Nadczynność i niedoczynność gruczołów dokrewnych. Rola hormonów w reakcji na stres

Zaburzenia funkcjonowania gruczołów dokrewnych, takie jak nadczynność lub niedoczynność, prowadzą do znacznych odchyleń w pracy całego ustroju i mogą manifestować się szerokim spektrum objawów klinicznych. Istotnym czynnikiem wpływającym na aktywność układu hormonalnego jest stres — zarówno ostry, jak i przewlekły — który poprzez oś podwzgórze–przysadka–nadnercza oddziałuje na wydzielanie hormonów i może nasilać istniejące zaburzenia.

Skutki nadczynności i niedoczynności gruczołów dokrewnych człowieka

Zaburzenia produkcji i wydzielania hormonów, w postaci nadczynności lub niedoczynności danego gruczołu dokrewnego, mogą mieć różne przyczyny. Do najczęstszych należą: 

• nowotwory

• zmiany zapalne w obrębie gruczołu, 

• wady wrodzone i rozwojowe,  

• zmiany będące skutkiem interwencji chirurgicznych.

Nadczynność i niedoczynność tarczycy

Do syntezy hormonów tarczycy niezbędny jest jod. Niedobory tego pierwiastka w diecie mogą prowadzić do powstawania tzw. wola endemicznego (obojętnego), czyli powiększenia tarczycy wskutek kompensacyjnego pobierania jodu. Takie powiększenie gruczołu nie prowadzi do zmian w wydzielaniu hormonów. 

Powiększenie tarczycy ma również miejsce w następstwie niektórych chorób autoimmunologicznychchoroba autoimmunologicznachorób autoimmunologicznych, takich jak choroba Hashimoto (niedoczynność tarczycy) i choroba Gravesa‑Basedowa (nadczynność tarczycy). Takie wole nazwane jest wolem tarczycowym i jest klinicznym objawem dysfunkcji gruczołu. 

Do charakterystycznych objawów nadczynności tarczycy w chorobie Gravesa‑Basedowa należą również: zwiększona pobudliwość nerwowa, przyspieszenie oddechu, bezsenność, drżenie rąk oraz ogólne osłabienie organizmu). Bardzo częstym objawem choroby  jest wytrzeszcz oczu.

Niedoczynność gruczołu tarczowego skutkuje zmęczeniem, zmniejszeniem tempa metabolizmu, przyrostem masy ciała, spowolnieniem akcji serca, nieregularnym miesiączkowaniem. W przypadku znacznej niedoczynności u osób dorosłych występuje obrzęk śluzowaty (sucha, szorstka skóra, opuchnięta twarz z obwisłymi powiekami), Niedobór hormonów tarczycy u dzieci skutkuje ogólnym niedorozwojem fizycznym i umysłowym.

RBcuqX8jKGDyd

Zdjęcie przedstawia w zbliżeniu szyję ludzką i dolną połowę twarzy. Szyja jest półprzezroczysta, widać przez nią fragment kręgosłupa, a na pierwszym planie tarczycę – parzysty, dwupłatowy, symetrycznie ułożony wzdłuż kręgosłupa organ.

Nadczynność i niedoczynność trzustki

Najczęstszym zaburzeniem funkcji dokrewnej trzustki jest cukrzyca. Choroba ta powstaje na skutek niedoboru insuliny lub zmniejszonej wrażliwości tkanek na działanie tego hormonu, a jej skutkiem jest upośledzenia wchłaniania glukozy z krwi do komórek.

Nieleczona cukrzyca jest chorobą niebezpieczną, stanowiącą bezpośrednie zagrożenie dla życia pacjenta. W przebiegu cukrzycy może dochodzić do zaburzeń oddychania, drgawek, uszkodzeń narządu wzroku (retinopatia cukrzycowaretinopatia cukrzycowaretinopatia cukrzycowa – uszkodzenie siatkówki), zaburzeń czucia, objawów tzw. stopy cukrzycowejstopa cukrzycowastopy cukrzycowej (infekcje, owrzodzenia i martwica w obrębie stóp), a nawet zawału mięśnia sercowego.

R7BzAFwl3BJGJ

Na fotografii uchwycono moment pobierania krwi w celu zmierzenia poziomu cukru we krwi. Na palcu widać kroplę krwi, do której zbliżony jest glukometr z paskiem.

