Bioróżnorodność

RcXq9YH5svZSp

Twoje cele

Przedstawisz typy różnorodności biologicznej.
Wymienisz główne czynniki geograficzne kształtujące różnorodność gatunkową i ekosystemową Ziemi
Podasz przykłady miejsc charakteryzujących się szczególnym bogactwem gatunkowym.
Podasz przykłady endemitów jako gatunków unikatowych dla danego miejsca regionu
Wykażesz związek między rozmieszczeniem biomów a warunkami klimatycznymi na kuli ziemskiej.

Efektem wielokierunkowego rozwoju życia na Ziemi jest ogromna różnorodność biologiczna, czyli zróżnicowanie wszystkich żywych organizmów występujących zarówno w ekosystemach wodnych, jak i lądowych całego świata. Obecna wiedza pozwala analizować zagadnienia bioróżnorodności na wszystkich poziomach organizacji przyrody.

Poziomy różnorodności biologicznej

Wyróżnia się trzy poziomy (typy, rodzaje) różnorodności biologicznej:

różnorodność ekosystemowa, oznacza zróżnicowanie ekosystemów, siedlisk i tworzących je zespołów organizmów;
różnorodność gatunkowa obejmuje bogactwo gatunkowe, czyli liczbę gatunków występujących na danym obszarze, oraz ich względną liczebność.
różnorodność genetyczna (wewnątrzgatunkowa) oznacza zróżnicowanie materiału genetycznego osobników należących do tego samego gatunku, m.in. występowanie różnych alleli i genotypów.

R1VI7Kpk3N6HZ

Ilustracja przedstawia trzy owale jeden w drugim. Najmniejszy owal, najbardziej wewnętrzny popisany jest: różnorodność genetyczna. Powyżej podpisu widać model DNA. W większym owalu znajdują się wizerunki różnych organizmów, na przykład słonia, hipopotama, jaszczurki, drzewa, i podpis: różnorodność gatunkowa. Największy owal reprezentuje różnorodność ekosystemową. Znajdują się tu fotografie różnych krajobrazów, na przykład morskiego, pustynnego, jeziornego, górskiego. — Poziomy różnorodności biologicznej
Źródło: Tomorrow Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ćwiczenie 1

RyXaqlARPY5Mw

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Czynniki kształtujące różnorodność biologiczną

Czynniki geograficzne

Ukształtowanie powierzchni wiąże się ze zróżnicowaniem środowiska życia poszczególnych gatunków. Różnice w terenie tworzą unikalne warunki środowiskowe, które wpływają na dostępność zasobów i pożywienia, mikroklimat oraz możliwości schronienia i rozrodu dla różnych organizmów.

Prądy morskie mają wpływ na temperaturę, rozpuszczalność gazów w wodzie oraz klimat. Ciepłe prądy przemieszczają wody ciepłe w kierunku biegunów, zimne przesuwają zimniejsze wody w stronę równika. Prądy ciepłe wpływają na wzrost temperatury powietrza i i na zwiększenie sumy opadów w obszarach lądowych, obok których przepływają. Z kolei prądy zimne działają odwrotnie - wpływają na obniżenie temperatury i sumy opadów. Ponadto prądy morskie przenoszą plankton oraz larwy osiadłych zwierząt (koralowców) w nowe miejsca. Stadia planktonowe i larwy organizmów, które wylęgły się np. w rzekach, w pobliżu wybrzeży, niesione z prądem przemieszczają się w inne rejony oceanu.

Klimat obejmuje elementy: roczną sumę opadów i średnią roczną temperaturę powietrza, sezonowy rozkład temperatury i opadów, wilgotność, nasłonecznienie, wiatr. Zależy on m.in. od szerokości geograficznej, odległości od oceanów i mórz, ukształtowania terenu oraz wysokości n.p.m. Poszczególne strefy klimatyczne charakteryzują się specyficzną szatą roślinną, która wraz z czynnikami abiotycznymi wpływa na to, jakie zespoły organizmów je zamieszkują.

Ważne!

Największa różnorodność gatunkowa w ekosystemach lądowych występuje na obszarach cechujących się wysoką roczną sumą opadów i wysoką średnią roczną temperaturą powietrza.

R1FhCme28qrL51

Mapa świata przedstawia pasowy układ formacji roślinnych, zależny od klimatu w danej szerokości geograficznej. Wilgotny las równikowy – obejmuje obszar bezpośrednich okolic równika. Zwrotnikowy i podzwrotnikowy las wilgotny - Występuje często na granicy lasu równikowego, a także samodzielnie, na duża skalę w Azji wschodniej (południowe Chiny, południowa Japonia) oraz w południowo‑wschodnim USA, zwłaszcza na Florydzie. Las monsunowy i suchy las podrównikowy – występuje w południowej i południowo‑wschodniej Azji oraz środkowo‑południowej i środkowo‑wschodniej Afryce. Sawanna – obejmuje znaczne obszary środkowo‑północnej i środkowo‑południowej Afryki, a także pewne fragmenty północnej Australii i wschodniej Ameryki Południowej. Pustynie i półpustynie – obejmują obszary położone w strefach klimatów zwrotnikowych suchych i podzwrotnikowych suchych (pustynie gorące) oraz niektóre obszary strefy umiarkowanej kontynentalnej w głębi lądów (pustynie chłodne). Roślinność śródziemnomorska – obejmuje część obszarów klimatu podzwrotnikowego wilgotnego. Step – obejmuje pas terenu ciągnący się od wschodniej Europy przez centralną Azję, znaczną część Azji mniejszej. Występuje też na znacznej części Wielkich Równin w Ameryce Północnej oraz w południowej Argentynie. Las liściasty i mieszany strefy umiarkowanej (zrzucający liście na zimę) – formacja występująca we wschodniej Ameryce Północnej, w znacznej większości Europy i we wschodniej Azji. W mniejszym stopniu także we wschodniej Australii, w Nowej Zelandii i południowo‑zachodniej Ameryce Południowej. Tajga – występuje na dużą skalę w Kanadzie (większość terytorium), Europie Północnej i północnej Rosji w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego i wyłącznie na półkuli północnej. Tundra – obejmuje obszar dalekiej północny Kanady i Eurazji, ponadto występuje na Alasce, Grenlandii i Islandii, niemal wyłącznie na półkuli północnej (za wyjątkiem skrajnie południowych brzegów Ameryki Południowej). Pustynia lodowa – występuje na skrajnej północy min. we wnętrzu Grenlandii i na niektórych wyspach Archipelagu Arktycznego i innych wyspach Arktyki oraz na Antarktydzie. — Na mapie widoczny jest pasowy układ formacji roślinnych, zależny od klimatu na danej szerokości geograficznej.
Źródło: Sten Porse, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

bg‑blue

Przeanalizuj poszczególne grafiki interaktywne, a następnie polecenia z nimi związane.

RYLzrVEqzsXPF1

1. Europa Liczba gatunków:

owady: 72000;

ssaki: 270 (w tym 78 endemitów);

ptaki: 800;

ryby słodkowodne: 344 (w tym 200 endemitów);

grzyby: brak danych;

płazy: 75 (w tym 56 endemitów)., 2. Finlandia Liczba gatunków:

rośliny naczyniowe: 1100;

owady: 17000;

ssaki: 60;

ptaki: 248;

ryby słodkowodne: 66;

grzyby: brak danych;

płazy: brak danych.

Na zdjęciu malina moroszka. Owoc o stożkowatym kształcie, złożony z wielu drobnych kuleczek w kolorze pomarańczowym. Owoc jest niewielki. ^{Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna}
Owoce maliny moroszki (Rubus chamaemorus) to przysmak w Finlandii, gdzie noszą nazwę lakka.

Na zdjęciu lis polarny. Ma białe futro i siedzi na białym śniegu. Ma krótki pysk, uszy i puszysty ogon. ^{Źródło: Jonathen Pie, Unsplash, CC 0}
Lis polarny (Vulpes lagopus) jest w Finlandii gatunkiem krytycznie zagrożonym wyginięciem., 3. Norwegia Liczba gatunków:

rośliny naczyniowe: 2800;

owady: 16000;

ssaki: 90;

ptaki: 517;

ryby słodkowodne: 45;

grzyby: 7000;

płazy: brak danych.

Na zdjęciu dwa kaszaloty w wodach oceanu. Mają walcowaty kształt, głowę w kształcie prostokąta, szarą skórę i ogromny rozmiar. Płetwa ogonowa ma 6 metrów. U dużego osobnika widać liczne blizny na skórze. Na zdjęciu duży kaszalot z małym. sup>Źródło: Gabriel Barathieu, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 2.0
Największym drapieżnikiem występującym w wodach norweskich jest kaszalot (Physeter).

Na zdjęciu wierzba lapońską. Widoczne są powyginane pędy niewysokiego krzewu, pokryte jajowatymi liśćmi. Liście mają białoszare owłosienie. ^{Źródło: Momo, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 3.0}
Wierzba lapońska (Salix lapponum), osiągająca 0,5 m wysokości, jest typowym gatunkiem norweskiej tundry górskiej – formacji zajmującej ponad 30% kraju., 4. Estonia Liczba gatunków:

rośliny naczyniowe: 1500;

owady: 15000;

ssaki: 64;

ptaki: 329;

ryby słodkowodne: 65;

grzyby: 370;

płazy: 11.

