u krocionogów widoczne segmenty powstałe ze zlania dwóch metamerów mają zwykle po dwie pary odnóży.
Wije są zwierzętami lądowymi. Żywią się pokarmem roślinnym, szczątkami innych organizmów (saprofagami) lub są drapieżnikami – korzystają wówczas ze szczękonóży (jadowych pazurów), którymi paraliżują ofiarę lub bronią się przed atakiem. Roślinożerne wije (z rodziny krocionogów) należą do najstarszych zwierząt lądowych.
Wije to zwierzęta rozdzielnopłciowe, jajorodne. Zapłodnienie jest wewnętrzne. Rozwój wijów trwa od roku do kilku lat, występuje w nim kilka linień. Samice niektórych gatunków opiekują się potomstwem.
Budowa anatomiczna stawonogów
Układ pokarmowy
Układ pokarmowy stawonogów składa się z trzech odcinków:
jelita przedniego, w którym znajduje się przełyk, u niektórych gatunków także wole lub żołądek,
jelita środkowego, do którego uchodzi gruczoł wątrobowo‑trzustkowy wytwarzający enzymy trawienne,
jelita tylnego.
Przedni i tylny odcinek układu pokarmowego jest wysłany chityną.
Skorupiaki mają dwukomorowy żołądek, którego przednia część, żołądek żujący, jest wysłana chitynowymi listewkami umożliwiającymi rozcieranie pokarmu. W tylnej części, żołądku gruczołowym, znajdują się gruczoły trawienne.
Pajęczaki mają umięśnioną gardziel działającą jak pompa ssąca: wysysa ona półpłynny pokarm. U pajęczaków (oprócz roztoczy) występuje trawienie zewnętrzne: wydzielają one enzymy trawienne na ofiarę lub do jej wnętrza, a następnie zasysają powstały płyn.
Owady mają różne gruczoły związane z przewodem pokarmowym, a wole służy głównie do magazynowania pokarmu. Zasadnicze trawienie i wchłanianie zachodzi w jelicie środkowym. U gąsienic motyli gruczoły ślinowe przekształcone są w gruczoły przędne wytwarzające jedwabne nici do budowy kokonu.
Układ oddechowy
U stawonogów występują różne narządy, którymi zachodzi wymiana gazowa. Bezkręgowce te mogą oddychać:
skrzelami,
tchawkami,
skrzelotchawkami,
płucotchawkami.
Wymiana gazowa u niektórych stawonogów, np. niewielkich skorupiaków (oczlik, rozwielitka) lub pajęczaków (roztocze) może zachodzić całą powierzchnią ciała.
Skrzela umożliwiają wymianę gazową w środowisku wodnym. Występują u skorupiaków i niektórych owadów wodnych. Są to cienkościenne, ukrwione wyrostki usytuowane na tułowiu, odnóżach i odwłoku. Jeśli znajdują się wewnątrz komór skrzelowych i są okryte częścią pancerza, są to skrzela wewnętrzne; jeśli nie są niczym okryte i wystają poza ciało – skrzela zewnętrzne.
Układ tchawkowy składa się z chitynowych rurek, których najmniejsze rozgałęzienia (tracheole) docierają bezpośrednio do komórek ciała. Kontakt ze środowiskiem zewnętrznym odbywa się za pomocą przetchlinek – otworów znajdujących się po bokach ciała. Układ tchawkowy występuje m.in. u owadów, wijów, niektórych roztoczy i pająków.
Skrzelotchawki występują u larw owadów wodnych i umożliwiają im oddychanie w wodzie. Są to wyrostki na odwłoku lub tułowiu zawierające tchawki. Nie mają przetchlinek – tlen z wody dyfunduje do nich przez powierzchnię ciała, a następnie jest rozprowadzany po organizmie przez system tchawek.
Płucotchawki, czyli płuco książkowe, jest komorą z licznymi blaszkami omywanymi hemolimfą. Występują u pajęczaków. Usytuowane są na odwłoku w liczbie od jednej do czterech par.