Zaburzenia wydzielania glukagonu przez trzustkę zdarzają się rzadko. Skutkiem jego niedoboru jest obniżenie stężenia glukozy we krwi, czyli hipoglikemia. Z kolei nadprodukcja tego hormonu skutkuje wzrostem stężenia glukozy we krwi, czyli hiperglikemią. Oba zaburzenia są najczęściej wynikiem nowotworzenia lub poważnej dysfunkcji komórek alfa ($\alpha$) wysp trzustkowych. 

Dla zainteresowanych

Pozostałe gruczoły dokrewne, wydzielane przez nie hormony oraz objawy nadczynności i niedoczynności:

Szyszynka

Szyszynka

• Melatonina – zaburzenia wydzielania melatoniny mają najczęściej charakter środowiskowy i związane są z przebywaniem w jasno oświetlonych pomieszczeniach nawet do późnych godzin nocnych. Melatonina jest syntetyzowana w ciemności i działa bezpośrednio na czynność przysadki mózgowej, kontrolując poziom uwalniania hormonów jej przedniego płata. Zaburzenia syntezy i wydzielania melatoniny mogą doprowadzić do rozregulowania procesów snu i czuwania. Dodatkowo wykazano wpływ melatoniny na dojrzewanie płciowe człowieka. Nadczynność szyszynki (spowodowana np. nowotworem) może prowadzić do opóźnienia dojrzewania płciowego i obniżenia płodności, natomiast niedobór melatoniny przyspiesza dojrzewanie.

R1HGYbpRCHoJR

Ilustracja przedstawia postać kobiecą stojącą przed wielką tablicą z rozkładem lotu samolotów na lotnisku.

Podwzgórze

Podwzgórze

Objawy zaburzeń czynności podwzgórza są różnorodne i często złożone. Jednym z hormonów wydzielanych przed podwzgórze jest tyreoliberyna (TRH), czyli hormon uwalniający tyreotropinę produkowaną przez przysadkę.

Podwzgórze wytwarza także wazopresynę i oksytocynę, hormony, które transportowane są do tylnego płata przysadki mózgowej za pomocą włókien nerwowych i tam magazynowane oraz uwalnianie do krwi.

• Oksytocyna – odpowiada między innymi za skurcze mięśniówki macicy w trakcie porodu i wydzielanie mleka przez kobiety karmiące piersią. Jej niedobór może być przyczyną opóźnienia akcji porodowej oraz zaburzać proces laktacji.

• Wazopresyna – jest hormonem antydiuretycznym, odpowiada za resorpcję wody z moczu. Jej niedobór może być przyczyną moczówki prostej – choroby, w której pacjent wydala duże objętości moczu ostatecznego, powyżej 4 l w ciągu doby. Z kolei nadmiar wazopresyny znacznie zmniejsza ilość wydalanego moczu.

R1PxCqxQG6Qjr

Zdjęcie przedstawia mózg ludzki w ujęciu z boku i z przodu. Jest on półprzezroczysty, podobny do orzecha włoskiego, składa się z dwóch półkul. Na jego powierzchni znajdują się liczne zakręty i bruzdy, co sprawia, że wygląda na pomarszczony. Od jego spodu widać pień mózgu, rdzeń kręgowy, móżdżek oraz opony mózgowe. W centrum zaznaczona jest na czerwono niewielkie podwzgórze.

Przysadka mózgowa

Przysadka mózgowa

• Hormony tropowe – hormony produkowane przez przedni płat przysadki. Niedobór lub nadmierne wydzielanie hormonów tropowych (tyreotropowego (TSH), adrenokortykotropowego (ACTH) i hormonów gonadotropowych) prowadzi do nadczynności lub niedoczynności gruczołu podległego, na który działają – odpowiednio tarczycy, nadnerczy lub gonad.

• Hormon wzrostu (somatotropina, GH) – hormon produkowany przez przedni płat przysadki mózgowej. Zmniejszenie wydzielania somatotropiny przed osiągnięciem dojrzałości prowadzi do zahamowania wzrostu i tzw. karłowatości przysadkowej (zachowane są prawidłowe proporcje ciała). Bardzo często schorzeniu mogą towarzyszyć: niedojrzałość płciowa, niedoczynność tarczycy i niewydolność nadnerczy (spowodowane brakiem hormonów tropowych). U osób dorosłych somatoropinowa niedoczynność przysadki skraca długość życia oraz może być przyczyną niewydolności serca i obniżać gęstość mineralną kości.

R16ERB4FBKZZB

Fotografia przedstawia André the Gianta – francuskiego wrestlera chorujący na gigantyzm. Jego wzrost wynosił 224 cm. Na pierwszym planie widoczna jest potężna, wysoka postać w stroju wrestlera. W tle publiczność.

