Ilustracja przedstawia poprzecznie prążkowane mięśnie szkieletowe człowieka zbudowane z czerwonej tkanki, która składa się podłużnych, cienkich włókien złączonych ze sobą. Na ilustracji znajdują się mięśnie przedramienia, nadgarstka, boku brzucha, częściowo klatki piersiowej oraz głowy.
Ilustracja przedstawia poprzecznie prążkowane mięśnie szkieletowe człowieka zbudowane z czerwonej tkanki, która składa się podłużnych, cienkich włókien złączonych ze sobą. Na ilustracji znajdują się mięśnie przedramienia, nadgarstka, boku brzucha, częściowo klatki piersiowej oraz głowy.
Podsumowanie wątku 13
Układ mięśniowy to skomplikowany system połączeń, który stanowi ok. 40% masy ludzkiego ciała.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Streszczenie wątku 13
Hierarchiczna budowa organizmu człowieka
Organizm to istota żywa, jedno- lub wielokomórkowa, której części tworzą funkcjonalną, zharmonizowaną całość zdolną do samodzielnego życia.
Poziomy organizacji ciała tworzą ciąg: komórka → tkanka → narząd → układ narządów → organizm.
Hierarchiczna organizacja umożliwia specjalizację, podział funkcji, wykonywanie złożonych czynności oraz częściową regenerację i kompensację uszkodzeń.
Homeostaza
Homeostaza to zdolność organizmu do utrzymywania względnie stałych warunków środowiska wewnętrznego mimo zmian w otoczeniu.
Regulacja homeostazy zachodzi głównie dzięki współpracy układów nerwowego i dokrewnego i opiera się na mechanizmach sprzężenia zwrotnego ujemnego i dodatniego. Sprzężenie zwrotne ujemne - mechanizm regulacyjny, w którym efekt procesu ogranicza jego dalszy przebieg i przywraca wartość parametru do normy. Sprzężenie zwrotne dodatnie - mechanizm, w którym efekt procesu nasila jego dalszy przebieg aż do osiągnięcia określonego rezultatu.
Przykład sprzężenia ujemnego: regulacja temperatury ciała. Przykład sprzężenia dodatniego: nasilanie skurczów macicy podczas porodu.
Układ powłokowy
Układ powłokowy to układ narządów tworzący zewnętrzną powłokę ciała. Jego głównym narządem jest skóra wraz z wytworaminaskórka.
Skóra ma budowę warstwową. Każda warstwa jest przystosowana do innych funkcji, a ich współdziałanie zapewnia ochronę, termoregulację, odbiór bodźców i udział w gospodarce witaminowej.
RKlA9DuEARlDf
Ilustracja przedstawia elementy budowy skóry człowieka. Opis od góry: warstwa zrogowaciała, pod którą jest kilka warstw, ostatnia to warstwa podstawna. Wymienione warstwy tworzą naskórek. W naskórku znajdują się keratynocyty i melanocyty. Pod naskórkiem leży skóra właściwa. Znajdują się w niej nastepujące elementy: gruczoły potowe (na ilustracji mają spiralny kształt, sięgają do warstwy naskórka), naczynia krwionośne, włosy. Włosy są osadzone w tkance podskórnej (leżącej poniżej skóry właściwej). Włos wyposażony jest w gruczoł potowy oraz mięsień przywłosowy. Mięsień przyczepiony jest na jednym końcu do podstawy mieszka włosowego, na drugim do dolnej tkanki naskórka. Opisano: 1. Warstwa podstawna naskórka. Warstwa rozrodcza stanowi najgłębszą warstwę naskórka, w której znajdują się przechodzące podziały mitotyczne komórki macierzyste. Komórki potomne nabłonka wędrują ku górnym, powierzchniowym warstwom naskórka. W czasie tej wędrówki oddalają się stopniowo od naczyń krwionośnych skóry właściwej. Odcięte od dopływu substancji odżywczych stopniowo obumierają i wypełniają się białkiem keratyną., 2. Warstwa rogowa naskórka. To najbardziej zewnętrzna warstwa skóry, której martwe komórki nabłonkowe złuszczają się w tempie 1000 na centymetrów sześciennych na godzinę., 3. Naskórek.
Najbardziej zewnętrzna warstwa skóry zbudowana z nabłonka wielowarstwowego płaskiego rogowaciejącego, którego komórki ściśle przylegają do siebie., 4. Skóra właściwa. Najgrubsza warstwa skóry (1‑3 milimetrów) zbudowana z tkanki łącznej włóknistej., 5. Tkanka podskórna
Przytwierdza skórę do mięśni i kości., 6. Gruczoł łojowy. Jest wytworem naskórka odprowadzającym do torebki włosa wydzielinę – łój. Najwięcej gruczołów łojowych znajduje się na skórze głowy, pleców, klatki piersiowej., 7. Włos. Wytwór naskórka składający się z wystającej ponad powierzchnię skóry łodygi włosa i znajdującego się w skórze właściwej oraz częściowo tkance podskórnej korzenia włosa., 8. Keratynocyty. Komórki naskórka ułożone w kilka warstw, wypełnione białkiem keratyną, która nie wchodzi w reakcje z wodą, dzięki czemu tworzy dla niej nieprzepuszczalną barierę., 9. Gruczoł potowy. Jest wytworem naskórka produkującym wydzielinę – pot. Najwięcej gruczołów potowych znajduje się na skórze dłoni, twarzy, podeszwie stóp., 10. Naczynia krwionośne. Tworzą gęstą sieć w skórze właściwej. Zaopatrują komórki skóry (w tym komórki warstwy podstawnej naskórka) w tlen i substancje odżywcze., 11. Melanocyty. Ilość melaniny zawartej w skórze decyduje o jej zabarwieniu (karnacji). Pod wpływem promieni słonecznych następuje aktywacja melanocytów i intensywne wytwarzanie melanosomów, co skutkuje powstaniem opalenizny. Czasami melanocyty nie wytwarzają pigmentu. Skóra u takich osób jest jasna, włosy białe, a tęczówka przybiera kolor czerwony. Stan taki nazywamy albinizmem.
