Ilustracja przedstawia umiejscowienie tarczycy u człowieka wraz z jej budową anatomiczną. Leży ona w dolnej i przedniej części szyi. Tworzą ją dwa symetryczne płaty połączone ze sobą w części centralnej. Za płatami są odcinki przewodu pokarmowego i układu oddechowego, ściśle do niej przylegają. Tarczyca obejmuje je na kształt podkowy
Ilustracja przedstawia umiejscowienie tarczycy u człowieka wraz z jej budową anatomiczną. Leży ona w dolnej i przedniej części szyi. Tworzą ją dwa symetryczne płaty połączone ze sobą w części centralnej. Za płatami są odcinki przewodu pokarmowego i układu oddechowego, ściśle do niej przylegają. Tarczyca obejmuje je na kształt podkowy
Układ dokrewny
Tarczyca to gruczoł wytwarzający tyroksynę (T4), trójjodotyroninę (T3) i kalcytoninę.
Źródło: Scientific Animations, licencja: CC BY-SA 4.0.
Budowa i rola układu dokrewnego
Twoje cele
Podasz lokalizacje gruczołów dokrewnych człowieka.
Wymienisz hormony wydzielane przez poszczególne gruczoły dokrewne.
Układ dokrewny, koordynując pracę narządów wewnętrznych, odgrywa podstawową rolę w procesach związanych z regulacją parametrów środowiska wewnętrznego organizmu. Wytwarzane w nim hormony przenoszone są za pośrednictwem układu krążenia i oddziałują na komórki w całym organizmie.
Gruczoły dokrewne i ich hormony
Układ dokrewny zbudowany jest z gruczołów dokrewnych. Są to gruczoły wewnątrzwydzielnicze, co oznacza że w przeciwieństwie do gruczołów zewnątrzwydzielniczych (np. potowych, łojowych) nie występują w nich przewody wyprowadzające. Dlatego w takich gruczołach hormony uwalniane są do krwi, chłonki lub płynu zewnątrzkomórkowego. W przypadku większości gruczołów dokrewnych funkcję nośnika rozprowadzającego hormony do poszczególnych narządów pełni krew, stąd ich bogate unaczynienie.
Gruczoły dokrewne nie są ze sobą połączone anatomicznie i są rozproszone w całym organizmie. Należą do nich: przysadka mózgowa, tarczyca, przytarczyce, trzustka, nadnercza, gonady (jajniki u kobiet i jądra u mężczyzn), szyszynka oraz grasica.
R1KCFNK563DVB
Schemat przedstawia gruczoły dokrewne człowieka. Składa się on z dwóch konturów: konturu ciała kobiety po lewej stronie, a po prawej konturu ciała mężczyzny. Wewnątrz głowy, zarówno u kobiety i mężczyzny znajduje się mózg. Numerem 1 w okolicach mózgu jest oznaczony niewielki, okrągły gruczoł – szyszynka. Znajduje się nad móżdzkiem, pomiędzy częściami międzymózgowia. U podstawy mózgu i funkcjonalnie połączona z częścią mózgowia - podwzgórzem położony jest gruczoł o nieregularnym kształcie i niewielkich rozmiarach - przysadka mózgowa oznaczona numerem 2. Pomiędzy szyją a klatką piersiową, zarówno jak u kobiety i mężczyzny znajdują się dwa gruczoły. Większy, oznaczony numerem 4 to tarczyca, leży na chrząstce tarczowej krtani. Na tylnej powierzchni tarczycy znajduje się przytarczyca. Jej elementy są symetrycznie rozmieszczone, mają okrągły kształt, po dwa z każdej strony tarczycy, oznaczone numerem 3. Poniżej, pośrodku klatki piersiowej, tuż za mostkiem znajduje się grasica, oznaczona numerem 5. Jest to gruczoł w kształcie dwóch symetrycznych do siebie, przystających stożków. Na wysokości dolnej części brzucha obu płci oznaczono numerem 6 nadnercza znajdujące się w górnej części obu nerek. Są parzyste gruczoły znajdujące się na górnych biegunach nerek, składają się z rdzenia oraz kory nadnerczy. Pomiędzy nerkami numerem 7 oznaczono trzustkę - ma ona podłużny kształt i spory rozmiar. Leży ona w jamie brzusznej po lewej stronie, zawiera różne typy komórek wydzielniczych, m.in. komórki alfa i komórki beta. W dolnej części brzucha u kobiety numerem 8 zaznaczone jajniki. Są to parzyste gruczoły położone w dole miednicy. Są one częścią układu rozrodczego, mają okrągły kształt, są połączone przez jajowody w macicą. Z kolei u mężczyzny numerem 9 oznaczono jądra w kształcie dwóch dużych, symetrycznie ułożonych, okrągłych organów znajdujących się obok siebie. Te parzyste gruczoły znajdujące się w mosznie.