Nadprodukcja hormonu wzrostu wywołuje różne efekty w zależności od etapu rozwoju organizmu, na jakim się pojawia. Zwiększenie uwalniania somatotropiny w okresie dojrzewania wywołuje gigantyzm, który wiąże się z nadmiernym wzrostem kości długich (wzrost pacjenta jest olbrzymi, ale proporcje ciała są zachowane). Gdy nadczynność przysadki pojawia się w wieku dojrzałym (po zakończeniu wzrostu kości długich), u pacjentów obserwuje się objawy akromegalii. Są to: pogrubione rysy twarzy, wydatne brwi, znaczne powiększenie dłoni i stóp, a także przerost tkanek miękkich (powiększenie serca, wątroby, śledziony i nerek).

• Prolaktyna – hormon produkowany przez przedni płat przysadki. Nasilenie produkcji i wydzielania prolaktyny u kobiet prowadzi do niepłodności i zaniku miesiączki, natomiast u mężczyzn wywołuje impotencję oraz zanik popędu płciowego. W obu przypadkach – zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn – często obserwowany jest mlekotok. Niedobór prolaktyny zwany jest hipoprolaktynemią. Kobiety cierpiące na tę przypadłość często produkują po porodzie niedostateczną ilość mleka, mają problemy z zajściem w ciążę oraz kłopoty z jej utrzymaniem.

Tarczyca

Tarczyca

• Kalcytonina – powoduje spadek stężenia wapnia we krwi, ponieważ blokuje jego uwalnianie z kości. Hormon ten może wpływać na komórki kanalików nerkowych, hamując w nich resorpcję wapnia oraz fosforanów. Efektem tego działania jest zmniejszone wchłanianie zwrotne wyżej wymienionych związków – więcej wapnia i fosforanów ulega więc wydalaniu wraz z moczem, co skutkuje zmniejszeniem ich stężenia we krwi. Niedobór kalcytoniny skutkuje zwiększeniem stężenia wapnia we krwi.

Przytarczyce

Przytarczyce

• Parathormon (PTH) – znaczące obniżenie stężenia parathormonu prowadzi do gwałtownego spadku poziomu jonów wapnia we krwi. Najczęstszym schorzeniem związanym z uszkodzeniem lub usunięciem przytarczyc jest tężyczka. Objawia się ona zwiększoną pobudliwością mięśniową, prowadzącą do niekontrolowanych skurczów i drżenia mięśni szkieletowych, oraz przyspieszeniem oddechu, który staje się świszczący. Nieleczona tężyczka prowadzi do śmierci w wyniku nadmiernego skurczu mięśni klatki piersiowej i krtani. Parathormon odpowiada również za gospodarkę wapniowo‑fosforanową.

Nadprodukcja parathormonu prowadzi do wzrostu stężenia jonów wapnia w osoczu i demineralizacji kości, czego skutkami są: trudności w poruszaniu się, bóle kostne, zwiększona podatność na zmęczenie. Podwyższona zawartość jonów CaIndeks górny 2+²⁺ w osoczu powoduje ich zwiększone wydalanie z moczem i powstawanie złogów wapniowych w nerkach, co może prowadzić do upośledzenia ich funkcji.

R1bYCjwUubS9T

Fotografia przedstawia występujący w przypadku tężyczki hipokalcemicznej obajw kliniczny – charakterystyczne zaciśnięcie ręki. Odruch ten powoduje zablokowanie palców oraz niedokrwienie dłoni. Objaw kliniczny występujący w przypadku tężyczki hipokalcemicznej – charakterystyczne zaciśnięcie ręki. Odruch ten powoduje zablokowanie palców oraz niedokrwienie dłoni.

Grasica

Grasica

Grasica jest gruczołem niezbędnym do rozwoju odporności. Cechuje się tym, że z czasem ulega inwolucji, czyli zanikowi. Przykładami hormonów wydzielanych przez grasicę są tymozyna i tymulina, których funkcja polega na przyspieszaniu dojrzewania limfocytów T.

Skutek niedoczynności: obniżenie odporności.

Nadnercza

Nadnercza

• Adrenalina i noradrenalina – samoistny niedobór hormonów rdzenia nadnerczy nie jest uznawany za jednostkę chorobową, a osoby, u których występuje, nie wymagają leczenia. Nadmierne wytwarzanie oraz wydzielanie adrenaliny i noradrenaliny powoduje trwałe lub napadowe podwyższenie ciśnienia tętniczego, bóle głowy, pocenie się, kołatanie serca, bóle w klatce piersiowej i uczucie skrajnie nasilonego niepokoju. U chorych obserwuje się również podniesiony poziom glukozy we krwi.

