Podsumowanie wątku 20
Streszczenie wątku 20
Różnorodność biologiczna
Różnorodność biologiczna, nazywana również bioróżnorodnością, oznacza zróżnicowanie organizmów żyjących na Ziemi oraz tworzonych przez nie układów przyrodniczych. Wyróżnia się trzy poziomy różnorodności biologicznej: genetyczną, gatunkową i ekosystemową.
Wszystkie poziomy bioróżnorodności są ze sobą powiązane. Mała różnorodność genetyczna ogranicza możliwości przystosowywania się populacji do zmian środowiska i może zwiększać ryzyko jej wyginięcia. Zanik gatunków wpływa z kolei na funkcjonowanie biocenoz, ponieważ może prowadzić do przerwania zależności pokarmowych.
Najważniejsze czynniki wpływające na bioróżnorodność to:
klimat - najważniejszy czynnik decydujący o bioróżnorodności; najwyższa różnorodność występuje na obszarach ciepłych i wilgotnych, gdzie panuje długi okres wegetacyjny i wysoka produkcja biomasy (np. wilgotne lasy równikowe);
szerokość geograficzna – wpływa na temperaturę i ilość promieniowania słonecznego, a tym samym na warunki klimatyczne;
wysokość nad poziomem morza - wraz ze wzrostem wysokości temperatura spada, co zwykle prowadzi do zmniejszenia liczby gatunków;
odległość od mórz i oceanów - wpływa na temperaturę oraz ilość opadów;
prądy morskie – ciepłe podwyższają temperaturę i zwiększają opady, zimne obniżają temperaturę i ograniczają opady; przenoszą także plankton, larwy i inne stadia rozwojowe organizmów;
ukształtowanie powierzchni - góry, doliny, jeziora i zbocza tworzą zróżnicowane siedliska oraz mikroklimaty;
historia geologiczna obszaru - dawne zmiany geologiczne wpływały na powstawanie i zanikanie siedlisk oraz rozmieszczenie organizmów;
możliwość przemieszczania się organizmów - bariery geograficzne (np. góry, morza, pustynie) ograniczają przepływ genów między populacjami, sprzyjając ich izolacji i powstawaniu nowych gatunków.
Zlodowacenia a bioróżnorodność
Podczas plejstoceńskich zlodowaceń wiele gatunków wycofało się na obszary o łagodniejszym klimacie, określane jako refugia. Po ustąpieniu lądolodu niektóre gatunki zachowały niewielkie, izolowane zasięgi występowania, stając się reliktami, a długotrwała izolacja populacji mogła sprzyjać powstawaniu endemitów.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/D9CJDJZJM
Na mapie przedstawiono obszar maksymalnego zlodowacenia w Europie, które obejmuje Islandia, Wielką Brytanię, Półwysep Skandynawski, północne wybrzeże Azji, Europy Północnej. Obszar maksymalnego zlodowacenia w Europie może objąć pół terytorium Polski. Zlodowacenie górskie które zaznaczono na mapie obejmuje tereny Gór Iberyjskich, Alp, Karpat i Kaukazu. No na mapie oznaczono refugia. Refugium Iberyjskie w Hiszpanii, Francuskie w centralnej części Francji, Apenińskiej na terenie Włoch, Karpackie na terenie Ukrainy i Węgier, Bałkańskie na terenie wysp bałkańskich oraz Kaukaskie na terenie Gruzji i Rosji.
W Polsce najwięcej endemitów występuje w Tatrach, Pieninach i Sudetach, zwłaszcza Karkonoszach.
Biomy Ziemi i ogniska bioróżnorodności
Biom to rozległy typ środowiska wyróżniany na podstawie warunków klimatycznych, dominującej formacji roślinnej oraz związanych z nią zespołów organizmów. Wyróżnia się biomy lądowe (np. tundra, tajga, sawanna) i wodne (np. morskie, słodkowodne).
Ogniska bioróżnorodności (gorące punkty bioróżnorodności) to regiony wyróżniające się bardzo dużym bogactwem gatunków endemicznych, które jednocześnie utraciły znaczną część pierwotnych siedlisk i są silnie zagrożone dalszym przekształcaniem przez człowieka.
Ochrona bioróżnorodności
Ochrona przyrody obejmuje zachowanie, właściwe użytkowanie i odnawianie zasobów przyrody ożywionej i nieożywionej.
W zależności od stopnia ingerencji człowieka w funkcjonowanie wyróżnia się bierne i czynne metody ochrony przyrody.
Ochrona bierna polega na zabezpieczeniu obszaru przed wpływami zewnętrznymi i ograniczeniu ingerencji w zachodzące tam procesy naturalne. Ochrona czynna obejmuje zabiegi potrzebne do utrzymania albo odtworzenia określonych siedlisk, ekosystemów lub populacji, takie jak koszenie, wypas, usuwanie gatunków inwazyjnych, odtwarzanie stosunków wodnych czy tworzenie miejsc rozrodu.