Ilustracja przedstawia elementy budowy skóry człowieka. Opis od góry: warstwa zrogowaciała, pod którą jest kilka warstw, ostatnia to warstwa podstawna. Wymienione warstwy tworzą naskórek. W naskórku znajdują się keratynocyty i melanocyty. Pod naskórkiem leży skóra właściwa. Znajdują się w niej nastepujące elementy: gruczoły potowe (na ilustracji mają spiralny kształt, sięgają do warstwy naskórka), naczynia krwionośne, włosy. Włosy są osadzone w tkance podskórnej (leżącej poniżej skóry właściwej). Włos wyposażony jest w gruczoł potowy oraz mięsień przywłosowy. Mięsień przyczepiony jest na jednym końcu do podstawy mieszka włosowego, na drugim do dolnej tkanki naskórka. Opisano: 1. Warstwa podstawna naskórka. Warstwa rozrodcza stanowi najgłębszą warstwę naskórka, w której znajdują się przechodzące podziały mitotyczne komórki macierzyste. Komórki potomne nabłonka wędrują ku górnym, powierzchniowym warstwom naskórka. W czasie tej wędrówki oddalają się stopniowo od naczyń krwionośnych skóry właściwej. Odcięte od dopływu substancji odżywczych stopniowo obumierają i wypełniają się białkiem keratyną., 2. Warstwa rogowa naskórka. To najbardziej zewnętrzna warstwa skóry, której martwe komórki nabłonkowe złuszczają się w tempie 1000 na centymetrów sześciennych na godzinę., 3. Naskórek.
Najbardziej zewnętrzna warstwa skóry zbudowana z nabłonka wielowarstwowego płaskiego rogowaciejącego, którego komórki ściśle przylegają do siebie., 4. Skóra właściwa. Najgrubsza warstwa skóry (1‑3 milimetrów) zbudowana z tkanki łącznej włóknistej., 5. Tkanka podskórna
Przytwierdza skórę do mięśni i kości., 6. Gruczoł łojowy. Jest wytworem naskórka odprowadzającym do torebki włosa wydzielinę – łój. Najwięcej gruczołów łojowych znajduje się na skórze głowy, pleców, klatki piersiowej., 7. Włos. Wytwór naskórka składający się z wystającej ponad powierzchnię skóry łodygi włosa i znajdującego się w skórze właściwej oraz częściowo tkance podskórnej korzenia włosa., 8. Keratynocyty. Komórki naskórka ułożone w kilka warstw, wypełnione białkiem keratyną, która nie wchodzi w reakcje z wodą, dzięki czemu tworzy dla niej nieprzepuszczalną barierę., 9. Gruczoł potowy. Jest wytworem naskórka produkującym wydzielinę – pot. Najwięcej gruczołów potowych znajduje się na skórze dłoni, twarzy, podeszwie stóp., 10. Naczynia krwionośne. Tworzą gęstą sieć w skórze właściwej. Zaopatrują komórki skóry (w tym komórki warstwy podstawnej naskórka) w tlen i substancje odżywcze., 11. Melanocyty. Ilość melaniny zawartej w skórze decyduje o jej zabarwieniu (karnacji). Pod wpływem promieni słonecznych następuje aktywacja melanocytów i intensywne wytwarzanie melanosomów, co skutkuje powstaniem opalenizny. Czasami melanocyty nie wytwarzają pigmentu. Skóra u takich osób jest jasna, włosy białe, a tęczówka przybiera kolor czerwony. Stan taki nazywamy albinizmem.
Model skóry.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Wytwory naskórka
Włosy- pełnią funkcję ochronną, termoizolacyjną i czuciową. Włos składa się z łodygi oraz korzenia umieszczonego w mieszku włosowym.
Receptory skórne - zakończenia nerwów czuciowych odbierające bodźce i przekazujące impulsy do ośrodkowego układu nerwowego. Wyróżnia się:
mechanoreceptory - reagują na dotyk i ucisk;
termoreceptory - reagują na ciepło i zimno;
nocyceptory - reagują na bodźce uszkadzające i uczestniczą w odczuwaniu bólu.
Funkcje skóry
Ochronna- zabezpiecza przed urazami mechanicznymi, drobnoustrojami, szkodliwymi substancjami, promieniowaniem UV i nadmierną utratą wody.
Termoregulacyjna- reguluje utratę ciepła przez zmianę średnicy naczyń skórnych i wydzielanie potu.
Czuciowa- odbiera bodźce dotykowe, termiczne i bólowe.
Wydzielnicza- wytwarza pot, łój i mleko.
Wydalnicza- wraz z potem usuwa m.in. wodę, sole mineralne i niewielkie ilości produktów przemiany materii.
Udział w gospodarce witaminowej- pod wpływem promieniowania UVB w skórze powstaje prowitamina D₃.