Na zdjęciu chaber bławatek. Na polu widoczne jest skupisko niebieskich kwiatów. Kwiaty mają charakterystyczny niebieski kolor. Składają się z płatków, których krawędzie są poszarpane. ^{Źródło: Przykuta, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 3.0}
Chaber bławatek (Centaurea cyanus) został ogłoszony w 1968 r. narodowym symbolem Estonii.

Na zdjęciu dwa niedźwiedzie brunatne. Mają masywną budowę ciała, które pokryte jest futrem. Mają dużą głowę, krótkie uszy i ogonek. W trakcie chodzenia po podłożu stawiają całą stopę. ^{Źródło: Carl Chapman, Wikimedia Commons, CC BY 2.0}
W Estonii występuje największa populacja niedźwiedzia brunatnego (Ursus arctos) w Europie., 5. Polska Liczba gatunków:

rośliny naczyniowe: 2300;

owady: 31000;

ssaki: 105;

ptaki: 435;

ryby słodkowodne: 129;

grzyby: 3600;

płazy: 18.

Na zdjęciu żubr europejski. Żubr ma dużą głowę i szeroką, grubą szyję. Pod szyją widoczne jest wiszące podgardle. Przód tułowia żubra jest potężny w stosunku do reszty ciała. Na tułowiu widoczny garb. Pokryty jest brunatnym futrem. ^{Źródło: Håkan Henriksson (Narking), Wikimedia Commons, CC BY 3.0}
Z końcem 2019 r. w Polsce żyło do 2269 żubrów europejskich (Bison bonasus).

Na zdjęciu przytulia krakowska, niewysoka roślina wyrastająca spomiędzy kamieni. Na niewielkich łodygach znajdują się wąskie, lancetowate liście. Na szczytach pędów widoczne białe, drobne kwiatki. ^{Źródło: Noniusz, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 3.0}
Przytulia krakowska (Galium cracoviense Ehrend) jest endemitem Wyżyny Krakowsko‑Częstochowskiej., 6. Niemcy Liczba gatunków:

rośliny naczyniowe: 3000;

owady: brak danych;

ssaki: 97;

ptaki: 260;

ryby słodkowodne: 277;

grzyby: brak danych;

płazy: brak danych.

Na zdjęciu kilka wysokich brzóz. Mają charakterystyczną biało‑czarną korę i wysoką koronę liści. ^{Źródło: Crusier, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 3.0}
Lasy zajmują 29% powierzchni Niemiec. W zachodniej części Niziny Niemieckiej zachowały się lasy brzozowo‑dębowe.

Na zdjęciu świstak alpejski. Mały gryzoń o szarawym futrze. Ma wąski pyszczek. ^{Źródło: Francois Trazzi, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 3.0}
W niemieckich Alpach występują świstaki alpejskie (Marmota marmota) – gryzonie z rodziny wiewiórkowatych., 7. Węgry Liczba gatunków:

rośliny naczyniowe: 2000;

owady: brak danych;

ssaki: 73;

ptaki: 424;

ryby słodkowodne: brak danych;

grzyby: brak danych;

płazy: brak danych.

Na zdjęciu widok na teren bezleśny. Widoczna jest przestrzeń pokryta zieloną, niskorosnącą trawą. ^{Źródło: Lily15, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 3.0}
Puszta to bezleśna formacja roślinna typowa dla Wielkiej Niziny Węgierskiej. Obszar ten objęty jest ochroną – leży na terenie Parku Narodowego Hortobágy.

Na zdjęciu głowienka zwyczajna. Kaczka ma brązowoczerwone umaszczenie głowy, ciemny dziób z białą plamą. Pozostała cześć tułowia jest w białym kolorze. Między głową a resztą ciała znajduje się pas czarnych piór. ^{Źródło: Fred.leviez, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 3.0}
Głowienka zwyczajna (Aythya ferina) to jeden z gatunków, dzięki któremu w 2002 r. uznano jezioro Balaton za ostoję ptaków., 8. Francja Liczba gatunków:

rośliny naczyniowe: 4900;

owady: 35000;

ssaki: 117;

ptaki: 578;

ryby słodkowodne: 83;

grzyby: brak danych;

płazy: 35.

Na zdjęciu pole kwiatów lawendy. Mają fioletowy kolor i układają się pasami na polu. ^{Źródło: Francois Fillip, Flickr, CC BY 2.0}
Prowansja słynie z pól kwitnącej lawendy (Lavandula).

Na zdjęciu kozica północna. Ma krótkie, wgięte do tyłu rogi w czarnym kolorze. Sierść ma w kolorze ciemnobrązowym. Stoi na łące górskiej. ^{Źródło: Marcin Białek, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 4.0}
Francuska chamois, czyli kozica północna (Rupicapra rupicapra) zamieszkuje nie tylko francuskie Alpy, ale także inne wysokie góry Europy., 9. Włochy Liczba gatunków:

rośliny naczyniowe: 6500;

owady: 56200;

ssaki: 102;

ptaki: 516;

ryby słodkowodne: brak danych;

grzyby: brak danych;

płazy: brak danych.

Na zdjęciu skorpion włoski. ma ciemnobrązowy kolor. W przedniej części ciała widoczne są duże szczypce, dalej 3 pary odnóży i odwłok zakończony kolcem. Ciało skorpiona jest szerokie, masywne, odnóża krótkie. ^{Źródło: Fritz Geller‑Grimm, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 3.0}
Skorpiona włoskiego (Euscorpius italicus) można spotkać w szczelinach, na ścianach, pod ruinami budynków i pod polnymi kamieniami. Występuje powszechnie w rejonie śródziemnomorskim.

Na zdjęciu widok na duży teren pokryty niskimi, zielonymi krzewami. ^{Źródło: Calimo, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 3.0}
Miejsce po wymarłych włoskich lasach, na obszarach pogórzy i wybrzeżach, zajęły śródziemnomorskie makie. Dominują w nich zimozielone krzewy., 10. Hiszpania Liczba gatunków:

rośliny naczyniowe: 7500;

owady: brak danych;

ssaki: 115;

ptaki: 586;

ryby słodkowodne: brak danych;

grzyby: brak danych;

płazy: brak danych.

Na zdjęciu widok na pole winogron. Na brunatnej ziemi, w pewnych odległościach widoczne są niskie krzewy. Krzewy są niskie, ale mają długie gałęzie, pokryte liśćmi. ^{Źródło: Ronald Saunders, Flickr, CC BY 2.0}
Krajobraz pól winogronowych jest typowy dla południowych rejonów Hiszpanii.

Na zdjęciu królik. Ma jasnobrunatne futro i długie, stojące do góry uszy. Siedzi na łące. ^{Źródło: JJ Harrison, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 3.0}
Nazwa Hiszpanii wywodzi się z punickiego słowa ī shāpān, co oznacza „ziemię królików”. Królik europejski (Oryctolagus cuniculus) występuje powszechnie na stepowych nizinach centralnej części kraju., 11. Grecja Liczba gatunków:

rośliny naczyniowe: 6600;

owady: 40000;

ssaki: 87;

ptaki: 519;

ryby słodkowodne: 162;

grzyby: brak danych;

płazy: 22.

Na zdjęciu żółw grecki. Jest niewielkich rozmiarów, ma skorupę o kształcie kopuły, na której widoczne są wzory żółto‑czarne. Głowa i łapy pokryte są łuskami. ^{Źródło: Orchi, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 3.0}
Długość życia żółwia greckiego (Testudo hermanni) w naturze sięgać może nawet 100 lat!

Na zdjęciu pole czerwonych tulipanów. Kwiaty znajdujące się na zielonych na łodygach mają kształt kielichów. ^{Źródło: ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΑΧΑΡΑΚΗΣ, Wikimedia Commons, CC BY‑SA 4.0}
Tulipany z gatunku (Tulipa doerfleri) występują w naturze wyłącznie na Krecie.

Bogactwo gatunków (zwierząt, grzybów i roślin naczyniowych) proporcjonalnie do wielkości powierzchni kraju.

Jasnozielony – niskie; kolor zielony pośredni – średnie, ciemnozielony – wysokie.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o. na podstawie: European Topic Centre on Biological Diversity (ETC/BD), Species richness in Europe, 2015, licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 1

RKi3EjmeTIC6n

Polecenie 2

RrGpnFDyEhIzG

RWKTHksDjfh2P1

Globalna cyrkulacja wód powierzchniowych w oceanach. Na czerwono oznaczone są prądy ciepłe, a na niebiesko prądy zimne.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 3

Rdv0mHVBWqnoi

bg‑blue

Zlodowacenia

Niszczycielska działalność lądolodu w czasach zlodowaceń plejstoceńskich odcisnęła trwałe piętno na rzeźbie terenu, tworząc wiele znanych nam dzisiaj wzniesień, jezior i dolin. Podczas zlodowaceń klimat uległ znacznemu ochłodzeniu – obficie padał śnieg, a temperatury były ekstremalnie niskie. Lądolód osiągał miejscami grubość od 3 do 4 km, a znaczne ilości wody zostały uwięzione w jego masach. W efekcie poziom mórz obniżył się o około 120 m, co doprowadziło do powstania pomostów lądowych między wcześniej oddzielonymi obszarami, takich jak Beringia, łącząca dzisiejszą Syberię z Alaską i północno‑zachodnią częścią Ameryki Północnej.