Układ krwionośny
Układ krwionośny stawonogów jest otwarty: w naczyniach głównych, aorcie i tętnicy przemieszcza się hemolimfa, która wylewa się do jamy ciała i obmywa narządy wewnętrzne, po czym ponownie zostaje zassana do serca. Serce, położone po stronie grzbietowej, wyposażone jest w otwory, tzw. ostia, przez które hemolimfa dostaje się do niego z jamy ciała.
Hemolimfa u wielu stawonogów jest czerwona (zawiera erytrokruorynę) lub niebieska (zawiera hemocyjaninę). Hemolimfa owadów jest bezbarwna lub żółtawa, ponieważ nie zawiera barwników oddechowych wiążących tlen.
Układ nerwowy i narządy zmysłów
Układ nerwowy stawonogów składa się z parzystych zwojów nadprzełykowych i zwoju podprzełykowego, połączonych obrączką okołoprzełykową, oraz z dwóch brzusznych pni nerwowych odchodzących od zwoju podprzełykowego. U najprostszych stawonogów układ nerwowy ma budowę drabinkową, u bardziej rozwiniętych – postać parzystych zwojów połączonych pniami nerwowymi lub łańcuszka brzusznego powstałego z połączenia brzusznych pni nerwowych.
U poszczególnych grup stawonogów obserwuje się specjalizację układu nerwowego, polegającą na koncentracji (zlaniu się) zwojów nadprzełykowych i wytworzeniu ośrodka centralnego – mózgu. Najlepiej rozwinięty jest u owadów społecznychspołecznych, czyli pszczół, termitów, mrówek.
U stawonogów występują liczne narządy zmysłu: smaku, węchu, dotyku (włoski dotykowe), równowagi (statocysty), wzroku (oczy proste – u większości pajęczaków, oczy złożone – u owadów, wijów, niektórych pajęczaków, skorupiaków) oraz słuchu (narządy tympanalnenarządy tympanalne). Zmysły są u stawonogów dobrze rozwinięte, zwłaszcza wzrok i węch.
Układ wydalniczy
U stawonogów występują dwa typy narządów wydalniczych.
U niektórych stawonogów są nimi przekształcone metanefrydia, składające się z pęcherzyka i kanału wydalniczego zakończonego otworem wydalniczym. Nazwy poszczególnych narządów pochodzą od miejsca, w którym znajduje się ujście:
u skorupiaków – gruczoły szczękowegruczoły szczękowe i gruczoły czułkowegruczoły czułkowe,
u pajęczaków – gruczoły biodrowegruczoły biodrowe.
Cewki Malpighiego występują u owadów i wijów. Są ślepo zakończonymi przewodami uchodzącymi na granicy jelita środkowego i tylnego. Zbierają one szkodliwe metabolity wtórne i zbędne elektrolity z jamy ciała i przekazują je do przewodu pokarmowego.
Stawonogi lądowe wydalają guaninę lub kwas moczowy, a stawonogi wodne – rozcieńczony amoniak.
Rozmnażanie i rozwój
Większość stawonogów rozmnaża się płciowo, ale u różnych grup występuje także partenogeneza. W większości są rozdzielnopłciowe. Obojnactwo występuje u nich bardzo rzadko.
Niektóre gatunki mają wyraźnie zaznaczony dymorfizm płciowy, który dotyczy najczęściej różnic w rozmiarach (zazwyczaj samice są większe od samców).
U wielu gatunków stawonogów wodnych występuje zapłodnienie zewnętrzne, natomiast u stawonogów lądowych zapłodnienie wewnętrzne.
Większość stawonogów jest jajorodna. Niektóre są żyworodne, np. skorpiony.