Schemat przedstawia gruczoły dokrewne człowieka. Składa się on z dwóch konturów: konturu ciała kobiety po lewej stronie, a po prawej konturu ciała mężczyzny. Wewnątrz głowy, zarówno u kobiety i mężczyzny znajduje się mózg. Numerem 1 w okolicach mózgu jest oznaczony niewielki, okrągły gruczoł – szyszynka. Znajduje się nad móżdzkiem, pomiędzy częściami międzymózgowia. U podstawy mózgu i funkcjonalnie połączona z częścią mózgowia - podwzgórzem położony jest gruczoł o nieregularnym kształcie i niewielkich rozmiarach - przysadka mózgowa oznaczona numerem 2. Pomiędzy szyją a klatką piersiową, zarówno jak u kobiety i mężczyzny znajdują się dwa gruczoły. Większy, oznaczony numerem 4 to tarczyca, leży na chrząstce tarczowej krtani. Na tylnej powierzchni tarczycy znajduje się przytarczyca. Jej elementy są symetrycznie rozmieszczone, mają okrągły kształt, po dwa z każdej strony tarczycy, oznaczone numerem 3. Poniżej, pośrodku klatki piersiowej, tuż za mostkiem znajduje się grasica, oznaczona numerem 5. Jest to gruczoł w kształcie dwóch symetrycznych do siebie, przystających stożków. Na wysokości dolnej części brzucha obu płci oznaczono numerem 6 nadnercza znajdujące się w górnej części obu nerek. Są parzyste gruczoły znajdujące się na górnych biegunach nerek, składają się z rdzenia oraz kory nadnerczy. Pomiędzy nerkami numerem 7 oznaczono trzustkę - ma ona podłużny kształt i spory rozmiar. Leży ona w jamie brzusznej po lewej stronie, zawiera różne typy komórek wydzielniczych, m.in. komórki alfa i komórki beta. W dolnej części brzucha u kobiety numerem 8 zaznaczone jajniki. Są to parzyste gruczoły położone w dole miednicy. Są one częścią układu rozrodczego, mają okrągły kształt, są połączone przez jajowody w macicą. Z kolei u mężczyzny numerem 9 oznaczono jądra w kształcie dwóch dużych, symetrycznie ułożonych, okrągłych organów znajdujących się obok siebie. Te parzyste gruczoły znajdujące się w mosznie.
Gruczoły dokrewne człowieka.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Hormony wydzielane przez gruczoły dokrewne
Hormony wytwarzane i uwalniane z przysadki mózgowej
Przysadka mózgowa zbudowana jest z dwóch płatów: przedniego i tylnego. Płat przedni wytwarza hormony tropowe, które kontrolują pracę innych gruczołów dokrewnych oraz dwa hormony działające na komórki nieendokrynne (nie wchodzące w skład układu dokrewnego).
- Hormony gonadotropowe (FSH – folikulotropina, LH – lutropina) regulują produkcję estrogenów u kobiet i testosteronu u mężczyzn.
- Hormony melanotropowe (MSH) pobudzają komórki barwnikowe skóry do syntezy i uwalniania melaniny.
Hormon wzrostu (somatotropina)40
To hormon polipeptydowy, który przyspiesza wzrost organizmu. Ma wpływ na przyrost masy mięśniowej i kostnej, bierze udział w syntezie białek, metabolizmie tłuszczów i węglowodanów.
Prolaktyna40
Hormon peptydowy, który kontroluje i reguluje proces tworzenia się mleka w gruczołach mlecznych. Hamuje proces owulacjiowulacjaowulacji.
owulacja
proces polegający na uwolnieniu dojrzałej komórki jajowej z pękniętego pęcherzyka jajnikowego (pęcherzyka Graafa) w jajniku do jajowodu, gdzie może dojść do zapłodnienia. Zachodzi zwykle w połowie cyklu miesiączkowego i jest warunkiem płodności kobiety.
Płat tylny przysadki mózgowej nie ma właściwości gruczołu dokrewnego, natomiast magazynuje i uwalnia neurohormony wydzielane przez część mózgowia - podwzgórze.