Postępujące, a następnie cofające się masy lodu wywarły również ogromny wpływ na świat ożywiony. Wiele gatunków zostało zmuszonych do migracji w poszukiwaniu odpowiednich siedlisk, a część znalazła schronienie w tzw. refugiach – obszarach, do których lądolód nie dotarł lub nie pokrył ich w całości. Panowały tam warunki sprzyjające przetrwaniu roślin i zwierząt. Z kolei na obrzeżach lądolodu rozciągały się środowiska przypominające arktyczną tundrę, umożliwiające funkcjonowanie wielu gatunków przystosowanych do surowego klimatu.

relikt

Gatunkom, które przetrwały zlodowacenie w refugiach, nie zawsze udawało się powrócić do dawniej zajmowanych siedlisk. Na przeszkodzie stawały im m.in. łańcuchy górskie oraz powracające ocieplenie.

Gatunek, który w dawnych epokach geologicznych zajmował duży obszar, lecz wskutek zmian klimatycznych jego zasięg skurczył się do niewielkiego terenu, nazywamy reliktemreliktreliktem. Takie gatunki do dziś przetrwały na izolowanych obszarach. Jeśli gatunek reliktowy reprezentuje grupę znaną głównie ze skamieniałości i niemal nie zmienił się od milionów lat, jest nazywany żywą skamieniałością.

Jeżeli naturalny zasięg gatunku reliktowego ogranicza się do niewielkiego, ściśle określonego obszaru, gatunek ten jest jednocześnie reliktem i endemitem. Nie każdy relikt jest jednak endemitem, a nie każdy endemit — reliktem.

R4CP8RM6S4GQ2

Na pierwszym zdjęciu jest zielony liść miłorzębu dwuklapowego. Zgodnie z nazwą składa się z dwóch klap i ma kształt wachlarza. Na drugim zdjęciu jest liść miłorzębu w postaci skamieniałej. Na kamieniu, na którym zastygł, widoczne są liczne prążki wzdłuż klap liścia. — Skamieniałości liści dawnych przedstawicieli rodzaju *Ginkgo* są bardzo podobne do liści współczesnego miłorzębu dwuklapowego. Z tego powodu miłorząb bywa nazywany żywą skamieniałością, czyli współczesnym przedstawicielem bardzo starej linii ewolucyjnej, znanej również z zapisu kopalnego.
Źródło: SNP, Wikimedia Commons, Pixabay, licencja: CC BY-SA 3.0.

Endemity występujące w Polsce

W Polsce obszarów, na których występują gatunki endemiczne i reliktowe, nie ma wiele, gdyż flora Polski ukształtowała się po ustąpieniu ostatniego lądolodu i ociepleniu klimatu na początku holocenu. Poza górami trudno o poważne przeszkody terenowe w rozprzestrzenianiu się gatunków, a to nie sprzyja endemiczności. Najwięcej endemitów – i to zarówno roślin, jak i zwierząt – występuje w pasmach górskich: Tatrach, Pieninach i Sudetach, zwłaszcza Karkonoszach.

Zapoznaj się z galerią przedstawiającą wybrane gatunki endemitów w Polsce.

R65S98ULQGC2R

Na zdjęciu jest zbocze górskie, na szczycie którego stoją budynki. Na zboczu oznaczone zostały różne endemity i relikty wraz z opisami. 1. Skalnica darniowa (Saxifraga moschata subsp. basaltica). Na zdjęciu jest kępka małych kwiatów. Na łodydze nie ma żadnych liści. Roślina pokryta jest miękkimi włoskami. Endemit występujący wyłącznie w Śnieżnych Kotłach. Krytycznie zagrożony, ściśle chroniony. 2. Biedrzeniec mniejszy skalny (Pimpinella saxifraga subsp. rupestris). Na zdjęciu znajduje się nisko płożąca się roślina o kwiatostanach w kształcie baldachimów. Endemit występujący wyłącznie na żyle bazaltowej w Śnieżnych Kotłach. Rośnie na piargach i murawach. 3. Jastrzębiec blady (Hieracium schmidtii). Na zdjęciu jest roślina o kwiatach w kształcie koszyczków. Poniżej kwiatostanu znajduje się drugi, włochaty koszyczek, w którym kwiaty są osadzone. Ma liście lancetowate przy podłożu, łodygi są bezlistne. Rośnie tylko w Sudetach. Jest rośliną kwasolubną, występującą głównie w piętrze kosówki, ale porasta także hale i murawy. Znajduje się w grupie gatunków zagrożonych wyginięciem. 4. Dzwonek karkonoski (Campanula bohemica). Na zdjęciu jest roślina tworząca rozproszone kępy. Na łodygach praktycznie brak liści. Na szczytach łodygi są kwiaty w formie kielichów. Na jednej łodydze od 2 do 5 kwiatów. Endemit zagrożony wyginięciem. Rośnie w piętrze subalpejskim na wysokości do 1500 m. Rozmnaża się tylko przez kłącza. 5. Przytulia sudecka (Galium sudeticum). Na zdjęciu jest roślina o cienkiej, nagiej łodydze. Na szczytach łodyg znajdują się zebrane gęsto kwiatostany o drobnych płatkach. Endemit sudecki, rośnie na odsłoniętych skałach Śnieżnych Kotłów. Roślina ściśle chroniona, krytycznie zagrożona. 6. Gnidosz sudecki (Pedicularis sudetica). Na zdjęciu jest nisko płożąca się kępa kwiatów. Na szczycie nagiej łodygi znajdują się groniaste kwiatostany. Endemit będący jednocześnie reliktem polodowcowym. Zasiedla podmokłe tereny na granicy torfowisk wysokich i piętra subalpejskiego. Zagrożony. 7. Skalnica śnieżna (Saxifraga nivalis). Na zdjęciu jest roślina darniowa o bezlistnych, owłosionych łodygach. Na szczycie kwiaty są zebrane w główki. Krytycznie zagrożony relikt polodowcowy. Występuje wyłącznie w Małym Śnieżnym Kotle. Rośnie na bazaltowych półkach skalnych. 8. Wierzba lapońska (Salix lapponum). Na zdjęciu jest roślina o srebrzystych pędach. Jej liście są jajowate, wydłużone. Krytycznie zagrożony relikt polodowcowy. Porasta obszary źródliskowe i torfowiska. 9. Malina moroszka (Rubus chamaemorus). Na zdjęciu jest roślina o liściach pięcioklapowych. Na szczycie łodygi znajduje się owoc przypominający malinę. Relikt polodowcowy, rośnie na torfowiskach wysokich, głównie na Równi pod Śnieżką. Roślina ściśle chroniona, zagrożona.

Karkonosze, Kotły Śnieżne.

Źródło: Andrew Boisse, Andrew Bossi, Aneta Pawska, Englishsquare.pl Sp. z o.o., Jerzy Opioła, Kim Hansen (Slaunger), Petr Filippov, Salicyna, poloeschatolo, https://atlas.roslin.pl, licencja: CC BY-SA 4.0.

RycfsqlV7MZXG

Fotografia przedstawia wycinek pasma górskiego wraz z doliną. Dolina porośnięta jest zieloną niską roślinnością, która została opisana. 1. Warzucha karpacka. Endemit, rośnie na granitowych turniach. Gatunek zagrożony, objęty ochroną ścisłą. Na zdjęciu jest roślina o rozgałęzionej łodydze bez liści. Łodygi pokładają się. Liście są mięsiste. Kwiaty zebrane w grubych gronach na szczycie łodygi. 2. Kostrzewa karpacka. Występuje tylko w Tatrach i Bieszczadach. Rośnie na górskich łąkach o podłożu wapiennym. Niezagrożona. Na zdjęciu jest roślina w formie kępy postrzępionej trawy. 3. Boimka dwurzędowa. Endemit europejski, w Polsce tylko w Tatrach Wysokich. Rośnie na turniach, wytrzymuje mrozy i suszę, gromadzi rosę w kątach liści. Niezagrożona. Na zdjęciu jest roślina tworząca gęste kępy o cienkich źdźbłach. 4. Dębik ośmiopłatkowy. Relikt polodowcowy. Rośnie na skałach i piargach do wysokości ponad 2000 metrów. Niezagrożony. Na zdjęciu jest roślina w formie płożącego się krzewu. Liście o ząbkowanych brzegach. Na szycie łodygi są pojedyncze kwiaty. 5. Wierzba żyłkowana i wierzba zielna. Relikty polodowcowe, krzewinki szpalerowe (płożące), co jest przystosowaniem do silnych wiatrów na szczytach. Niezagrożone. Na zdjęciu jest roślina w formie płożącego się krzewu. Tworzy gęsto zbitą kępkę liści. Liście eliptyczne i pokryte woskiem. 6. Urdzik karpacki. Endemit zachodniokarpacki. Rośnie w Tatrach i na Babiej Górze, na murawach i halach, na granicie i wapieniu. Niezagrożony. Na zdjęciu znajduje się roślina o liściach w kształcie serc. Na szczycie łodygi są kwiaty o zwisających, postrzępionych kielichach. 7. Skalnica tatrzańska. Karpacki endemit i relikt przedlodowcowy. Tworzy poduszki w wilgotnych miejscach. Niezagrożony. Na zdjęciu jest roślina w formie kępki kwiatów. Z poduszki liści przy podłożu wyrastają łodygi z kwiatami na szczycie. 8. Goździk lśniący. Endemit karpacki i relikt przedlodowcowy. W Polsce uznany za wymarły, ale ma stanowiska po słowackiej stronie Tatr. Rośnie na skałach, tworzy niskie darnie. Zapylany przez motyle. Na zdjęciu jest kwiat składający się z pięciu postrzępionych płatków.