Ochronę czynną można prowadzić:
in situ, czyli w naturalnym miejscu występowania gatunku lub ekosystemu;
ex situ, czyli poza naturalnym środowiskiem, na przykład w ogrodach zoologicznych, ogrodach botanicznych, bankach nasion i wyspecjalizowanych hodowlach.
Do czynnych działań w ramach ochrony gatunkowej należą m.in.:
restytucja gatunku - obejmuje działania zmierzające do odbudowy jego liczebności i zasięgu;
reintrodukcja - polega na ponownym wprowadzeniu gatunku na obszar, na którym występował on wcześniej, lecz wyginął;
translokacja - przeniesienie osobników z miejsca, w którym są zagrożone, na obszar bezpieczniejszy, najczęściej pozostający w granicach naturalnego zasięgu gatunku.
Formy ochrony przyrody w Polsce
Prawne formy ochrony przyrody w Polsce można podzielić na ochronę obszarową, indywidualną i gatunkową.
Ochrona obszarowa obejmuje tereny szczególnie cenne pod względem przyrodniczym, krajobrazowym lub kulturowym. Należą do niej między innymi parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu i obszary Natura 2000.
Do indywidualnych form ochrony przyrody należą, m.in. pomniki przyrody i użytki ekologiczne.
Ochrona gatunkowa obejmuje rzadkie, zagrożone, endemiczne i reliktowe gatunki roślin, zwierząt i grzybów. Informacje o stopniu zagrożenia gatunków gromadzone są w czerwonych księgachoraz czerwonych listach.
Natura 2000 i współpraca międzynarodowa
Skuteczna ochrona przyrody i zachowanie różnorodności biologicznej wymagają współpracy międzynarodowej. Do ważnych form i instrumentów tej współpracy należą między innymi:
Natura 2000 - europejska sieć obszarów chronionych;
Konwencja o różnorodności biologicznej – zobowiązująca państwa do ochrony bioróżnorodności, jej monitorowania oraz rozpoznawania czynników jej zagrażających;
Konwencja waszyngtońska – regulująca międzynarodowy handel okazami gatunków zagrożonych.
Ochrona przyrody jest jednym z istotnych elementów szerszej koncepcji zrównoważonego rozwoju. Zakłada on taki rozwój społeczeństw i gospodarki, który umożliwia zaspokajanie potrzeb współczesnego pokolenia bez ograniczania możliwości zaspokajania potrzeb przyszłych pokoleń.
Wpływ człowieka na różnorodność biologiczną
Działalność człowieka prowadzi do spadku bioróżnorodności poprzez niszczenie siedlisk, nadmierną eksploatację organizmów, zanieczyszczanie środowiska, intensywne rolnictwo, rozprzestrzenianie gatunków inwazyjnych oraz nasilanie zmian klimatu. Współczesny okres bywa określany jako antropocen, ponieważ człowiek wpływa na funkcjonowanie całej biosfery.
Utrata i fragmentacja siedlisk
Utrata siedlisk polega na ich zniszczeniu lub degradacji, np. w wyniku wycinki lasów, osuszania mokradeł czy urbanizacji. Fragmentacja dzieli siedliska na izolowane części, ograniczając przepływ genów i przemieszczanie organizmów. Jej skutki łagodzą korytarze ekologiczne.
Wylesianie, eksploatacja i rolnictwo
Wylesianie powoduje zanik siedlisk, erozję gleb i wzrost emisji gazów cieplarnianych. Nadmierne polowania i rybołówstwo mogą prowadzić do wymierania gatunków oraz zaburzeń sieci pokarmowych. Intensywne rolnictwo zmniejsza różnorodność siedlisk, pogarsza stan gleb i może szkodzić zapylaczom.
Gatunki obce i inwazyjne
Gatunek obcy został przeniesiony przez człowieka poza naturalny zasięg. Gatunek inwazyjny dodatkowo rozprzestrzenia się i zagraża rodzimym organizmom, konkurując z nimi, wypierając je lub przenosząc choroby. Najskuteczniejszą metodą ograniczania inwazji jest zapobieganie introdukcjom.
Efekt cieplarniany i zmiana klimatu
Naturalny efekt cieplarniany umożliwia życie na Ziemi, lecz wzrost stężenia gazów cieplarnianych wskutek działalności człowieka powoduje globalne ocieplenie. Jego skutki obejmują topnienie lodowców, wzrost poziomu mórz, częstsze susze i fale upałów oraz zmiany zasięgów gatunków.
Zanieczyszczenia atmosfery
Zanieczyszczenia powietrza prowadzą do powstawania kwaśnych opadów, smogu i osłabienia warstwy ozonowej. Powodują one degradację ekosystemów, szkody materialne oraz negatywnie wpływają na zdrowie organizmów, w tym człowieka.