Rozwój stawonogów może być:
prosty (ametabolia): z jaj wylęgają się młode, które są podobne do dorosłych osobników,
złożony: występuje stadium larwalne; larwy przechodzą przeobrażenieprzeobrażenie (metamorfozę) do postaci dorosłej (imagoimago); wyróżnia się dwa typy przeobrażenia: przeobrażenie zupełne (holometabolia) i przeobrażenie niezupełne (hemimetabolia).
Skorupiaki w większości są jajorodne. U zwierząt z rzędów przekopnic (Notostraca), wioślarek (Cladocera) i gromady małżoraczków (Ostracoda) występuje rozwój partenogenetyczny (dzieworodny) polegający na rozwoju osobników potomnych z niezapłodnionych komórek jajowych.
Skorupiaki są rozdzielnopłciowe, a u niektórych występuje dymorfizm płciowy. Gonady, które są pierwotnie parzyste, mogą się łączyć w jeden nieparzysty narząd płciowy, od którego odchodzą podwójne narządy wyprowadzające: nasieniowody lub jajowody. Uchodzą one w różnych segmentach ciała. Funkcje kopulacyjne pełnią odpowiednio przystosowane odnóża.
W początkowym odcinku dróg rodnych samicy skorupiaków znajduje się zbiorniczek nasienny, w którym gromadzona jest sperma. Samica wyciska jego zawartość do wody podczas składania jaj, stąd mówi się, że zaplemnienie u skorupiaków jest wewnętrzne, a zapłodnienie zewnętrzne.
U większości skorupiaków występuje opieka nad potomstwem. Zapłodnione jaja i rozwijające się zarodki są chronione na różne sposoby. Samice noszą jaja w specjalnych komorach lęgowych bądź są one przyklejane do odnóży.
Pajęczakisą rozdzielnopłciowe. Ich układ rozrodczy złożony jest z gonad i przewodów wyprowadzających, które uchodzą na przodzie brzusznej strony odwłoka.
U kosarzy i nielicznych roztoczy występują narządy kopulacyjne, u pozostałych do przenoszenia spermy w spermatoforach służą części szczękoczułków, nogogłaszczek bądź trzeciej pary odnóży.
Większość pajęczaków jest jajorodna. Wyjątkiem są niektóre gatunki roztoczy, które są jajożyworodne lub żyworodne, i skorpiony, które są żyworodne.
U większości zachodzi rozwój prosty, bez postaci larwalnych.
Wije to zwierzęta rozdzielnopłciowe, jajorodne, z zapłodnieniem wewnętrznym. Samice niektórych gatunków opiekują się potomstwem. U wielu gatunków młode wije są podobne do osobników dorosłych, z tą różnicą, że mają jedynie kilka segmentów, podczas gdy osobniki dorosłe mają ich kilkadziesiąt. Wraz z kolejnymi wylinkami liczba ich segmentów wzrasta.
Owady są jajożyworodne lub żyworodne. Owady jajożyworodne, takie jak muchówki i chrząszcze, wylęgają się przed lub zaraz po złożeniu jaja.
U niektórych owadów występuje heterogonia, czyli przemiana pokoleń płciowych. Samce (trutnie) niektórych pszczół i termitów powstają na drodze partenogenezy.
Zapłodnienie u owadów jest wewnętrzne. Niektóre gatunki odbywają kopulację tylko raz, a sperma jest przechowywana w specjalnych zbiorniczkach nasiennych samicy.
W wyborze partnera dużą rolę odgrywają feromony, wonne wydzieliny specjalnych gruczołów, służące m.in. do wabienia osobników płci przeciwnej.
U owadów rozróżnia się:
rozwój prosty bez przeobrażenia;
rozwój złożony z przeobrażeniem.
W rozwoju prostym stadia larwalne przypominają dojrzałe osobniki. W trakcie kolejnych linieńlinień larwy rosną i pojawiają się u nich nowe struktury morfologiczne. Owady o tym typie rozwoju nadal linieją po osiągnięciu dojrzałości. Rozwój prosty występuje u owadów pierwotnie bezskrzydłych.