Tatry Wysokie.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., Griensteidl, Jerzy Opioła, Krzysztof Ziarnek, Martin Vavrik, Panek, Patrizia Ferrari, commons.wikimedia.org, https://atlas.roslin.pl, licencja: CC BY-NC-ND 2.0.

R15fixcXgivNc

Pieniny – obszar Natura 2000.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., KENPEI, Krzysztof Ziarnek, Salicyna, commons.wikimedia.org, https://atlas.roslin.pl, licencja: CC BY-NC-ND 2.0.

R1Q79lN9etcyw

Babiogórski Park Narodowy.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., Meneerke bloem, Robert Flogaus-Faust, Sebastian Mierzwa, http://commons.wikimedia.org, https://atlas.roslin.pl, licencja: CC BY-SA 4.0.

RR7cRCElhUOlb

Wyżyna Krakowsko‑Częstochowska, Ojcowski Park Narodowy.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., Gertjan van Noord, Marcin Baran, Melania Marchi, http://commons.wikimedia.org, www.flickr.com, https://atlas.roslin.pl, licencja: CC BY-NC-ND 4.0.

R1B1HLsRdKza3

Góry Pieprzowe – rezerwat stepowy muraw i zarośli ciepłolubnych.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., HermannSchachner, Krzysztof Ziarnek, http://commons.wikimedia.org, https://atlas.roslin.pl, licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 4

RhByBe15giBV8

Polecenie 5

RBtN13H9lAFGv

bg‑blue

Zapoznaj się z filmem „Wpływ klimatu na różnorodność gatunkową i ekosystemową”, a następnie wykonaj polecenia.

R1HMPU0ksadnv

Wpływ klimatu na różnorodność gatunkową i ekosystemową.
Źródło: reż. Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 6

RP553XHCCEHMO

Polecenie 7

RfQre2ztOLSa9

bg‑blue

Biomy lądowe i wodne Ziemi

Biom (gr. bíos – życie) to rozległy typ środowiska wyróżniany na podstawie warunków klimatycznych oraz dominującej formacji roślinnej i związanych z nią zespołów organizmów. Podobne biomy mogą występować na różnych kontynentach i być tworzone przez niespokrewnione gatunki o podobnych przystosowaniach. Wyróżnia się biomy lądowe i biomy wodne.

R1P69J863HQG6

Zdjęcie przedstawia schemat objaśniający podstawowe terminy. Biosfera to nasza planeta Ziemia. Biom to obszar o określonym klimacie np. obszar Kanady. Ekosystem to układ ekologiczny, w skład którego wchodzą elementy ożywione i nieożywione, np. ekosystem górski. Biocenoza to organizmy żywe danego ekosystemu. Populacja to grupa osobników jednego gatunku na danym terenie, np. górskim. — Biom to zbiorowisko organizmów roślinnych i zwierzęcych zamieszkujących obszar o jednolitej strefie klimatycznej. Jest to pojęcie bardziej obszerne niż ekosystem, ale mniej niż biosfera. Na ilustracji biom półkuli północnej – lasy iglaste terenów subarktycznych, czyli tajga. Z tym zespołem roślinnym związane są typowe zwierzęta.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Rozmieszczenie biomów lądowych

Biomy lądowe to rozległe obszary o pasowym, równoleżnikowym układzie. W przyrodzie nie mają wyraźnych granic i przechodzą stopniowo jedne w drugie, tworząc strefy graniczne zwane ekotonami.

Rozmieszczenie biomów lądowych związane jest z temperaturą oraz ilością opadów w danej strefie klimatycznej. Biomy mają charakterystyczny – zależny właśnie od klimatu i gleby – typ roślinności, odmienny pod względem gatunkowym w różnych miejscach na Ziemi. Podobieństwo roślinności w biomach nie wynika z pokrewieństwa gatunków, ale z jej przystosowania się do warunków środowiska. Działanie roślinności i czynników klimatu wpływa na tworzenie i zasobność gleby, która z kolei warunkuje rozwój formacji roślinnejformacja roślinnaformacji roślinnej.

formacja roślinna

RlE7Jgbt47gtC

Rozmieszczenie i skład biomów są wypadkową temperatury i wilgotności.

Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Charakterystyka biomów lądowych

Klasyfikacja biomów może uwzględniać ich ogólną bądź szczegółową charakterystykę.

RDIa1CO1Cp8Ji1

Ilustracja przestawia mapę świata. Kolorami według legendy z lewej zaznaczono na niej biomy, czyli strefy roślinności. Pustynia lodowa obejmuje Arktykę z Grenlandią i Antarktydę. Tundra i lasotundra obejmuje obszar Ameryki Północnej, Europy i Azji nad kołem podbiegunowym północnym. Obszar tajgi położony jest tuż pod nim. Las liściasty i mieszany strefy umiarkowanej występuje w zachodniej Ameryce Północnej i centralnej Europie. Lasostep i step obejmuje centralną Amerykę Północną, położony na południu kontynentu fragment Ameryki Południowej, Azję Centralną i południe Europy Wschodniej. Roślinność śródziemnomorska występuje w basenie Morza Śródziemnego oraz na południu Australii. Pustynie i półpustynie obejmują zachodnią Amerykę Północną i Południową (poniżej zwrotnika Koziorożca), Afrykę Północną, Bliski Wschód oraz obszary centralnej Azji i Australii. Sawanna obejmuje centralną, zachodnią, wschodnią i południową Afrykę, obrzeża Australii oraz fragment Ameryki Południowej. Lasy tropikalne występują na wysokości równika w Ameryce Południowej, Afryce i Oceanii, a także na wschodzie Azji, w północno‑wschodniej Australii i w południowo‑wschodniej Ameryce Północnej. Astrefowa roślinność wysokogórska występuje na zachodnich wybrzeżach obu Ameryk, w Azji i Europie na wysokości Zwrotnika Raka oraz w północno‑wschodniej Azji. — Główne biomy Ziemi
Źródło: Wydawnictwo Edukacyjne Wiking, licencja: CC BY-SA 3.0.

Tundra

Bezleśny obszar w strefie podbiegunowej. Sezon wegetacyjnywegetacyjny sezon, okres wegetacjiSezon wegetacyjny trwa tu tylko od 2 do 3 miesięcy. Zima jest mroźna i długa, lato krótkie i chłodne. Gleby są płytkie, słabe, z wieczną zmarzliną. Typową roślinność tundry tworzą mchy, porosty, trawy, turzyce, rośliny poduszkowe, krzewinki oraz niskie, często płożące formy wierzb i brzóz. Występuje też wiele gatunków porostów. Zwierzęta to np. lisy polarne, zające bielaki, lemingi, renifery, woły piżmowe, sowy śnieżne.

RDlk0kKxZmNDK

Zdjęcie przedstawia nizinny teren porośnięty niską roślinnością. W tle szczyty górskie pokryte śniegiem. Niebo zasnute chmurami. — Tundra arktyczna.
Źródło: U.S. Fish and Wildlife Service Headquarters, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Tajga

Borealny las iglasty. Sezon wegetacyjny trwa tu od 3 do 5 miesięcy. Zima jest długa, mroźna i śnieżna; lato krótkie i ciepłe. Gleby są ubogie, bielicowe, płytko rozmarzające (na głębokości kilkudziesięciu cm wieczna zmarzlina). Oprócz drzew iglastych (głównie świerków, jodeł, modrzewi) rzadko występują brzozy i topole. Podszyt jest niewielki, w runie obecne są krzewinki, licznie występują porosty. Charakterystyczne dla tego biomu są duże torfowiska. Zwierzęta tajgi to np. łosie, rosomaki, rysie, wiewiórki, wilki, głuszce, jemiołuszki.

R1L4l8RkIyoda

Zdjęcie przedstawia rzadki las iglasty. W tle wysokie szczyt górskie pokryte śniegiem. — Tajga (Alaska).
Źródło: L.B. Brubaker, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Lasy mieszane i liściaste klimatu umiarkowanego

Lasy z drzewami, które zrzucają liście na zimę, to biom sezonowy. Występuje w nim okres suszy fizjologicznej, charakterystyczny dla klimatu umiarkowanego ciepłego, z ciepłym latem i łagodną zimą. Gleby są żyzne, próchnicze. To lasy, które znamy i z Polski – grądy, łęgi, bory mieszane z piętrowym układem roślinności. Wśród drzew występują m.in. dęby, buki, graby i olchy; wśród krzewów – kaliny koralowe, bez czarny. W runie występują krzewinki, paprocie i mchy. Zwierzęta lasów liściastych to np. ryjówki, gryzonie, sarny, dziki, lisy, płazy i gady, sójki, sikory, dzięcioły.

R1CK6yDp2SKu3

Zdjęcie przedstawia las liściasty. Pomiędzy drzewami widoczne jest podłoże porośnięte niewysoką, kwiecistą roślinnością. — Dno lasu klimatu umiarkowanego wiosną.
Źródło: Tomasz Kuran, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Roślinność śródziemnomorska twardolistna

Zbiorowiska roślinne, w których występują drzewa i krzewy o skórzastych, wiecznie zielonych liściach. Lasy zrzucają liście na zimę. Występują w strefie podzwrotnikowej. Deszcze padają podczas łagodnej zimy, a lato jest suche i gorące – stąd przystosowania roślin do ograniczenia transpiracji (oszczędzania wody). Ich liście są skórzaste, często łuskowate lub zredukowane w kolce albo pokryte kutneremkutnerkutnerem. Gleba jest średnio żyzna, bogata w związki żelaza. Rośliny to m.in. dęby korkowe, dęby ostrolistne, pistacje, (w Australii – eukaliptusy), mirty, juki, krzewinki i rośliny bogate w olejki eteryczne (np. tymianek, lawenda, rozmaryn, wawrzyn). Zwierzęta to np. dzikie owce (muflony), daniele, króliki, szakale, sępy.