Higiena i choroby skóry
Skóra, jako bariera ochronna organizmu, wymaga codziennej pielęgnacji i higieny, by skutecznie pełniła swoje funkcje. Zaniedbania w tym zakresie mogą prowadzić do różnych schorzeń – zarówno infekcyjnych, jak i przewlekłych czy nowotworowych;
Łupież – objawia się łuszczeniem skóry głowy i często towarzyszy mu swędzenie;
Trądzik – spowodowany nadmierną produkcją łoju i zatykaniem gruczołów łojowych, często dotyczy młodzieży;
Grzybica – choroba zakaźna wywołana przez grzyby, łatwo przenoszona w miejscach publicznych (np. baseny, siłownie);
Opryszczka – wirusowa infekcja skóry i błon śluzowych, objawiająca się bolesnymi pęcherzykami, zwykle w okolicach ust;
Wszawica – pasożytnicze zakażenie wywołane przez wesz głowową, prowadzące do świądu i podrażnień skóry;
Świerzb – choroba pasożytnicza wywołana przez świerzbowca, powodująca intensywny świąd i zmiany skórne;
Fotostarzenie się skóry – wynik długotrwałego działania promieni UV, objawiający się zmarszczkami, utratą jędrności i przebarwieniami;
Czerniak – złośliwy nowotwór skóry, rozwijający się najczęściej z istniejących znamion, którego głównym czynnikiem ryzyka jest ekspozycja na promieniowanie UV;
Prawidłowa higiena, stosowanie ochrony przeciwsłonecznej, unikanie kontaktu z zakażonymi osobami i regularna obserwacja skóry to kluczowe elementy profilaktyki chorób skórnych.
R14MF1QVCTQXN
Ilustracja przedstawia etapy rozwoju czerniaka złośliwego. 1.
Materiał genetyczny melanocytów ulega mutacji. Na rysunku przekrój poprzeczny przez warstwę skóry. Na powierzchni skóry pojawia się okrągłe zaczerwienienie. , 2.
Zmienione nowotworowo komórki dzielą się w sposób niekontrolowany. Na rysunku przekrój poprzeczny przez warstwę skóry. Na powierzchni skóry okrągłe zaczerwienienie powiększa się. , 3.
Komórki czerniaka produkują substancje pobudzające rozwój i rozrost naczyń krwionośnych, które zaopatrują go w substancje odżywcze. Na rysunku przekrój poprzeczny przez warstwę skóry. Na powierzchni skóry okrągłe zaczerwienienie poszerza się również w dół, do wnętrza warstwy skóry. , 4.
Komórki nowotworowe wraz z krwią roznoszone są do innych komórek ciała (poza skórę, np. do płuc i wątroby), tworząc przerzuty. Na powierzchni skóry okrągłe zaczerwienienie poszerza się jeszcze bardziej w dół, do wnętrza warstwy skóry.
Ilustracja przedstawia etapy rozwoju czerniaka złośliwego. 1.
Materiał genetyczny melanocytów ulega mutacji. Na rysunku przekrój poprzeczny przez warstwę skóry. Na powierzchni skóry pojawia się okrągłe zaczerwienienie. , 2.
Zmienione nowotworowo komórki dzielą się w sposób niekontrolowany. Na rysunku przekrój poprzeczny przez warstwę skóry. Na powierzchni skóry okrągłe zaczerwienienie powiększa się. , 3.
Komórki czerniaka produkują substancje pobudzające rozwój i rozrost naczyń krwionośnych, które zaopatrują go w substancje odżywcze. Na rysunku przekrój poprzeczny przez warstwę skóry. Na powierzchni skóry okrągłe zaczerwienienie poszerza się również w dół, do wnętrza warstwy skóry. , 4.
Komórki nowotworowe wraz z krwią roznoszone są do innych komórek ciała (poza skórę, np. do płuc i wątroby), tworząc przerzuty. Na powierzchni skóry okrągłe zaczerwienienie poszerza się jeszcze bardziej w dół, do wnętrza warstwy skóry.
Etapy rozwoju czerniaka złośliwego.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
RSzWNduvj0kaI
Ilustracja przedstawia alfabet czerniaka. A jak asymetria. 1.
Zmiany na skórze są owalne i symetryczne, 2.
Zmiany na skórze są asymetryczne,
B jak Brzegi, odgraniczenie od skóry zdrowej. 3.
Zmiany na skórze są regularne i łagodnie odgraniczone od skóry zdrowej, 4.
Zmiany na skórze są nieregularne i ostro odgraniczone od skóry zdrowej,
C jak kolor. 5.
Kolor zmiany na skórze jest jednolity, zwykle jasnobrązowy, ciemnobrązowy lub czarny, 6.
Kolor zmiany na skórze jest niejednolity lub o zabarwieniu białym, szaroniebieskim bądź czerwonym,
D jak Średnica. 7.
Średnica zmiany na skórze jest niewielka (poniżej 5 mm), 8.
Średnica zmiany na skórze jest duża (powyżej 5 mm),
E jak Ewolucja, zmiana w czasie, uwypuklenie.
9.
Brak zmian w czasie zmiany na skórze., 10.
Zmiana wielkości, koloru lub grubości zmiany na skórze
Ilustracja przedstawia alfabet czerniaka. A jak asymetria. 1.
Zmiany na skórze są owalne i symetryczne, 2.
Zmiany na skórze są asymetryczne,
B jak Brzegi, odgraniczenie od skóry zdrowej. 3.
Zmiany na skórze są regularne i łagodnie odgraniczone od skóry zdrowej, 4.