• Kortykosteroidy – niedoczynność kory nadnerczy prowadząca do skrajnego niedoboru kortykosteroidów wywołuje chorobę Addisona. Objawami schorzenia są: osłabienie, utrata apetytu, spadek masy ciała, nudności i wymioty, przebarwienia skóry (szczególnie po wystawieniu na działanie słońca), spadek ciśnienia tętniczego, hipoglikemia i trwałe obniżenie nastroju (depresja). Przy braku leczenia choroba Addisona jest zawsze śmiertelna.
  Podstawowym schorzeniem spowodowanym nadczynnością kory nadnerczy jest zespół Cushinga. Długotrwałe podwyższenie zawartości kortyzolu we krwi prowadzi do zaburzenia gospodarki lipidowej organizmu, co w efekcie wywołuje otyłość (tkanka tłuszczowa odkłada się głównie w okolicach nadobojczykowych, karku i twarzy). Ponadto u pacjentów obserwuje się zmiany skórne, zaburzenia miesiączkowania, cukrzycę i zaburzenia emocjonalne.

R64HFGK9MEKDG

Na zdjęciu twarz kobiety z charakterystycznymi, brązowymi przebarwieniami.

Jajniki

Jajniki

Narządy płciowe kobiet, które oprócz funkcji rozrodczej (wytwarzanie komórek jajowych) pełnią także funkcję endokrynną poprzez wydzielanie estrogenów, progestagenów oraz, w niewielkiej ilości, androgenów.

• Estrogeny (np. estradiol) – indukują i podtrzymają pojawianie się kobiecych cech płciowych oraz regulują poziom libido. U kobiet odpowiadają również za regulację cyklu miesiączkowego przez stymulowanie rozrostu błony śluzowej macicy. Nadmiar estrogenów (np. w przebiegu niektórych nowotworów jajnika) powoduje zaburzenia miesiączkowania, zwiększa ryzyko powstawania zakrzepów i zaburza funkcje wątroby. Ich niedobór u dziewczynek może skutkować zaburzeniami dojrzewania płciowego, natomiast u dorosłych kobiet – zaburzeniami miesiączkowania i bezpłodnością. Dodatkowo charakterystyczne dla niedoboru estrogenów są osteoporoza i zanik drugo- oraz trzeciorzędowych cech płciowych (m.in. męska sylwetka ciała, obniżenie głosu, męski typ owłosienia).

• Progestageny (np. progesteron) – umożliwiają zagnieżdżenie zarodka (implantację) w błonie śluzowej macicy oraz odpowiadają za utrzymanie ciąży. Ich niedobór w czasie ciąży może skutkować poronieniem.

Jądra

Jądra

Narządy płciowe mężczyzn, które oprócz funkcji rozrodczej (produkcji plemników) pełnią także funkcję endokrynną, głównie przez wydzielanie androgenów. Jądra wydzielają również w niewielkich ilościach estrogeny i progestageny.

• Androgeny – steroidy, których funkcja polega na stymulacji produkcji plemników oraz indukcji i podtrzymaniu męskich cech płciowych. Najważniejszym androgenem jest testosteron, który determinuje płeć w życiu płodowym człowieka, a także reguluje poziom libido. Jego niedobór u chłopców powoduje zaburzenia dojrzewania płciowego, natomiast u mężczyzn zaburzenia popędu płciowego, zanik drugo- i trzeciorzędowych męskich cech płciowych (m.in. powiększenie gruczołu piersiowego, przerzedzenie owłosienia) oraz nieswoiste zaburzenia sfery psychiki – zmniejszenie energii życiowej, rozdrażnienie, obniżenie nastroju, pogorszenie pamięci i koncentracji, zaburzenia snu czy spadek wydolności fizycznej.

Rf2dew3DitR9L

Na fotografii klatka piersiowa mężczyzny z ginekomastią. Posiada powiększone piersi i sutki. Obok zdjęcie klatki piersiowej mężczyzny prawidłowo rozwiniętego.

Stres i jego wpływ na organizm człowieka

Stres jest reakcją psychologiczną i fizjologiczną organizmu na czynniki nazywane stresorami. Mogą to być czynniki fizyczne (np. temperatura – gorąco i zimno, promieniowanie) oraz psychiczne (odczuwanie presji, nadmierne obciążenie, pośpiech).