R1Tq7g1fqR8Qv

Na zdjęciu gęste zarośla, w tym okazałe krzewy i niskie drzewa. Dominują krzewy o skórzastych liściach. — Makia na wyspie Santa Lucia, Włochy.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Tereny trawiaste

W strefie klimatu umiarkowanego do biomów tego typu należą: step (na obszarach Europy i Azji), puszta (w Wielkiej Nizinie Węgierskiej), preria (w centralnej części Ameryki Północnej), pampa (w Ameryce Południowej). Są to bezleśne, płaskie, trawiaste obszary, z roślinnością zamierającą z powodu suszy podczas gorącego lata. Zima jest tu mroźna, z niezbyt grubą pokrywą śnieżną. Na otwartych przestrzeniach wieją silne wiatry. Gleba jest drobnoziarnista, żyzna. Oprócz traw rosną tu rośliny zielne, bardzo rzadko drzewa. Zwierzęta to głównie kopytne (np. bizon, koń), a także gryzonie, pieski preriowe, kojoty, susły, myszołowy, węże i jaszczurki oraz owady (np. szarańczaki).

Ry2qeCSqZXQgZ

Na zdjęciu rozległy teren pokryty niskimi trawami. Step charakteryzuje się brakiem występowania drzew. — Step należący do rezerwatu przyrody Bayanbulak w Chinach.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Sawanny

Występują w okolicy równika. Pora sucha może tu trwać nawet osiem miesięcy. Porę deszczową charakteryzują intensywne opady. Temperatura na sawannie wynosi stale od 24 do 29°C, co sprzyja pożarom. Drzewa, często o kolcach i drobnych liściach, np. akacje, występują pojedynczo lub w niewielkich skupieniach. Typowe zwierzęta to antylopy, bawoły, słonie i zebry, nosorożce, lwy, hieny. Dominującą grupą są owady, w tym termity.

Roh61r6GbDbRP

Na zdjęciu obszar, na którym dominują przesuszone trawy. Gdzieniegdzie widoczne są drzewa z rozłożystymi koronami. — Park Narodowy Tarangire, Tanzania.
Źródło: Harvey Barrison, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.0.

Pustynie

Pustynie i półpustynie to suche biomy głównie klimatu zwrotnikowego. Ich charakterystycznymi cechami są duża amplituda temperatur między dniem a nocą oraz nieregularne opady. Gleba jest bardzo uboga, piaszczysta i kamienista. Rosną tu kaktusy, niewielkie krzewy i trawy. Niektóre rośliny kwitną i wydają nasiona tylko w krótkim czasie po opadach deszczu. Zwierzęta to owady i pajęczaki, gady, także lisy pustynne i wielbłądy.

R15tWJ5UbHHMj

Na zdjęciu ogromny obszar piaszczysty pozbawiony roślinności. — Pustynia piaszczysta, należąca do Sahary (północna część Afryki).
Źródło: Andrew Shiva, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Wilgotne lasy równikowe

Występują w strefie równikowej, bez sezonowości, z wysoką, wyrównaną w ciągu roku (o małej amplitudzie) temperaturą i obfitymi opadami. Panuje w nich bardzo duża wilgotność powietrza. Gleba jest gliniasta z niewielką ilością próchnicy. Lasy deszczowe mają obfitą (ponad 100 gatunków drzew) i zróżnicowaną roślinność – charakterystyczne są epifityepifityepifity i pnącza oraz bardzo wysokie drzewa, często z korzeniami szkarpowymiszkarpowe (deskowe) korzeniekorzeniami szkarpowymi będącymi formą korzeni podporowych. Zwierzęta to głównie małpy, papugi, liczne płazy, gady i owady (w tym motyle).

RIr1WKGciBw72

Na zdjęciu gęsto zarośnięty las deszczowy. Oprócz różnorodnych drzew występują też zarośla. Z gałęzi drzew zwisają liczne liany. — Wilgotny las równikowy, Ekwador.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

epifity

kutner

wegetacyjny sezon, okres wegetacji

szkarpowe (deskowe) korzenie

bg‑blue

Zapoznaj się z filmem „Biomy lądowe” i wykonaj polecenia.

R139PAbLcyvG11

Biomy lądowe.
Źródło: reż. Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 8

RDHE5S5A2ML2Z

Polecenie 9

R1ViKNqhXYQLT

bg‑blue

Charakterystyka biomów wodnych

Ekosystemy wodne dzieli się na morskie, słodkowodne i przejściowe, takie jak estuaria. Morza i oceany zajmują większość powierzchni Ziemi, ale nie obejmują ekosystemów słodkowodnych.

Ocean – głębiny

W głębinach panuje wysokie ciśnienie, a woda jest zimna (ok. 3°C) i gęsta, o niewielkiej dostępności substancji mineralnych. Brak światła sprawia, że nie żyją tu organizmy fotosyntetyzujące. Żyją tu bakterie, archeony, protisty, grzyby i zwierzęta (ryby, stawonogi, szkarłupnie). Głównie na granicach płyt litosfery, zwłaszcza w strefach grzbietów śródoceanicznych występują . Wokół nich rozwija się biocenoza mikroorganizmów chemosyntetyzujących, żyjących w skupiskach (matach) na dnie lub w symbiozie.

R1JID90esNnJF

Zdjęcie przedstawia grzbiet oceaniczny, ze szczelin którego wydobywa się woda z minerałami. To kominy hydrotermalne. Strumień wody unosi osad zgromadzony na dnie. — Kominy hydrotermalne w oceanicznej głębi typowo tworzą się wzdłuż grzbietów oceanicznych. Szczeliny te dzieli się na białe i czarne. Białe kominy emitują jaśniejsze minerały, zawierające bar, wapń i krzem. Cechują się tendencją do niższych temperatur.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ocean – toń wodna

RAFoRbjqJk21t

Zdjęcie podwodne przedstawiające rekina wielorybiego, największego przedstawiciela wśród rekinów. Rekin jest masywny, ma opływowy kształt ciała, charakterystyczne szare ubarwienie z białymi lub zielonkawymi cętkami, które tworzą regularne rzędy. Ma spłaszczoną głowę, małe oczy wyraźną płetwę grzbietową i ostro zakończoną płetwę ogonową. Znajduje się w błękitnej wodzie, otoczony małymi rybami. — Rekin wielorybi (*Rhincodon typus*) to największy przedstawiciel rekinów, łatwo rozpoznawalny po specyficznym ubarwieniu. Jest też największą znaną rybą. Największy wiarygodnie zmierzony osobnik tego gatunku mierzył 18,8 m długości.
Źródło: Zac Wolf, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.5.

Toń wodna, zwana też pelagialem, to mieszająca się woda poruszana przez wiatry i prądy morskie. Ruchy zapewniają jej równowagę termiczną i dostępność substancji odżywczych. W warstwie powierzchniowej dominuje fitoplankton, który odpowiada za stałą dostawę tlenu dla planety. Jest on pokarmem bardzo licznej grupy zooplanktonu, stanowiącego z kolei pożywienie np. parzydełkowców, ryb i wielorybów fiszbinowych. W toni morskiej pływają m.in. kałamarnice, żółwie i duże ssaki.

RmHCYV6DoG4Tj

Zdjęcie mikroskopowe przedstawiające fitoplankton, to mikroskopijne organizmy roślinne złożone z małych zielonkawych segmentów. Ich podłużne, okrągłe lub owalne ciała są półprzeźroczyste. Wzdłuż niektórych osobników można wyróżnić wici umożliwiające im poruszanie. — Mikroskopijne organizmy tworzące fitoplankton wykazują ograniczoną zdolność ruchu lub nie mają jej wcale.
Źródło: NASA Earth Expeditions, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Rafy koralowe

Koralowce żyją w ciepłych wodach szelfowych o dużej przejrzystości, często w symbiozie z fotosyntetyzującymi glonami, dzięki czemu mogą rozwijać się nawet w niezbyt sprzyjających warunkach. Wapienne szkielety koralowców przyczyniają się do budowy skorupy ziemskiej. W rafach koralowych żyje wiele ryb i bezkręgowców (np. jeżowce, rozgwiazdy, ośmiornice) – różnorodność tych biomów jest porównywana do różnorodności lasów tropikalnych.

RsbtIG1NrjJbz

Zdjęcie podwodne przedstawiające fragment żółtawej rafy koralowej oraz przepływającą w pobliżu ławicę ryb. Na pierwszym planie znajdują niewielkie pomarańczowe ryby, oraz srebrzystobiałe ryby w czarne paski. — Rafa koralowa jest jednym z najbardziej bioróżnorodnych ekosystemów na świecie. Zajmując mniej niż 1% powierzchni mórz i oceanów, rafy tworzą środowisko życia dla ok. 25% zwierząt morskich.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Strefa pływów

Strefa ta jest okresowo zalewana wodą i odsłaniana (przypływ i odpływ). Może być piaszczysta (plaża), kamienista lub mulista. Występują tu wahania temperatury, wilgotności i zasolenia. Organizmy żyjące w strefie pływów muszą być odporne na długotrwałe działanie słońca, czyli na wysuszenie i rozgrzanie. Niewiele glonów i roślin znosi takie warunki. Między zwrotnikami w strefie pływów tworzą się zarośla mangrowe (namorzyny), w których drzewa i krzewy wykształciły wysokie korzenie podporowe i oddechowe. W namorzynach żyją głównie pierścienice, małże, skorupiaki, szkarłupnie i drobne ryby, w tym poskoczek mułowy (Periophthalmus barbarus) – ryba dwóch środowisk.