Zmiany na skórze są nieregularne i ostro odgraniczone od skóry zdrowej,
C jak kolor. 5.
Kolor zmiany na skórze jest jednolity, zwykle jasnobrązowy, ciemnobrązowy lub czarny, 6.
Kolor zmiany na skórze jest niejednolity lub o zabarwieniu białym, szaroniebieskim bądź czerwonym,
D jak Średnica. 7.
Średnica zmiany na skórze jest niewielka (poniżej 5 mm), 8.
Średnica zmiany na skórze jest duża (powyżej 5 mm),
E jak Ewolucja, zmiana w czasie, uwypuklenie.
9.
Brak zmian w czasie zmiany na skórze., 10.
Zmiana wielkości, koloru lub grubości zmiany na skórze
ABCDE – alfabet, który może uratować życie. Warto go zapamiętać, bo opisuje różnice między łagodnymi a złośliwymi zmianami skóry. Cechy złośliwych zmian nowotworowych przedstawiono po prawej stronie.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Układ szkieletowy
Układ szkieletowy - zespół kości i ich połączeń tworzący rusztowanie ciała oraz bierną część układu ruchu.
Funkcje szkieletu:
podporowa - nadaje ciału kształt i stanowi rusztowanie dla tkanek oraz narządów;
ochronna - osłania m.in. mózgowie, rdzeń kręgowy i narządy klatki piersiowej;
ruchowa - stanowi miejsce przyczepu mięśni i wraz ze stawami umożliwia ruch;
krwiotwórcza - czerwony szpik kostny jest miejscem powstawania elementów morfotycznych krwi;
magazynująca - kości są głównym magazynem jonów wapniowych i fosforanowych.
Budowa i rodzaje kości
Kość to narząd zbudowany z tkanki kostnej, tkanki chrzęstnej, okostnej, naczyń i nerwów, a w wielu kościach także ze szpiku kostnego.
R1SQ5TOC6E4KT
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.
Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.
Wyróżnia się tkankę kostną zbitą - zwarta tkanka tworząca wytrzymałą warstwę zewnętrzną kości i zasadniczą część trzonu kości długiej oraz tkankę kostną gąbczastą - zbudowana z beleczek kostnych układających się zgodnie z kierunkiem działających obciążeń; zapewnia wytrzymałość przy niewielkiej masie.
Wzrost kości na długość zachodzi dzięki podziałom komórek chrząstki nasadowej, a następnie zastępowaniu chrząstki tkanką kostną. Wzrost na grubość i przebudowa trwają przez całe życie.
ROH6UB33D1U3T
Ilustracja interaktywna przedstawia kość. Kość zbudowana jest z tkanki kostnej zbitej i tkanki kostnej gąbczastą. Tkanka kostna zbita zlokalizowana jest na powierzchni kości, zaś gąbczasta znajduje się wewnątrz kości. Nasada kości zbudowana jest z tkanki kostnej gąbczastej. Jej komórki są owalne. Nasada ma elementy wypukłe, trzon kości jest prosty. Kość pokrywa okostna.
Ilustracja interaktywna przedstawia kość. Kość zbudowana jest z tkanki kostnej zbitej i tkanki kostnej gąbczastą. Tkanka kostna zbita zlokalizowana jest na powierzchni kości, zaś gąbczasta znajduje się wewnątrz kości. Nasada kości zbudowana jest z tkanki kostnej gąbczastej. Jej komórki są owalne. Nasada ma elementy wypukłe, trzon kości jest prosty. Kość pokrywa okostna.
Budowa kości
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Budowa i funkcje szkieletu
W budowie szkieletu człowieka wyróżnia się:
szkielet osiowy - czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa;
szkielet obręczy - obręcz barkowa i obręcz miedniczna;
szkielet kończyn - kości kończyn górnych i dolnych.
R1cChNbLuGXpK
Ilustracja przedstawia żółty szkielet człowieka od przodu, na którym kolorem niebieskim zaznaczono kości szkieletu osiowego. W jego skład wchodzą: czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa. W kręgosłupie po lewej zaznaczono i podpisano odcinki: szyjny, piersiowy, lędźwiowy, kość krzyżowa i kość ogonowe. W klatce piersiowej podpisano mostek i żebra. Pozostałe elementy szkieletu od góry z prawej: obojczyk, łopatka, kość ramienna, kość łokciowa, kość promieniowa, kości ręki. Poniżej: miednica, kość udowa, rzepka, kość piszczelowa, kość strzałkowa, kości stopy.
Szkielet człowieka z przodu
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY-SA 3.0.
RuzVBZdoYUJxg
Ilustracja przedstawia szkielet człowieka od tyłu, na którym kolorem niebieskim zaznaczono szkielet osiowy. W jego skład wchodzą: czaszka, kręgosłup i klatka piersiowa. W czaszce zaznaczono żuchwę oraz mózgoczaszkę. W kręgosłupie po lewej zaznaczono i podpisano odcinki: kręg dźwigacz, obrotnik, odcinek szyjny, piersiowy, lędźwiowy, kość krzyżowa i kości ogonowe. W klatce piersiowej podpisano mostek i żebra. Pozostałe elementy szkieletu od góry z prawej: obojczyk, łopatka, kość ramienna, kość łokciowa, kość promieniowa, kości ręki. Poniżej: miednica, kość udowa, kość piszczelowa, kość strzałkowa, kość piętowa, kości stopy.
Szkielet człowieka z tyłu
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY 3.0.