• Stres psychologicznypolega na wzbudzeniu napięcia emocjonalnego, poczuciu dyskomfortu lub lęku.

• Stres fizjologiczny związany jest z pobudzeniem układu wspólczulno‑nadnerczowego (SAM, ang. sympathetic-adrenomedullary) i osi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA, ang. hypothalamic–pituitary–adrenocortical).

Każda reakcja stresowa ma charakter adaptacyjny i prowadzi do rozwiązania sytuacji zaburzającej równowagę psychiczną lub fizyczną.

Fazy odpowiedzi stresowej

Reakcja organizmu na stresory przebiega zazwyczaj w trzech charakterystycznych fazach – alarmowej, adaptacyjnej oraz wyczerpania.

Faza alarmowa – składa się z:

• fazy szoku (kontakt ze stresorem i reakcja na działanie tego czynnika) 

• fazy przeciwdziałania (produkcja hormonów stresowych).

Pierwsza odpowiedź ośrodkowego układu nerwowego na bodźce stresowe polega na pobudzeniu podwzgórza, co prowadzi do silnej aktywacji części współczulnej autonomicznego układu nerwowego. Z kolei nerwy współczulne oddziałują bezpośrednio na rdzeń nadnerczy, pobudzając go do wzmożonego wydzielania adrenaliny i noradrenaliny. Procesy te zachodzą natychmiast po zadziałaniu stresora, prowadzą do szybkiej mobilizacji organizmu i wystąpienia tzw. reakcji walki i ucieczki, która obejmuje:

• rozszerzenie naczyń krwionośnych w mózgu i mięśniach szkieletowych, co zapewnia ich lepsze ukrwienie i zwiększoną dystrybucję tlenu,

• zwiększenie częstotliwości skurczów serca i wzrost ciśnienia krwi,

•  przyspieszenie czynności oddechowej i rozszerzenie oskrzeli, co sprzyja lepszemu natlenowaniu krwi, 

• intensyfikację glikogenolizy – rośnie poziom glukozy w osoczu krwi. 

Faza przystosowania (adaptacyjna) obejmuje etap odporności, podczas którego organizm przeciwdziała stresorowi.

Występuje po kilku minutach lub nawet kilku godzinach od zadziałania stresora. Dochodzi wówczas do aktywacji osi podwzgórze‑przysadka‑nadnercza (tzw. oś HPA). Podwzgórze wydziela kortykoliberynę (CRH), hormon uwalniający kortykotropinę (ACTH) z przedniego płata przysadki mózgowej. W wyniku uwolnienia kortykotropiny dochodzi do pobudzenia kory nadnerczy i wydzielenia do osocza krwi glikokortykoidów (głównie kortyzolu), hormonów regulujących przebieg i natężenie reakcji stresowej.

Efekty oddziaływania kortyzolu na tkanki i narządy obejmuje m.in., stabilizację ciśnienia krwi, ograniczenie stanu zapalnego, regulację metabolizmu węglowodanów, białek i tłuszczów. Jednocześnie, na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego, wysokie stężenie kortyzolu hamuje czynność wydzielniczą podwzgórza i przysadki, co w efekcie prowadzi do stopniowego hamowania reakcji stresowej organizmu. W fizjologicznych (prawidłowych) stężeniach glikokortykoidy umożliwiają adaptację do różnych warunków stresowych i utrzymanie homeostazy organizmu.

Faza wyczerpania prowadzi do zmniejszenia odporności, rozregulowania funkcji fizjologicznych oraz wycieńczenia organizmu

Długotrwałe działanie stresora powoduje, że w organizmie przez długi czas utrzymuje się wysokie stężenie korytyzolu. Prowadzi to do wielu niekorzystnych zmian takich jak: obniżenie aktywności układu odpornościowego, przekrwienie śluzówki przewodu pokarmowego i zwiększenie wydzielania kwasu solnego w żołądku, nadciśnienia tętniczego, zaburzenia gospodarki tłuszczowej (co może skutkować miażdżycą). Długotrwałe podwyższenie poziomu kortyzolu prowadzi również do zmian w ośrodkowym układzie nerwowym przejawiających się między innymi zaburzeniami koncentracji i pamięci. Przedłużający się stres ma też negatywny wpływ na zdrowie psychiczne i może wywołać depresjędepresjadepresję.