Estuaria

To środowiska przejściowe między rzeką a morzem. Woda słodka miesza się ze słoną w czasie pływów, co daje zróżnicowane zasolenie na płyciznach i przy dnie koryta rzeki. Stanowi to fizjologiczne wyzwanie dla roślin i zwierząt. W estuariach żyją słonolubne glony i trawy (halofity), a wiele morskich bezkręgowców i ryb znajduje tu dogodne warunki do rozrodu. Bogactwo gatunków sprawia, że estuaria są żerowiskami dla ptaków i niektórych morskich ssaków.

RbpqE44kVfCFK

Zdjęcie przedstawiające Río de la Plata, estuarium uchodzące do Atlantyku. Woda w ujściu ma pomarańczowy, miejscami różowy lub żółtawy kolor, przechodząc do koloru granatowego obejmującego ocean. Brzeg porośnięty jest dżunglą. — Río de la Plata – olbrzymie estuarium, powstałe z połączenia ujściowych odcinków rzek Parany i Urugwaj do Oceanu Atlantyckiego.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Rzeki i strumienie

R1AnqnEdrapVS

Zdjęcie przedstawiające rzekę Wieprz, prawy dopływ Wisły. W tafli rzeki odbija się niebieskie niebo. Brzeg jest trawiasty, porośnięty zielenią, drzewami i krzewami. — Rzeka Wieprz to prawy dopływ Wisły o długości 303 km i powierzchni dorzecza ponad 10 tys. km².
Źródło: Szater, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

To woda płynąca – cieki. Ważnymi czynnikami abiotycznymi, zmieniającymi się wzdłuż biegu rzeki, są: prędkość nurtu, podłoże, po którym płynie woda, i głębokość cieku. U źródeł woda jest zimna, przejrzysta i uboga w sole mineralne. Nie ma tu fitoplanktonu, utrzymują się jedynie glony przyczepione do podłoża i dobrze zakorzenione rośliny. Żyjące tu zwierzęta także są przystosowane do szybkiego nurtu, np. pijawki, mające przyssawki tylne. Z biegiem nurt zwalnia, a w wodzie pojawia się więcej materii organicznej; wzrasta również temperatura. Bujnie rozwijają się rośliny i fitoplankton, zwiększa się różnorodność zwierząt (głównie gatunków ryb).

Mokradła

RIlAFqkddt3fk

Tereny podmokłe, bagna i torfowiska są okresowo lub stale płytko zalewane przez wodę, dlatego rozwija się tu roślinność. Mokradła charakteryzują się wysoką produktywnością, szybkim rozkładem materii oraz okresowymi niedoborami tlenu w wodzie. Podłoże jest zwykle gliniaste, słabo przepuszczalne, a odczyn kwaśny z powodu nagromadzenia kwasów organicznych. Wymaga to specyficznych przystosowań żyjących tu organizmów: np. owadożerność roślin (rosiczka – Drosera, tłustosz – Pinguicula) służy uzupełnieniu niedoboru azotu w glebie. Żyjące tu zwierzęta to głównie owady, płazy, gady i ptaki.

RXCPHC6QQ8F94

Zdjęcie przedstawia małą żabę. Jest jasno zielona, ma ciemnozielone plamy pokrywające jej grzbiet i kończyny. Ma jasny brzuch i oczy znajdujące się w wyrostkach na głowie płaza. Poniżej oczu ma jasną bruzdę przebiegającą aż do kończyn przednich, podobna bruzda znajduje się na grzbiecie, zaczynając się za oczami biegnie aż do końca grzbietu. — Wiele gatunków żab żyje na terenach podmokłych. Inne przybywają na nie co roku, aby złożyć jaja. Na zdjęciu widoczna żaba lamparcia (*Lithobates pipiens*).
Źródło: Douglas Wilhelm Harder , Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Jeziora i stawy

Zbiorniki wodne różnią się wielkością i głębokością, co wpływa na skład flory i fauny. Duże jeziora cechuje strefowość (analogicznie jak w morzu). W jeziorach zamarzających na zimę występuje sezonowa cyrkulacja wody: wiosną i jesienią natleniona woda z powierzchni przemieszcza się w kierunku dna, a bogata w sole mineralne woda z dna dopływa pod powierzchnię. Ze względu na żyzność można wyróżnić:

jeziora oligotroficzne – ubogie w substancje odżywcze rozpuszczone w wodzie, dobrze natlenione, przejrzyste;
jeziora eutroficzne – bogate w pierwiastki biogenne, słabo natlenione i nieprzejrzyste;
jeziora pośrednie (mezotroficzne) – o zielonkawej barwie wody, słabo przejrzyste i z obfitą roślinnością; pod powierzchnią wody unosi się fitoplankton, w toni wodnej żyją zooplankton i ryby, dno zasiedlają różnorodne bezkręgowce, w tym małże, spełniające funkcję filtratorów.

R136dmHy1ZkFx

Zdjęcie przedstawiające jezioro znajdujące się w dolinie. Brzeg porasta las iglasty, w tle znajdują się częściowo ośnieżone masywne góry. Na pierwszym planie kładka prowadząca do niewielkiego drewnianego domu postawionego na palach. — Jezioro oligotroficzne charakteryzuje się niską zawartością substancji odżywczych rozpuszczonych w wodzie i dobrym natlenieniem. Prawie cała wyprodukowana materia organiczna podlega procesowi mineralizacji i powraca do obiegu.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.

kominy hydrotermalne

rurkoczułkowce

bg‑blue

Aby wykonać polecenia, zapoznaj się z filmem „Biomy wodne”.

RQDnsV1vTpcT41

Biomy wodne.
Źródło: reż. Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Polecenie 10

R3KMP9MZ5OSRX

Polecenie 11

R1YbDuVEguHAt

bg‑blue

Ogniska bioróżnorodności

Ogniska bioróżnorodności (gorące punkty bioróżnorodności) to regiony wyróżniające się bardzo dużym bogactwem gatunków endemicznych, które jednocześnie utraciły znaczną część pierwotnych siedlisk i są silnie zagrożone dalszym przekształcaniem przez człowieka.

Cała Ziemia zasługuje na ochronę, ale najtroskliwszej opieki wymagają regiony zagrożone. Już w 1988 r. biolog Norman Myers przedstawił koncepcję „gorących punktów” bioróżnorodności. Ochroną objęto również obszary, na których długotrwałe procesy klimatyczne (np. zlodowacenia) i geologiczne (np. wędrówka kontynentów) stworzyły warunki sprzyjające kształtowaniu i utrzymaniu wyjątkowo wysokiej bioróżnorodności. Z powodu izolacji geograficznej (wyspa) lub niedostępności (teren górski) wiele występujących tam gatunków to endemity.