R17WdpUbcxuKq
Ilustracja przedstawia żółty szkielet człowieka od tyłu. Wskazano połączenia kości, od góry: szwy na czaszce mające pofałdowany (zygzakowaty) kształt. Pomiędzy łopatką a kością ramienną znajduje się staw barkowy. Między kością ramienną a kościami przedramienia zaznaczono staw łokciowy. Między miednicą a kością udową znajduje się staw biodrowy. Między kością udową a kością piszczelową znajduje się staw kolanowy współtworzony z rzepką. W dolnej części szkieletu zaznaczono staw skokowy znajdujący się między kością piszczelową, kością strzałkową i kością skokową. pz, staw barkowy, staw łokciowy, staw biodrowy, staw kolanowy, staw skokowy.
Stawy i nieruchome połączenia kości – widok z tyłu
Źródło: Dariusz Adryan, licencja: CC BY-SA 3.0.
Budowa czaszki
Mózgoczaszka - część czaszki osłaniająca mózgowie. Trzewioczaszka - część czaszki tworząca rusztowanie twarzy i otaczająca początkowe odcinki układów oddechowego i pokarmowego oraz narządy zmysłów. Kości mózgoczaszki są połączone głównie nieruchomo za pomocą szwów. Żuchwa łączy się ruchomo z kośćmi skroniowymi. Zatoki przynosowe - wypełnione powietrzem przestrzenie w kościach czaszki połączone z jamą nosową; zmniejszają masę czaszki oraz uczestniczą w ogrzewaniu i nawilżaniu powietrza.
Budowa kręgosłupa
Kręgosłup - główna oś ciała zbudowana z kręgów; stanowi podporę tułowia i osłonę rdzenia kręgowego.
Kręgosłup składa się pięciu odcinków:
odcinek szyjny - 7 kręgów; pierwszy to atlas, drugi to obrotnik;
odcinek piersiowy- 12 kręgów; wraz z żebrami i mostkiem tworzą klatkę piersiową;
odcinek lędźwiowy- 5 masywnych kręgów;
odcinek krzyżowy- 5 kręgów zrośniętych w kość krzyżową;
odcinek guziczny (ogonowy)- zwykle 4‑5 zredukowanych kręgów zrastających się w kość guziczną (ogonową).
Pomiędzy kręgami znajdują się krążki międzykręgowe - sprężyste połączenia chrzęstne między trzonami kręgów, które umożliwiają ruch i amortyzują wstrząsy.
Naturalne krzywizny kręgosłupa: lordoza szyjna i lędźwiowa oraz kifoza piersiowa i krzyżowa. Zwiększają sprężystość i ułatwiają utrzymanie równowagi.
R4LV168DCQ63J
Ilustracja przedstawia schematyczny rysunek kręgosłupa z kręgami. Oznaczono wady na poszczególnych odcinkach kręgosłupa 1.
Odcinek szyjny 7 kręgów, możliwa wada: lordoza szyjna. 2.
Odcinek piersiowy 12 kręgów, możliwa wada: kifoza piersiowa. 3.
Odcinek lędźwiowy 5 kręgów, możliwa wada: lordoza lędźwiowa. 4.
Odcinek krzyżowy 5 kręgów, możliwa wada: kifoza krzyżowa. 5.
Odcinek guziczny 3‑5 kręgów, 6.
Kręgosłup – widok z boku, kręgosłup jest delikatnie wygięty, można powiedzieć, że ma kształt prawie wyprostowanej litery S. , 7.
Kręgosłup – widok od tyłu przedstawiony jest w lini prostej.
Ilustracja przedstawia schematyczny rysunek kręgosłupa z kręgami. Oznaczono wady na poszczególnych odcinkach kręgosłupa 1.
Odcinek szyjny 7 kręgów, możliwa wada: lordoza szyjna. 2.
Odcinek piersiowy 12 kręgów, możliwa wada: kifoza piersiowa. 3.
Odcinek lędźwiowy 5 kręgów, możliwa wada: lordoza lędźwiowa. 4.
Odcinek krzyżowy 5 kręgów, możliwa wada: kifoza krzyżowa. 5.
Odcinek guziczny 3‑5 kręgów, 6.
Kręgosłup – widok z boku, kręgosłup jest delikatnie wygięty, można powiedzieć, że ma kształt prawie wyprostowanej litery S. , 7.
Kręgosłup – widok od tyłu przedstawiony jest w lini prostej.
Budowa kręgosłupa.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Budowa klatki piersiowej
Klatka piersiowa to część szkieletu osiowego zbudowana z mostka, 12 par żeber i odcinka piersiowego kręgosłupa; chroni narządy klatki piersiowej i uczestniczy w oddychaniu. Wyróżnia się:
7 par żeber właściwych łączy się z mostkiem własnymi chrząstkami;
3 pary żeber rzekomych łączą się z mostkiem za pośrednictwem wspólnej chrząstki;
2 pary żeber wolnych nie łączą się z mostkiem.
Budowa szkieletu obręczy i kończyn
Obręcz barkowa składa się z obojczyków i łopatek; łączy kończyny górne ze szkieletem osiowym. Kończyna górna obejmuje kość ramienną, kości promieniową i łokciową, kości nadgarstka, śródręcza i paliczki.
Obręcz miedniczna łączy kończyny dolne z tułowiem i przenosi ciężar ciała. Kończyna dolna obejmuje kość udową, kości piszczelową i strzałkową, kości stępu, śródstopia i paliczki.