W rozwoju złożonym z przeobrażeniem stadia młodociane przechodzą przeobrażenie morfologiczne i biologiczne. Wiąże się to ze zmianą sposobu odżywiania oraz wykształceniem skrzydeł u postaci dorosłej. Imago nie rośnie ani nie linieje. Rozwój złożony występuje u owadów uskrzydlonych. Wyróżnia się dwa typy rozwoju z przeobrażeniem:
hemimetabolię (przeobrażenie niezupełne);
Przebieg rozwoju z przeobrażeniem niezupełnym przebiega według poniższego schematu.
holometabolię (przeobrażenie zupełne).
Przebieg rozwoju z przeobrażeniem zupełnym przebiega według poniższego schematu.
W rozwoju z przeobrażeniem zupełnym larwy całkowicie różnią się od postaci dorosłej. Dotyczy to nie tylko budowy ciała, ale także zasiedlanego środowiska i sposobu odżywiania się.
Podobnie jak w przeobrażeniu niezupełnym larwy pobierają pokarm i rosną, a wraz ze wzrostem zrzucają stary oskórek. Jednak ich wygląd nie zmienia się. Przebudowa narządów larwalnych następuje dopiero w kolejnym stadium pośrednim, jakim jest poczwarka.
U różnych gatunków owadów występują różne rodzaje larw i poczwarek.
Znaczenie stawonogów w przyrodzie i dla człowieka
Stawonogi mają ogromne znaczenie w przyrodzie i dla człowieka.
Organizmy te są istotnym elementem łańcuchów pokarmowych, stanowiąc pokarm wielu zwierząt: innych stawonogów, ryb, płazów (żab i ropuch), gadów (jaszczurek), ptaków i ssaków. Duże skorupiaki i nieliczne owady są również ważnym składnikiem pożywienia człowieka w wielu regionach świata.
Roślinożerne stawonogi, takie jak motyle, termity, mszyce i pszczoły, zjadają pokarm roślinny: liście, kwiaty, nektar, owoce, nasiona, soki roślinne, a także twarde drewno. Mają wpływ na roślinność i skład gatunkowy fauny. Część z nich jest szkodnikami upraw, powodującymi straty w rolnictwie (stonka ziemniaczana, bielinek kapustnik) i sadownictwie (owocówka jabłkóweczka, misecznik śliwowy) oraz w lasach (brudnica mniszka, strzygonia choinówka).
Niektóre gatunki stawonogów, takie jak rozkruszek mączny, wołek zbożowy i mól ziarniak, niszczą przechowywane ziarno zbóż i produkty żywnościowe.
Błonkoskrzydłe, muchówki i motyle z gromady owadów pełnią kluczową funkcję jako zapylacze roślin, w tym również tych uprawianych na żywność i paszę dla bydła.
Drapieżne stawonogi, takie jak biegacze, biedronki i osy, najczęściej żywią się innymi stawonogami i mięczakami. Tym samym biorą istotny udział w obiegu materii i regulują liczbę organizmów, którymi się żywią. Niektóre z nich zjadają padlinę i inne odpady, oczyszczają więc z nich środowisko, w którym bytują.
Gatunki należące m.in. do krocionogów, drobnonogów i owadów odżywiają się martwą materią organiczną, przyspieszając procesy glebotwórcze.
Rozwielitki to zwierzęta filtrujące zawiesinę organiczną, dzięki czemu przyspieszają proces samooczyszczania wód.
Stawonogi pasożytnicze są szkodliwe i groźne dla człowieka. Roztocze kurzu domowego wywołuje alergie, a świerzbowiec ludzki – świerzb. Inne stawonogi mogą przenosić choroby, np. wesz ludzka jest wektorem dla chorób takich jak tyfus, komar widliszek – malarii, mucha tse‑tse – śpiączki afrykańskiej a pchła szczurza – dżumy. Niektóre gatunki są jadowite, np. wśród owadów – osy i szerszenie, a wśród pająków – ptasznik australijski i wałęsak brazylijski.