R1DQLJ7LPT8DJ1

Na mapie świata oznaczono ogniska bioróżnorodności. 1. Tropikalne Andy Zdjęcie przedstawia puję puję Raymondiego. Od dołu roślina ma długie, wąskie liście ułożone w kulę, a z nich wyrasta długi kwiatostan osiągający do 8 m.Siedliska najbardziej zróżnicowane spośród wszystkich ognisk bioróżnorodności: od zaśnieżonych szczytów przez hale do lasów mglistych i lasów deszczowych. Najbogatsze na Ziemi zespoły roślinne; 30000 gatunków. Wśród zagrożonych roślin puja Raymondiego, która dojrzewa po 100 latach, kwitnie i zamiera., 2. Ameryka Środkowa Zdjęcie przedstawia szopa karłowatego. Zwierzę to osiąga długość od 52 do 82 cm oraz ma brązowo‑czerwony ogon z pierścieniami. Wokół oczu ma czarne pręgi. Szop jest czarno‑szaro‑biały. Zróżnicowane ekosystemy – od górskich lasów mglistych do zarośli kaktusowych (300 gatunków!). Krytycznie zagrożonym zwierzęciem jest szop karłowaty Procyon, występujący tylko na jednej wyspie Cozumel., 3. Wyspy Karaibskie Zdjęcie przedstawia almika haitańskiego. Jest to niewielki ssak mierzący do 31 cm. Ma długi ogon, dużą głowę i wydłużony, ryjkowaty pysk. Ciało pokryte jest ciemnobrązową sierścią. Tysiące wysp w tropikalnym klimacie. Zagrożone zwierzęta reprezentuje jadowity ssak almik haitański (Solenodon paradoxus)., 4. Lasy atlantyckie Zdjęcie przedstawia brezylkę ciernistą, drzewo osiągające do 15 m wysokości. Ma podłużne, eliptyczne, podwójnie pierzaste liście oraz pomarańczowo‑czerwone kwiaty zebrane w szczytowe grona. W regionie wilgotne lasy tropikalne, sawanny i zarośla mangrowe. Rośliny bliskie wyginięcia to brezylka ciernista (Caesalpinia echinata), masowo wykorzystywana w przemyśle drzewnym., 5. Tumbes‑Chocó‑Magdalena Zdjęcie przedstawia penelopę białoskrzydłą. Ptak osiąga od 50 do 91 cm długości. Upierzenie ciała czarne, skrzydeł biało‑czarne. Dziób błękitno‑szary.Podzwrotnikowe lasy deszczowe i suche lasy liściaste (do 300 gatunków/hektar) oraz wyspy Galapagos. Krytycznie zagrożona penelopa białoskrzydła Penelope albipennis ginie z powodu utraty siedlisk., 6. Cerrado, Brazylia – tropikalna sawanna Zdjęcie przedstawia Apostolepis assimilis. Jest to czerwony wąż z charakterystycznym czerwonym ogonem i biało‑czarną głową. Jeden z sześciu endemicznych gatunków węży z rodziny połozowatych Apostolepis assimilis., 7. Chilijski las liściasty koło Valdivii Zdjęcie przedstawia chilijskie dzwonki. Jest to wijąca się roślina osiągająca do 3 m. Ma liście siedzące lub krótkoogonkowe. Kwiaty zwisające. Okwiat pojedynczy, dzwonkowaty o różowawym kolorze. Właściwie cztery typy lasów, a w nich np. endemiczne pnącze zwane „chilijskimi dzwonkami”. Ten rodzaj rośliny zapylany jest tylko przez trzmiele., 8. Kalifornijska prowincja florystyczna "Ptasie dzioby są roślinami jednorocznymi o długich, wyprostowanych łodygach. Liście niewielkie, kwiaty w kształcie dzioba ptaka w odcieniu różu lub fioletu. Roślinność w typie śródziemnomorskim z powodu trudnych warunków klimatycznych i słabej gleby. Wśród endemicznych roślin najbardziej znane są sekwoje olbrzymie Sequoiadendron giganteum, ale występują tam też np. zagrożone wyginięciem „ptasie dzioby” ze słonych bagien., 9. Madagaskar i wyspy Oceanu Indyjskiego Rudawka wielka to nietoperz osiągający 32 cm długości. Ma czarne skrzydła o rozpiętości do 170 cm. Ciało pokryte rudawoczarną sierścią. Najbardziej znane endemiczne zwierzęta tego regionu to lemury (Lemuridae), ale występują tam również nietoperze (Chiroptera), jak owocożerny „latający lis” (rudawka wielka) z Rodriguez., 10. Lasy przybrzeżne Wschodniej Afryki Zdjęcie przedstawia galago karłowatego. Małpiatka ta osiąga od 16 do 22 cm długości. Ma długi, gruby i puszysty na końcu ogon mierzący do 25 cm. Ubarwienie srebrzyste. Charakterystyczne duże, okrągłe oczy osadzone blisko siebie. Somalijski, krytycznie zagrożony galago karłowaty Galago senegalensis., 11. Gwinejskie lasy Zachodniej Afryki Zdjęcie przedstawia antylopę dujker. Zwierzę to jest krępe, o krótkich kończynach. Ubarwienie brązowo‑szare. Na głowie krótkie, szpiczaste rogi. Zróżnicowane na lasy górne (monsunowe) i dolne (tropikalne klasy wilgotne). Zagrożona wymarciem mała antylopa dujker (Cephalophinae)., 12. Region florystyczny Cape. Zdjęcie przedstawia region florystyczny Cape. Widoczne są pomarańczowo‑czerwone kwiaty osadzone na długich łodygach. Liście podłużne, ostro zakończone. Największe skupisko roślin nietropikalnych o charakterze śródziemnomorskim, z czego 69% to endemity niespotykane nigdzie indziej., 13. Pustynia sukulentowa Karoo Zdjęcie przedstawia roślinę endemiczną „słoniową trąbę”. Ma długi pień, a na czubku żółto‑zielone liście. Jedyny gorący punkt o charakterze pustynnym, najbogatszy na świecie w gatunki gruboszowatych. Rośnie tu m.in. endemit z Richtersveld „słoniowa trąba”, który jest zależny od zapylaczy, jak np. „małpich żuków”., 14. Basen Morza Śródziemnego Zdjęcie przedstawia odmieńca jaskiniowego. Płaz ten osiąga od 20 do 30 cm długości. Tułów cylindryczny, jednorodnie gruby. Ogon długi, spłaszczony bocznie i otoczony cienką płetwą. Kończyny małe i cienkie. Ciało pokryte cienką skórką z małą ilością pigmentu. Zróżnicowane siedliska. Makia (zarośla twardolistne) z rodzimym dębem skalnym i lasy wawrzynowe. Niezwykły płaz odmieniec jaskiniowy Proteus anguinus ze Słowenii., 15. Kaukaz – ekosystemy górskie Na zdjęciu widoczny jest rododendron kaukaski. Jest to niska, wolnostojąca roślina. Liście podłużne, eliptyczne. Kwiaty biało‑żółte o kształcie lejkowato‑dzwonkowate. Typowym gatunkiem reliktowym jest niziutki rododendron kaukaski Rhododendron caucasicum., 16. Sundaland i Nikobary Zdjęcie przedstawia raflezję. Kwiat składa się z pięciu czerwonych, mięsistych płatków. Jego rozmiary sięgają do 100 cm średnicy. Grupa 17000 wysp, z największymi Borneo i Sumatrą. Wiele siedlisk leśnych: górskie, wulkaniczne, tropikalne, podmokłe. Jeden z najbogatszych biologicznie regionów na Ziemi. Tu rośnie krytycznie zagrożona raflezja Rafflesia arnoldii., 17. Wallacea (region nazwany od nazwiska Alfreda R. Wallace’a) Zdjęcie przedstawia motyla z rodziny Ornithoptera. Złożone skrzydła są czarne z żółtymi i błękitnymi plamkami. Tułów żółty. Głowa i czułki czarne. Bogate ekosystemy morskie i wyspowe. Tropikalne lasy wilgotne i suche, z bogactwem storczyków. Zagrożone endemiczne gatunki zwierząt to np. motyle z rodziny Ornithoptera (ptasioskrzydłe)., 18. Filipiny Zdjęcie przedstawia orła filipińskiego. Mierzy od 86 do 102 cm długości. Ma upierzenie w kolorze brązowym i białym oraz kudłaty grzbiet. Tropikalne i subtropikalne lasy liściaste i iglaste, 100 gatunków palm i 1000 gatunków orchidei. Żyje tu drugi co wielkości na świecie orzeł filipiński Pithecophaga jefferyi, którego populacja liczy tylko 700 osobników., 19. Indo‑Burma (Indie i Myanmar) Zdjęcie przedstawia saolę wietnamską. Ssak ten osiąga 85 cm wysokości. Sierść szczeciniasta o bordowym kolorze z czarnymi paskami. Ma białe paski na nogach i głowie. Zróżnicowane ekosystemy leśne i słodkowodne. Ze zwierząt niedawno odkryta i najbardziej zagrożona saola wietnamska Pseudoryx nghetinhensis., 20. Góry południowo‑zachodnich Chin Zdjęcie przedstawia kingdonię. Roślina ta ma pięć sercowatych listków z postrzępionymi końcami osadzonych na krótkiej łodydze. Siedlisko to obejmuje głównie lasy iglaste strefy umiarkowanej, z licznymi paprociami i maleńkimi wysokogórskimi kingdoniami., 21. Ghaty Zachodnie i Sri Lanka Zdjęcie przedstawia góry porośnięte fioletowymi kwiatami o dzwonkowatym kształcie. Mozaika siedlisk z najbogatszą na świecie (i jak się ocenia – w większości nieodkrytą) florą, wśród której 38% stanowią endemity. Góry Nilgri są jednym z najważniejszych miejsc różnicowania gatunków roślin – rosną tu aż 82 endemity! Ich nazwa „błękitne góry” pochodzi od barwy kwiatu krzewu porastającego stoki. Krzew ten kwitnie tylko raz na 12 lat., 22. Australia Południowo‑Zachodnia Zdjęcie przedstawia cefalotusa bukłakowatego. Roślina wytwarza dwa rodzaje liści: jedne o łopatkowatej blaszce, a drugie owadożerne w kształcie dzbaneczka zaopatrzonego w wieczko. Brunatno‑zielone liście mają małe haczykowate włoski. Głównie lasy i formacje krzewiaste. Przedstawicielem zagrożonych roślin jest mięsożerny cefalotus bukłakowaty Cephalotus follicularis., 23. Nowa Kaledonia Zdjęcie przedstawia Melaleuca squarrosa. Jest to mały krzew. Liście ułożone są naprzeciwlegle. Kwiaty są biało‑beżowe, ułożone na końcach gałązek. Na lądzie wiele zróżnicowanych siedlisk, pozostałość Gondwany; w morzu Wielka Rafa Barierowa. Wśród roślin endemiczna melaleuka („tea tree”) Melaleuca alternifolia., 24. Nowa Zelandia Zdjęcie przedstawia hatterię. Zwierzę to osiąga 60 cm długości. Ma zielono‑brązowe ubarwienie i cztery krótkie kończyny zakończone ostrymi pazurami. Ekosystemy głównie leśne i krzaczaste. Istnieje tam jedyny gatunek hatterii (tuatara; Sphenodon)., 25. Polinezja – Mikronezja Zdjęcie przedstawia degenerię. Kwiat składa się z białych dużych płatków. Liście ciemnozielone, pojedyncze, ogonkowe Tysiące wysp, zróżnicowane siedliska lądowe i morskie. Na Fiji jedyne stanowisko interesującej naukowców degenerii (Degeneria)., 26. Lasy dębowo‑sosnowe Sierra Madre Zdjęcie przedstawia króliczka wulkanicznego. Dorosły osobnik mierzy do 32 cm długości. Ma krótkie tylne kończyny i stopy oraz małe, zaokrąglone uszy i szczątkowy ogon. Owłosienie na grzbiecie i po bokach ciała żółtawo‑brązowe W tym regionie rośnie jedna czwarta gatunków flory Meksyku. Wśród zwierząt zagrożony jest malutki króliczak wulkaniczny Romerolagus diazi, który wydaje piskliwe dźwięki., 27. Maputo – Pondo – Albany Zdjęcie przedstawia aloes. Roślina ta charakteryzuje się długimi, bladoszaro‑zielonymi, rowkowanymi liśćmi. Kwiat pomarańczowo żółty, rosnące w krótkich, zwartych cylindrycznych gronach. Zróżnicowane siedliska. Wśród roślin porastający wydmy duży aloes (Aloe)., 28. Góry Afryki Wschodniej (Afromontane) Zdjęcie przedstawia wilka etiopskiego. Zwierzę osiąga do 100 cm długości. Charakterystyczne dla tego gatunku jest rude futro z białymi plamami na szyi i piersiach. Ogon puszysty z białymi plamami u nasady. Zróżnicowane ekosystemy – lasy bambusowe, tereny trawiaste, wysokogórskie mokradła, jeziora z endemicznymi rybami. Wielki Rów Zachodni jest siedliskiem 15% afrykańskich roślin. Jedyny gatunek wilka na kontynencie afrykańskim – wilk etiopski Canis simensis., 29. Róg Afryki Zdjęcie przedstawia dwa drzewa nazywane "smoczą krwią". Wzrastają do 6 m i mają parasolowata koronę. Liście lancetowate o długości 60 cm. Wielkie bogactwo siedlisk i endemicznych roślin, z których od wieków pozyskiwano żywicę (mirra i kadzidło). Endemiczne drzewo „smocza krew”., 30. Iran i Anatolia Zdjęcie przedstawia geparda azjatyckiego. Ciało geparda jest smukłe i muskularne z długimi łapami. Ma małą głowę i krótki pysk. Futro geparda jest płowe z okrągłymi czarnymi plamkami i czarnymi liniami po bokach pyska.Góry i równiny; słone stepy z niezwykłą roślinnością i krytycznie zagrożony gepard azjatycki Acinonyx jubatus venaticus., 31. Góry centralnej Azji: Tien Shan, Pamir, Kunlun i Wyżyna Tybetańska. Zdjęcie przedstawia argali. Długość ciała tej owcy wynosi do 200 cm. Futro brązowe, a nogi białe. Samce mają okazałe, nieco skręcone rogi. Ekosystemy od lodowców do pustyń: alpejskie, górskie; niżej tereny trawiaste i lasy, w tym tundra. Oprócz drzew i traw region ten jest kolebką wielu drzew owocowych (np. wiśni) i roślin cebulkowych. Wśród zagrożonych zwierząt owca argali Ovis ammon ammon (podgatunek tej owcy widział i opisał Marco Polo)., 32. Himalaje Wschodnie i Zachodnie Zdjęcie przedstawia świneczkę karłowatą. Jej wysokość wynosi 30 cm. Ma krótkie kończyny oraz mały pyszczek. Charakterystyczny pas długiej brązowej sierści na grzbiecie. Kwitnące rośliny znajduje się na wysokości powyżej 6000 m. Wśród zwierząt krytycznie zagrożona świneczka karłowata Porcula salvania., 33. Japonia Zdjęcie przedstawia ranzanię. Roślina ta ma jeden pęd nadziemny, trójlistkowe liście oraz zwisające fioletowe kwiaty. Trzy tysiące wysp, ekosystemy leśne, słodkowodne i morskie. Wiele z zagrożonych roślin jest uprawianych w ogrodach, jak np. pochodząca z górskich lasów ranzania Ranzania japonica., 34. Wyspy wschodniej Melanezji Zdjęcie przedstawia agatis nowozelandzki. Drzewo to osiąga do 50 m wysokości. Liście na młodych pędach podłużne i jajowate, natomiast na dojrzałych eliptyczne, siedzące. Region złożony z wysp o różnym pochodzeniu, wieku i rozwoju, co spowodowało olbrzymią endemiczność – regionalną i lokalną. Typowym dla regionu drzewem jest majestatyczny agatis nowozelandzki (kauri; Agathis australis)., 35. Lasy klimatu umiarkowanego Australii Wschodniej Zdjęcie przedstawia Wollemia nobilis. Drzewo mierzy do 40 m wysokości. Liście na głównym pędzie ułożone są spiralnie, na starszych pędach wyrastają w czterech szeregach, płaskie igły są ostro zakończone. Na końcach bocznych pędów tej samej rośliny wyrastają strobile męskie i żeńskie. Obejmuje dwa typy siedlisk: lasy deszczowe i makię (zarośla i lasy twardolistne z eukaliptusem). Wśród roślin występuje krytycznie zagrożona Wollemia nobilis – na świecie jest mniej niż 50 dorosłych osobników tego gatunku., 36. Północnoamerykańskie równiny nadbrzeżne Zdjęcie przedstawia Lysimachia. Kwiaty pięciopłatkowe, zebrane w długie grona lub wiechy, żółte. Objęte ochroną w 2016 r. ekosystemy trawiaste zmieniane przez wypalanie. Endemiczna Lysimachia rośnie tylko na 64 dzikich stanowiskach.