Połączenia kości
Połączenia ścisłe to połączenia o bardzo ograniczonej ruchomości, w których kości łączy tkanka łączna włóknista, chrzęstna lub kostna.
Więzozrost - kości łączy tkanka łączna włóknista; przykładem są szwy czaszki i połączenia kości przedramienia. Chrząstkozrost - kości łączy tkanka chrzęstna; przykładem są krążki międzykręgowe. Kościozrost - kości łączy tkanka kostna; powstaje często przez kostnienie wcześniejszego połączenia łącznotkankowego lub chrzęstnego.
Staw to ruchome połączenie kości umożliwiające wykonywanie ruchów.
Powierzchnie stawowe są pokryte chrząstką szklistą, która zmniejsza tarcie i amortyzuje wstrząsy. Jama stawowa zawiera maź stawową zmniejszającą tarcie i uczestniczącą w odżywianiu chrząstki. Torebka stawowa otacza staw; jej warstwa włóknista wzmacnia połączenie, a błona maziowa wytwarza maź. Więzadła stabilizują staw; w niektórych stawach występują dodatkowo łąkotki.
RBA9M1S5KSCLE
Ilustracja przedstawia budowę stawu na przykładzie stawu kolanowego. Nad kolanem zaznaczono mięśnie. W kolanie łączą się kość udowa z kością piszczelową. Dwa wypukłe kłykcie kości udowej stanowią główkę stawową, natomiast wklęsłe powierzchnie kłykci kości piszczelowej wraz z rzepką tworzą panewkę stawu kolanowego. Zewnętrzną część kości w miejscu kolana pokrywa chrząstka stawowa. Pomiędzy kośćmi jest jama stawowa. To niewielka szczelinowata przestrzeń. Na jej obrzeżach w postaci półksiężyców są torebki stawowe. Na zewnątrz jamy stawowej jest kaletka maziowa. Za nią po prawej stronie więzadło, a po lewej ścięgno łączące mięsień znad kolana z kością piszczelową za pomocą przyczepu. Więzadło łączy kość udową z kością strzałkową. W dolnej części więzadła jest przyczep więzadła.
Budowa stawu na przykładzie stawu kolanowego.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Klasyfikacja stawów ze względu na zakres możliwych ruchów:
staw zawiasowy – staw promieniowo‑łokciowy oraz staw kolanowy;
staw obrotowy – staw szczytowo‑obrotowy (znajdujący się pomiędzy pierwszymi dwoma kręgami szyjnymi kręgosłupa).
RFGEz8yANIkP2
Ilustracja przedstawia staw ramienny budowy kulistej. Tworzy go głowa kości ramiennej oraz panewka stawowa łopatki. Głowa stawu (czyli głowa kości ramiennej) to niemal połowa kuli o promieniu około 2,5 cm. Kość ramienna jest ruchoma i obraca wzdłuż własnej osi.
Staw kulisty wolny na przykładzie stawu ramiennego.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
RXm5Be9Kjnv7v
Ilustracja przedstawia staw łokciowy. Łączy on kość łokciową z kością ramienną. Staw ten jest budowy kulistej i daje możliwość ruchu obrotowego w lewo i prawo kości łokciowej.
Staw zawiasowy na przykładzie stawu ramienno‑łokciowego.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Rxb9XN8Hwjp7f
Ilustracja przedstawia staw obrotowy, który łączy dwa kręgi kręgosłupa (szczytowego i obrotowego). Umożliwia on ruch wzdłuż osi w lewo i prawo między kręgami.
Staw obrotowy – na przykładzie połączenia stawowego pierwszych dwóch kręgów kręgosłupa (szczytowego i obrotowego).
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Postawa ciała, profilaktyka i choroby układu kostnego
Wady postawy
Prawidłowa postawa ciała to takie ustawienie elementów szkieletu, które sprzyja prawidłowej pracy organizmu.
Wady postawy to odchylenia od prawidłowej sylwetki dotyczące najczęściej kręgosłupa, klatki piersiowej i kończyn:
nadmierna kifoza piersiowa - plecy okrągłe;
nadmierna lordoza lędźwiowa - plecy wklęsłe;
skolioza - złożone skrzywienie kręgosłupa obejmujące odchylenie boczne i rotację kręgów;
Czynniki sprzyjające wadom postawy: długotrwałe siedzenie, mała aktywność, nieprawidłowe stanowisko pracy, jednostronne noszenie ciężarów, nieodpowiednie obuwie i nadmierna masa ciała. Profilaktyka: regularny ruch, prawidłowa pozycja siedząca i stojąca, ergonomiczne stanowisko pracy, właściwe podnoszenie ciężarów, odpowiednie obuwie i równomierne noszenie plecaka.
Choroby układu kostnego
Krzywica to choroba wieku dziecięcego związana z zaburzoną mineralizacją kości, prowadząca do ich odkształceń.
Osteoporoza to przewlekła choroba kości, w której przerzedzenie i osłabienie beleczek kostnych zmniejsza wytrzymałość kości i zwiększa ryzyko złamań.
Urazy mechaniczne
Złamanie - przerwanie ciągłości kości.
Zwichnięcie - przemieszczenie powierzchni stawowych względem siebie, często połączone z uszkodzeniem torebki stawowej.
Skręcenie - uszkodzenie torebki stawowej i więzadeł bez trwałego przemieszczenia kości w stawie.
R1ZkLZeHvFsba
Ilustracja interaktywna pokazująca układ kostny człowieka od wysokości klatki piersiowej do połowy uda. Obok dwie miniatury tkanki gąbczastej kości.