Stawonogi mogą być też niszczycielskie, np. szarańcza jest groźnym szkodnikiem upraw. Niektóre owady, np. mole włośniczki i mole kożuszniki, niszczą ubrania, książki i eksponaty muzealne.
Pszczoły i jedwabniki są hodowane przez człowieka. Pszczoły hoduje się w celu uzyskiwania miodu i wosku. Ponadto mleczko pszczele wykorzystywane jest w przemyśle kosmetycznym i farmaceutycznym. Jedwabniki są hodowane w celu uzyskiwania jedwabnych nici.
Zapoznaj się z filmem „Różnorodność morfologiczna i anatomiczna stawonogów”. Na podstawie informacji o skorupiakach, pajęczakach i owadach wykonaj polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1BALGGO81J2O
Film nawiązujący do treści materiału pt. "Różnorodność morfologiczna i anatomiczna stawonogów".
Podsumowanie
Stawonogi to najliczniejszy typ zwierząt, o symetrii dwubocznej i budowie trójwarstwowej, które opanowały wszystkie środowiska dzięki członowanym odnóżom połączonym stawami.
Ciało wykazuje segmentację heteronomiczną – segmenty łączą się w wyraźne odcinki zwane tagmami: głowę, tułów i odwłok (lub głowotułów i odwłok).
Posiadają jamę ciała typu miksocel (powstałą z połączenia celomy i jamy pierwotnej), którą wypełnia hemolimfa.
Zewnętrzną osłonę stanowi chitynowy oskórek, który pełni funkcję szkieletu zewnętrznego i jest okresowo zrzucany podczas linienia.
Skorupiaki wyróżniają się ciałem podzielonym na głowotułów i odwłok, dwiema parami czułków oraz obecnością karapaksu (pancerza).
Pajęczaki charakteryzują się głowotułowiem i odwłokiem, brakiem czułków, posiadaniem sześciu par odnóży (szczękoczułki, nogogłaszczki i 4 pary krocznych) oraz brakiem odnóży na odwłoku.
Owady mają ciało wyraźnie podzielone na trzy tagmy (głowę, tułów, odwłok), jedną parę czułków, trzy pary odnóży tułowiowych oraz często dwie pary skrzydeł.
Układ pokarmowy jest drożny, podzielony na trzy odcinki, przy czym jelito przednie i tylne są wyścielone chityną; pajęczaki stosują trawienie zewnętrzne.
Układ krwionośny jest otwarty, z sercem położonym po stronie grzbietowej, wyposażonym w otwory (ostia).
Narządy wymiany gazowej są zróżnicowane: skrzela (skorupiaki), płucotchawki (pajęczaki) lub system tchawek z przetchlinkami (owady, wije).
Układ nerwowy składa się ze zwojów nadprzełykowych (tworzących mózg), obrączki okołoprzełykowej i brzusznego łańcuszka nerwowego.
Narządy zmysłów są bardzo dobrze rozwinięte: oczy złożone u owadów i skorupiaków oraz oczy proste u pajęczaków.
Układ wydalniczy stanowią zmodyfikowane metanefrydia (gruczoły czułkowe lub biodrowe) u form wodnych oraz cewki Malpighiego u form lądowych.
Rozmnażają się płciowo (zazwyczaj rozdzielnopłciowość i dymorfizm płciowy); zapłodnienie u form lądowych jest wewnętrzne, u wodnych często zewnętrzne.
Rozwój może być prosty lub złożony (z przeobrażeniem zupełnym, gdzie występuje stadium poczwarki, lub niezupełnym, gdzie nimfa przypomina postać dorosłą).
Ćwiczenia utrwalające
Wróć do polecenia na stronie „Na dobry początek” i dopisz brakujące definicje. Pamiętaj, żeby nie kopiować słownika, ale wyjaśnić każde słowo kluczowe w miarę możliwości swoimi słowami.