Gorące punkty bioróżnorodności, czyli miejsca występowania zagrożonych i ginących gatunków roślin i zwierząt.

Źródło: Silviculture, A. J. T. Johnsingh, WWF-India and NCF, Akos Kokai, Apus wd, Behnam Ghorbani, Boštjan Burger, Brandizzi, Eric Hunt, Guérin Nicolas, J Brew, Klaus Stiefel, Maizal Chaniago, Nick Athanas, Nik Borrow, Nikita Tiunov, Pacific Southwest Region USFWS, Petr Kosina, ProtoplasmaKid, Purves, M., Qwert1234, Rakeshkdogra, Raul654, Rialfver, Rod Waddington, Seb az86556, Skaldis, Wade Tregaskis, hl_1001, sharloch, zaigee, http://commons.wikimedia.org, www.flickr.com, licencja: CC BY-NC-SA 2.0.

Polecenie 12

RrRmzW6SoP8Eg

Podsumowanie

Bioróżnorodność (różnorodność biologiczna) to zróżnicowanie organizmów żywych występujących na Ziemi w ekosystemach lądowych i wodnych.
Wyróżnia się trzy typy różnorodności biologicznej: genetyczną, gatunkową i ekosystemową.
Różnorodność genetyczna dotyczy zróżnicowania cech osobników w obrębie jednego gatunku, wynikającego z obecności różnych alleli.
Różnorodność gatunkowa oznacza liczbę gatunków występujących na danym obszarze.
Różnorodność ekosystemowa odnosi się do zróżnicowania typów ekosystemów (np. lasów, jezior, pustyń).
Główne czynniki geograficzne kształtujące różnorodność biologiczną to klimat (temperatura i opady) oraz ukształtowanie powierzchni terenu.
Największa różnorodność gatunkowa występuje na obszarach o wysokiej temperaturze i dużej ilości opadów. Przykładami miejsc o szczególnym bogactwie gatunkowym są wilgotne lasy równikowe w regionie Amazonia, rafy koralowe, np. Wielka Rafa Koralowa, oraz wyspa Madagaskar.
Endemit to gatunek występujący naturalnie tylko na ograniczonym obszarze. Przykładami endemitów są lemur katta z Madagaskaru oraz żółw słoniowy z archipelagu Galapagos.
Biom to rozległy typ środowiska wyróżniany na podstawie warunków klimatycznych oraz dominującej formacji roślinnej i związanych z nią zespołów organizmów. Podobne biomy mogą występować na różnych kontynentach i być tworzone przez niespokrewnione gatunki o podobnych przystosowaniach.
Wyróżnia się biomy lądowe i biomy wodne.
Rozmieszczenie biomów na Ziemi zależy od warunków klimatycznych, głównie temperatury i ilości opadów.
W klimacie równikowym występują wilgotne lasy równikowe, w zwrotnikowym suchym – pustynie, w umiarkowanym – lasy liściaste i mieszane oraz stepy, a w okołobiegunowym – tundra.
Roślinność i zwierzęta danego biomu są przystosowane do warunków klimatycznych panujących w danej strefie.
Biomy wodne dzielą się na słodkowodne (rzeki, jeziora, mokradła) oraz słonowodne (oceany, morza, rafy koralowe, estuaria); różnorodność organizmów w tych biomach zależy od zasolenia, głębokości, dostępu światła, temperatury i zawartości tlenu.
Gorące punkty bioróżnorodności to obszary o wyjątkowo dużej liczbie gatunków, zwłaszcza endemicznych, które są jednocześnie silnie zagrożone działalnością człowieka i wymagają szczególnej ochrony.

Ćwiczenia utrwalające

Ćwiczenie 2

R1K4U8U48M16P

Źródło: Katarzyna Lech, licencja: CC BY 3.0.

RvTtvNcBpxJ8y

Ćwiczenie 3

RNOVR2O3HCFKP

Ćwiczenie 4

Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

RHOTEKRKO9ZHR

Ćwiczenie 5

Polecenie 13

Wróć do polecenia na stronie „Na dobry początek” i dopisz brakujące definicje. Pamiętaj, żeby nie kopiować słownika, ale wyjaśnić każde słowo kluczowe w miarę możliwości swoimi słowami.

Na dobry początek

Negatywny wpływ człowieka na bioróżnorodność

Ochrona organizmów i środowiska