R1X32KP81CVMT

Grafika przedstawia schemat reakcji stresowej. Podwzgórze jest elementem budowy mózgu. W wyniku jego pracy powstaje kortykoliberyna. Kortykoliberyna następnie oddziałuje na przysadkę mózgową, która w odpowiedzi wydziela ACTH. Związek ten oddziałuje na korę nadnerczy, która produkuje kortyzol. Kortyzol oddziałuje na układ odpornościowy organizmu. Podwzgórze reaguje na wzrost stężenia kortyzolu. Krąg reakcji zamyka się.

Jak poradzić sobie ze stresem?

Ochrona przed wycieńczeniem organizmu możliwa jest dzięki mechanizmom radzenia sobie ze stresem, które prowadzą do przywrócenia równowagi psychicznej i fizycznej. Człowiek może radzić sobie z sytuacjami stresowymi na trzy sposoby, które opisano jako styl skoncentrowany na działaniu, na emocjach oraz na unikaniu.

Przykładami działań pozwalających na zdrowe radzenie sobie ze stresem lub zmniejszanie jego skutków są rozmowa z bliskimi lub specjalistami, masaż czy lekki wysiłek fizyczny. 

Rf1hHPtMLrWPx

Na zdjęciu przedstawiona jest osoba, która siedzi w fotelu i ma nogi przykryte kocem, w jednej ręce trzyma biały kubek. Na kocu położona jest otwarta książka.

Bardziej zaawansowane techniki wykorzystywane w walce ze stresem to trening zarządzania czasem (tzw. metody użytkowe, ang. pragmatic), intensywny wysiłek fizyczny, podczas którego wydzielane są endorfiny (np. ćwiczenia na siłowni, szkoła przetrwania; tzw. metody spartańskie, ang. spartan), uczęszczanie na terapie grupowe, joga, relaksacja i feng‑shui (tzw. metody nowoczesne, ang. new age).

RvFCksYvPTBVX

Zdjęcie przedstawia kobietę ćwiczącą w jasnym pomieszczeniu na macie. Kobieta wykonuje jedną z pozycji jogi - rozciąga się. Stoi w dużym rozkroku - lewa noga jest zgięta w kolanie, druga wyprostowana i skierowana do tyłu. Kobieta lewą rękę ma uniesioną do góry nad głową, a prawą ręką dotyka łydki prawej nogi. W tle jest druga ćwicząca osoba.

Podsumowanie

• Przyczyną niedoczynności tarczycy jest zbyt mała produkcja hormonów tarczycy. Zmniejszenie ich wydzielania u osób dorosłych wywołuje zwiększenie masy ciała, ciągłe uczucie zmęczenia, obrzęk śluzowaty (sucha, szorstka skóra, opuchnięta twarz z obwisłymi powiekami), spowolnienie akcji serca, a u kobiet nieregularne miesiączkowanie.

• Niedoczynność tarczycy może być spowodowana przez chorobę Hashimoto, w której dochodzi do powstania przeciwciał przeciwko własnej tarczycy. Charakterystycznym objawem tej choroby jest wole tarczycowe.

• Niedobory jodu w diecie mogą prowadzić do powstawania tzw. wola endemicznego (obojętnego), będącego objawem klinicznym niedoczynności tarczycy.

• Z nadczynnością tarczycy jest choroba Gravesa‑Basedowa, mająca podłoże autoimmunologiczne. Jej objawy to przerost gruczołu (wole tarczycowe), zwiększona pobudliwość nerwowa, przyspieszenie oddechu, bezsenność, drżenie rąk oraz ogólne osłabienie organizmu, wytrzeszcz oczu.

• Cukrzyca jest chorobą metaboliczną. Jej istotną jest zbyt wysoki poziom glukozy we krwi (hiperglikemia) spowodowany zaburzeniem wydzielania lub działania insuliny.

• Rodzaje cukrzycy:
  - Cukrzyca typu I (insulinozależna) - autoimmunologiczne zniszczenie komórek βbeta trzustki przez co jest brak produkcji insuliny. Wymaga leczenia insuliną od początku choroby.
  - Cukrzyca typu II (insulinooporność) - tkanki słabo reagują na insulinę; często związana z otyłością i brakiem ruchu; leczenie: dieta, aktywność fizyczna, leki doustne.

• Stresory występują w środowisku zewnętrznym (otoczenie organizmu), jak i wewnętrznym (sam organizm), powodują powstawanie reakcji stresowych.

• Reakcja organizmu na stresory przebiega zazwyczaj w trzech charakterystycznych fazach: alarmowej, adaptacyjnej oraz wyczerpania.

Ćwiczenia utrwalające