RLXEVBUDUZJH3
Neurohormony – Wazopresyna (ADH) (hormon antydiuretyczny) – hormon peptydowy; zmniejsza ilość wody wydalanej przez nerki.
– Oksytocyna (OT) – hormon peptydowy; zwiększa produkcję mleka w gruczołach mlecznych, pobudza skurcze macicy. Rola tego hormonu u mężczyzn nie została wyjaśniona., Hormony uwalniające i hamujące uwalnianie hormonów przysadki mózgowej – Liberyny – podwzgórzowe hormony zwiększające uwalnianie hormonów tropowych przysadki.
– Statyny – podwzgórzowe hormony hamujące uwalnianie hormonów tropowych przysadki.
Neurohormony – Wazopresyna (ADH) (hormon antydiuretyczny) – hormon peptydowy; zmniejsza ilość wody wydalanej przez nerki.
– Oksytocyna (OT) – hormon peptydowy; zwiększa produkcję mleka w gruczołach mlecznych, pobudza skurcze macicy. Rola tego hormonu u mężczyzn nie została wyjaśniona., Hormony uwalniające i hamujące uwalnianie hormonów przysadki mózgowej – Liberyny – podwzgórzowe hormony zwiększające uwalnianie hormonów tropowych przysadki.
– Statyny – podwzgórzowe hormony hamujące uwalnianie hormonów tropowych przysadki.
Hormony szyszynki
Melatonina
Melatonina
Pochodna aminokwasu – tryptofanu. Uczestniczy w procesie regulacji zegara biologicznego organizmu, bierze udział w kontroli procesów snu i czuwania, hamuje czynność gonad.
Hormony tarczycy
R1SFDJ69QDAOM
Tyroksyna (T4) i trójjodotyronina (T3) Pochodne aminokwasu – tyroksyny. Powodują przyspieszenie metabolizmu komórkowego, wzmożoną syntezę białek, zwiększenie zapotrzebowania organizmu na tlen., Kalcytonina Hormon peptydowy. Reguluje (wraz z parathormonem z przytarczyc) gospodarkę wapniowo‑fosforanową organizmu, blokuje uwalnianie jonów wapnia z kości, obniżając w ten sposób ich stężenie w osoczu krwi.
Tyroksyna (T4) i trójjodotyronina (T3) Pochodne aminokwasu – tyroksyny. Powodują przyspieszenie metabolizmu komórkowego, wzmożoną syntezę białek, zwiększenie zapotrzebowania organizmu na tlen., Kalcytonina Hormon peptydowy. Reguluje (wraz z parathormonem z przytarczyc) gospodarkę wapniowo‑fosforanową organizmu, blokuje uwalnianie jonów wapnia z kości, obniżając w ten sposób ich stężenie w osoczu krwi.
Hormony przytarczyc
Parathormon
Parathormon
Hormon peptydowy. Uczestniczy w regulacji gospodarki wapniowo‑fosforanowej organizmu, działa antagonistycznie do kalcytoniny wydzielanej przez tarczycę, zwiększa stężenie jonów wapniowych w osoczu przez uwalnianie ich z kości, zmniejsza stężenie fosforanów we krwi.
Hormony grasicy
Tymozyna
Tymozyna
Uczestniczy w kontroli dojrzewania limfocytów Tlimfocyty Tlimfocytów T.
– Hormon peptydowy, produkowany w komórkach beta () wysp trzustkowych. Obniża stężenie glukozy we krwi, zwiększa metabolizm węglowodanów oraz syntezę białek i odkładanie tłuszczów w komórkach tłuszczowych.
Glukagon40
– Hormon peptydowy, produkowany w komórkach alfa () wysp trzustkowych, szybko podnosi stężenie glukozy we krwi poprzez hamowanie syntezy glikogenu i przyspieszenie glikogenolizy.
Hormony nadnerczy
RO6HKNUP3NR87
Hormony rdzenia nadnerczy – Adrenalina i noradrenalina – pochodne aminokwasów; wydzielane w sytuacjach, które wymagają niezwykle dużego wysiłku ze strony organizmu (dlatego nazywane są hormonami walki i ucieczki). Prowadzą do wzrostu ciśnienia krwi, przyspieszenia akcji serca, przyspieszenia oddechów, opóźniają wystąpienie zmęczenia mięśni szkieletowych, przyspieszają uwalnianie glukozy do krwi i zwiększają przemianę materii., Hormony kory nadnerczy – Kortyzol (zaliczany do glikokortykoidów) – hormon steroidowy; zwiększa stężenie glukozy w osoczu, prowadzi do wzrostu ciśnienia krwi i spadku odporności organizmu, zwiększa metabolizm białek, tłuszczów i węglowodanów. Wydzielany jest podczas ekspozycji na bodźce stresogenne.