Na ilustracji zaznaczono: 1. Kręgi w kręgosłupie, 2. Koniec bliższy kości udowej, 3. Kości przedramienia, 4. Nadgarstek, 5. Prawidłowa budowa tkanki gąbczastej kości. Zdjęcie z mikroskopu świetlnego, powiększenie 400 razy. Przedstawia tkankę z otworami równomiernie rozłożonymi w warstwie., 6. Zanik beleczek kostnych w tkance gąbczastej. Zdjęcie z mikroskopu świetlnego, powiększenie 400 razy. Przedstawia osteoporozę, tkanka kostna jest rozciągnięta. otwory w warstwie są rozłożone nierównomiernie, są różnych rozmiarów.
Ilustracja interaktywna pokazująca układ kostny człowieka od wysokości klatki piersiowej do połowy uda. Obok dwie miniatury tkanki gąbczastej kości.
Na ilustracji zaznaczono: 1. Kręgi w kręgosłupie, 2. Koniec bliższy kości udowej, 3. Kości przedramienia, 4. Nadgarstek, 5. Prawidłowa budowa tkanki gąbczastej kości. Zdjęcie z mikroskopu świetlnego, powiększenie 400 razy. Przedstawia tkankę z otworami równomiernie rozłożonymi w warstwie., 6. Zanik beleczek kostnych w tkance gąbczastej. Zdjęcie z mikroskopu świetlnego, powiększenie 400 razy. Przedstawia osteoporozę, tkanka kostna jest rozciągnięta. otwory w warstwie są rozłożone nierównomiernie, są różnych rozmiarów.
Kości szczególnie narażonych na złamania.
Źródło: BruceBlaus, licencja: CC BY-SA 4.0.
Układ mięśniowy
Układ mięśniowy to zespół mięśni odpowiadających za ruch ciała i jego części, utrzymanie postawy oraz wykonywanie ruchów narządów wewnętrznych.
RrltXl2saaZfm
Film pod tytułem: Rodzaje tkanki mięśniowej u kręgowców.
Film pod tytułem: Rodzaje tkanki mięśniowej u kręgowców.
Budowa makroskopowa i mikroskopowa mięśni.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Film pod tytułem: Rodzaje tkanki mięśniowej u kręgowców.
R6GpGzmRpicO0
Na grafice przedstawiony jest sarkomer. Zbudowany jest z naprzemiennie leżących jeden pod drugim filamentów aktyny i miozyny - 4 filamenty aktyny, a pomiędzy nimi 3 filament miozyny zbudowane z ogonów i główek. Między liniami Z ograniczającymi każdy filament znajdują się dwie połowy aktyny oraz całe cząsteczki miozyny. Filamenty miozyny są połączone z liniami Z za pomocą tytyny, a filamenty aktyny zakotwiczone są w liniach Z za pomocą czapeczek Z. Naokoło linii Z obecne są prążki jasne, a w centrum sarkomeru w trakcie rozkurczu, w miejscu gdzie połowy filamentów aktynowych nie stykają się, obecna jest smuga H, a w centrum smugi H znajduje się linia M. W trakcie skurczu smuga H zanika, a filamenty wsuwają się między siebie.
Na grafice przedstawiony jest sarkomer. Zbudowany jest z naprzemiennie leżących jeden pod drugim filamentów aktyny i miozyny - 4 filamenty aktyny, a pomiędzy nimi 3 filament miozyny zbudowane z ogonów i główek. Między liniami Z ograniczającymi każdy filament znajdują się dwie połowy aktyny oraz całe cząsteczki miozyny. Filamenty miozyny są połączone z liniami Z za pomocą tytyny, a filamenty aktyny zakotwiczone są w liniach Z za pomocą czapeczek Z. Naokoło linii Z obecne są prążki jasne, a w centrum sarkomeru w trakcie rozkurczu, w miejscu gdzie połowy filamentów aktynowych nie stykają się, obecna jest smuga H, a w centrum smugi H znajduje się linia M. W trakcie skurczu smuga H zanika, a filamenty wsuwają się między siebie.
Budowa cząsteczek aktyny oraz miozyny na przykładzie pojedynczego sarkomeru podczas rozkurczu i podczas skurczu włókna mięśniowego.
Źródło: David Richfield, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
Podział mięśni szkieletowych
Istnieje kilka kryteriów podziału mięśni szkieletowych. Najczęściej spotykane dotyczą: kształtu, liczby przyczepów, położenia i funkcji.
Mięśnie synergistyczne to mięśnie współpracujące przy wykonywaniu tego samego ruchu, natomiast mięśnie antagonistyczne wykonują ruchy przeciwstawne: skurcz jednego mięśnia współwystępuje z rozluźnieniem drugiego.
R9cfbpCg3SpES1
Mapa myśli. Lista elementów:
Nazwa kategorii: Mięśnie
Elementy należące do kategorii Mięśnie
Nazwa kategorii: Synergistyczne – współdziałają podczas wykonywania tego samego rodzaju ruchu
Elementy należące do kategorii Synergistyczne – współdziałają podczas wykonywania tego samego rodzaju ruchu
Nazwa kategorii: mięśnie międzyżebrowe
Nazwa kategorii: mięśnie tułowia
Koniec elementów należących do kategorii Synergistyczne – współdziałają podczas wykonywania tego samego rodzaju ruchu
Nazwa kategorii: Antagonistyczne – działają antagonistycznie, czyli przeciwstawnie. Oznacza to, że jeden z nich kurczy się, a drugi prostuje podczas wykonywania ruchu.