– Aldosteron i dezoksykortykosteron (zaliczane do mineralokortykoidów) – hormony steroidowe; uczestniczą w regulacji gospodarki wodno‑elektrolitowej organizmu, zwiększają wchłanianie jonów sodowych, chlorkowych i wody, jednocześnie zwiększają wydalanie jonów potasowych przez nerki.
– Testosteron (zaliczany do androgenów) – hormon steroidowy wydzielany w małych ilościach przez korę nadnerczy; przyspiesza przemiany białkowe, jest odpowiedzialny za kształtowanie się drugorzędowych cech płciowych i popęd seksualny.
Hormony rdzenia nadnerczy – Adrenalina i noradrenalina – pochodne aminokwasów; wydzielane w sytuacjach, które wymagają niezwykle dużego wysiłku ze strony organizmu (dlatego nazywane są hormonami walki i ucieczki). Prowadzą do wzrostu ciśnienia krwi, przyspieszenia akcji serca, przyspieszenia oddechów, opóźniają wystąpienie zmęczenia mięśni szkieletowych, przyspieszają uwalnianie glukozy do krwi i zwiększają przemianę materii., Hormony kory nadnerczy – Kortyzol (zaliczany do glikokortykoidów) – hormon steroidowy; zwiększa stężenie glukozy w osoczu, prowadzi do wzrostu ciśnienia krwi i spadku odporności organizmu, zwiększa metabolizm białek, tłuszczów i węglowodanów. Wydzielany jest podczas ekspozycji na bodźce stresogenne.
– Aldosteron i dezoksykortykosteron (zaliczane do mineralokortykoidów) – hormony steroidowe; uczestniczą w regulacji gospodarki wodno‑elektrolitowej organizmu, zwiększają wchłanianie jonów sodowych, chlorkowych i wody, jednocześnie zwiększają wydalanie jonów potasowych przez nerki.
– Testosteron (zaliczany do androgenów) – hormon steroidowy wydzielany w małych ilościach przez korę nadnerczy; przyspiesza przemiany białkowe, jest odpowiedzialny za kształtowanie się drugorzędowych cech płciowych i popęd seksualny.
– Estrogeny to hormony steroidowe, które powodują kształtowanie się drugorzędowychdrugorzędowe cechy płciowedrugorzędowych i trzeciorzędowych cech płciowychtrzeciorzędowe cechy płciowetrzeciorzędowych cech płciowych u kobiet w okresie dojrzewania. Uczestniczą w regulacji cyklu płciowego (miesiączkowego), prowadzą do wzrostu błony śluzowej macicy i dojrzewania pęcherzyków jajnikowych (Graafa). – Progesteron to hormon steroidowy, który uczestniczy w regulacji cyklu płciowego. Hamuje proces owulacji podczas ciąży, wpływa na rozwój zarodka i płodu, powoduje rozrost gruczołów mlecznych.
Hormony jąder40
– Testosteron (zaliczany do androgenów) to hormon steroidowy. Powoduje kształtowanie się pierwszo-pierwszorzędowe cechy płciowepierwszo- i drugorzędowych cech płciowych męskich w życiu płodowym i cech trzeciorzędowych w okresie dojrzewania. Reguluje proces spermatogenezy (powstawanie plemników) i występowanie popędu seksualnego.
trzeciorzędowe cechy płciowe
charakterystyczna dla płci budowa ciała – u mężczyzn męski typ owłosienia (intensywniejszy, zarost na twarzy), szeroka obręcz barkowa, rozrost masy mięśniowej, niski głos, u kobiet żeński typ owłosienia (słabszy niż męski, brak zarostu na twarzy), pojawienie się biustu, szeroka obręcz miednicowa, kobieca sylwetka (rozłożenie masy mięśniowej i tłuszczu)
pierwszorzędowe cechy płciowe
obecność gonad: jajników u kobiet i jąder u mężczyzn
drugorzędowe cechy płciowe
wykształcenie narządów związanych z procesem rozmnażania: pochwy, jajowodów i macicy u kobiet oraz nasieniowodów, prącia i moszny u mężczyzn
limfocyty T
komórki układu odpornościowego; biorą udział reakcjach obronnych organizmu oraz niszczeniu patogenów
Podsumowanie
Układ dokrewny zbudowany jest z gruczołów dokrewnych.
Gruczoły dokrewne są gruczołami wewnątrzwydzielniczymi.
Gruczoł dokrewny
Hormon
Funkcja
Przedni płat przysadki
Prolaktyna (PRL)
Reguluje wytwarzania mleka, Hamuje owulację
Hormon wzrostu (GH, tzw. somatotropina)
Pobudza wzrost organizmu Pobudza metabolizm węglowodanów i tłuszczów
Szyszynka
Melatonina
Reguluje rytm snu i czuwania Hamowanie czynności gonad
Zwiększają wchłanianie sodu i wydalanie potasu przez nerki
Nadnercza – rdzeń
Adrenalina Noradrenalina
Przyspieszają metabolizm glukozy, tętno, zwiększają ciśnienie krwi
Przygotowują organizm do szybkich reakcji obronnych
Trzustka – komórki alfa
Glukagon
Zwiększa stężenie glukozy we krwi
Trzustka – komórki beta
Insulina
Obniża stężenie glukozy we krwi
Jajniki
Estrogeny
Stymulują rozwój żeńskich cech płciowych
Progesteron
Hamuje proces owulacji podczas ciąży
Wpływa na rozwój zarodka i płodu, powoduje rozrost gruczołów mlecznych
Jądra
Androgeny (np. testosteron)
Regulują proces powstawanie plemników i występowanie popędu seksualnego
Stymulują rozwój męskich cech płciowych
Ćwiczenia utrwalające
Ćwiczenie 1
Zwiększone stężenie tego hormonu obserwuje się po wystąpieniu czynnika stresowego. Hormon ten mobilizuje organizm do przeciwdziałania czynnikowi stresowemu przez zwiększenie stężenia glukozy we krwi i wzmożony rozkład lipidów. Chemicznie zalicza się do glikokortykoidów. O którym hormonie mowa?
RB7E4BQ1SBEF7
Możliwe odpowiedzi: 1. O adrenalinie., 2. O aldosteronie., 3. O kortyzolu., 4. O kalcytoninie.
Ćwiczenie 2
Wskaż, który z podanych hormonów produkowany jest przez korę nadnerczy?
RK5HHH2VKDV5X
Możliwe odpowiedzi: 1. Adrenalina, 2. Noradrenalina, 3. Aldosteron
RNLVKT4MCDMO5
Wskaż funkcję, jaką ten hormon pełni w organizmie człowieka. Możliwe odpowiedzi: 1. Zwiększa stężenie kationów sodu we krwi, jednocześnie zwiększając stężenie kationów potasu w moczu. Sprzyja utrzymywaniu wody w organizmie., 2. Zwiększa sekrecję soli sodowych w kanalikach zbiorczych nefronu., 3. Powoduje wzmożoną resorpcję wody w pętli Henlego (pętli nefronu).
R1X9F6LA8HG52
Ćwiczenie 3
Podaj gruczoły produkujące hormony będące pochodnymi cholesterolu.
Podaj gruczoły produkujące hormony będące pochodnymi cholesterolu.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Ćwiczenie 3
RLEe5ZjGsx0A6
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.
RDX933RAVS1XO
Ćwiczenie 4
Łączenie par. Wskaż zdania prawdziwe i zdania fałszywe.. Hormony tropowe produkowane przez przedni płat przysadki wpływają na regulację aktywności wyłącznie: gonad, tarczycy i kory nadnerczy.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Liberyny produkowane przez podwzgórze są hormonami tropowymi, co oznacza, że wpływają na aktywność wydzielniczą gruczołów dokrewnych.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Prolaktyna produkowana przez przedni płat przysadki mózgowej to hormon tropowy odpowiedzialny m.in. za rozrost gruczołów mlekowych i produkcję mleka u ssaków.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz
Łączenie par. Wskaż zdania prawdziwe i zdania fałszywe.. Hormony tropowe produkowane przez przedni płat przysadki wpływają na regulację aktywności wyłącznie: gonad, tarczycy i kory nadnerczy.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Liberyny produkowane przez podwzgórze są hormonami tropowymi, co oznacza, że wpływają na aktywność wydzielniczą gruczołów dokrewnych.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Prolaktyna produkowana przez przedni płat przysadki mózgowej to hormon tropowy odpowiedzialny m.in. za rozrost gruczołów mlekowych i produkcję mleka u ssaków.. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz
Polecenie 1
Wróć do polecenia na stronie „Na dobry początek” i dopisz brakujące definicje. Pamiętaj, żeby nie kopiować słownika, ale wyjaśnić każde słowo kluczowe w miarę możliwości swoimi słowami.