Elementy należące do kategorii Antagonistyczne – działają antagonistycznie, czyli przeciwstawnie. Oznacza to, że jeden z nich kurczy się, a drugi prostuje podczas wykonywania ruchu.
Nazwa kategorii: zginacze i prostowniki
Elementy należące do kategorii zginacze i prostowniki
Nazwa kategorii: mięsień dwugłowy ramienia i mięsień trójgłowy ramienia
Koniec elementów należących do kategorii zginacze i prostowniki
Nazwa kategorii: dźwigacze i obniżacze
Elementy należące do kategorii dźwigacze i obniżacze
Nazwa kategorii: dźwigacz kącika ust i mięsień obniżający
Koniec elementów należących do kategorii dźwigacze i obniżacze
Nazwa kategorii: nawracacze i odwracacze
Elementy należące do kategorii nawracacze i odwracacze
Nazwa kategorii: mięśnie szyi
Koniec elementów należących do kategorii nawracacze i odwracacze
Nazwa kategorii: zwieracze i rozwieracze
Elementy należące do kategorii zwieracze i rozwieracze
Nazwa kategorii: mięśnie okrężne ust, odbytu
Koniec elementów należących do kategorii zwieracze i rozwieracze
Koniec elementów należących do kategorii Antagonistyczne – działają antagonistycznie, czyli przeciwstawnie. Oznacza to, że jeden z nich kurczy się, a drugi prostuje podczas wykonywania ruchu.
Koniec elementów należących do kategorii Mięśnie
Mapa myśli. Lista elementów:
Nazwa kategorii: Mięśnie
Elementy należące do kategorii Mięśnie
Nazwa kategorii: Synergistyczne – współdziałają podczas wykonywania tego samego rodzaju ruchu
Elementy należące do kategorii Synergistyczne – współdziałają podczas wykonywania tego samego rodzaju ruchu
Nazwa kategorii: mięśnie międzyżebrowe
Nazwa kategorii: mięśnie tułowia
Koniec elementów należących do kategorii Synergistyczne – współdziałają podczas wykonywania tego samego rodzaju ruchu
Nazwa kategorii: Antagonistyczne – działają antagonistycznie, czyli przeciwstawnie. Oznacza to, że jeden z nich kurczy się, a drugi prostuje podczas wykonywania ruchu.
Elementy należące do kategorii Antagonistyczne – działają antagonistycznie, czyli przeciwstawnie. Oznacza to, że jeden z nich kurczy się, a drugi prostuje podczas wykonywania ruchu.
Nazwa kategorii: zginacze i prostowniki
Elementy należące do kategorii zginacze i prostowniki
Nazwa kategorii: mięsień dwugłowy ramienia i mięsień trójgłowy ramienia
Koniec elementów należących do kategorii zginacze i prostowniki
Nazwa kategorii: dźwigacze i obniżacze
Elementy należące do kategorii dźwigacze i obniżacze
Nazwa kategorii: dźwigacz kącika ust i mięsień obniżający
Koniec elementów należących do kategorii dźwigacze i obniżacze
Nazwa kategorii: nawracacze i odwracacze
Elementy należące do kategorii nawracacze i odwracacze
Nazwa kategorii: mięśnie szyi
Koniec elementów należących do kategorii nawracacze i odwracacze
Nazwa kategorii: zwieracze i rozwieracze
Elementy należące do kategorii zwieracze i rozwieracze
Nazwa kategorii: mięśnie okrężne ust, odbytu
Koniec elementów należących do kategorii zwieracze i rozwieracze
Koniec elementów należących do kategorii Antagonistyczne – działają antagonistycznie, czyli przeciwstawnie. Oznacza to, że jeden z nich kurczy się, a drugi prostuje podczas wykonywania ruchu.
Koniec elementów należących do kategorii Mięśnie
Podział mięśni szkieletowych pod względem czynności.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Skurcze mięśni
Do każdego włókna mięśniowego dochodzą połączenia od jednego tylko neuronu, ale jeden neuron może pobudzać do skurczu wiele włókien mięśniowych. Zespół włókien mięśniowych unerwionych przez jeden neuron nazywamy jednostką motoryczną (ruchową) mięśnia.
cechy porównawcze
skurcz izotoniczny
skurcz izometryczny
skurcz auksotoniczny
długość mięśnia
zmienia się (skraca lub wydłuża)
stała
zmienia się (skraca)
napięcie mięśnia
stałe
zmienia się (wzrasta)
zmienia się (wzrasta)
skutek dla organizmu
ruch
utrzymanie postawy ciała
umożliwia chodzenie, bieganie
Doping
Doping to stosowanie zabronionych substancji lub metod w celu zwiększenia wydolności fizycznej albo umysłowej.
Doping farmakologiczny to stosowanie biologicznie czynnych substancji bez uzasadnienia leczniczego w celu poprawy wyników. Doping fizjologiczny - stosowanie metod wpływających na fizjologię organizmu, np. niedozwolonych manipulacji krwią. Doping genetyczny - wykorzystywanie metod modyfikujących ekspresję genów lub funkcjonowanie komórek w celu poprawy wydolności.
Skutki dopingu mogą obejmować trwałe uszkodzenia narządów, zaburzenia krążenia, zakrzepy, udar, zawał, a nawet zgon. Bezpieczne sposoby poprawy sprawności to prawidłowo zaplanowany trening, zbilansowana dieta, regeneracja i właściwe przygotowanie psychologiczne.