Zastanów się, jakie były cele obu deklaracji i kto był ich adresatem. Pomyśl, jakie idee głosiła Deklaracja praw człowieka i obywatela oraz dlaczego Olympe de Gouges postanowiła napisać własny dokument. Porównaj, co łączy obie deklaracje pod względem treści i języka, a także co je różni – szczególnie w odniesieniu do praw kobiet. 

Deklaracja praw człowieka i obywatela z 1789 roku oraz Deklaracja praw kobiety i obywatelki autorstwa Olympe de Gouges z 1791 roku są ze sobą ściśle powiązane, ponieważ druga z nich powstała jako reakcja na pierwszą. Deklaracja z 1789 roku była jednym z najważniejszych dokumentów rewolucji francuskiej i stanowiła manifest nowych idei wolności, równości i suwerenności narodu. Głosiła, że wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi wobec prawa, jednak w praktyce odnosiła się wyłącznie do mężczyzn, pomijając kobiety i ich prawa.

Olympe de Gouges, dostrzegając tę niesprawiedliwość, napisała Deklarację praw kobiety i obywatelki, w której niemal dosłownie powtórzyła język i strukturę pierwowzoru, ale zastąpiła w nim słowo „człowiek” słowem „kobieta”, by podkreślić, że postulaty równości powinny obejmować obie płcie. W obu dokumentach pojawia się idea wolności, równości wobec prawa, suwerenności jednostki oraz prawa do własności i udziału w życiu publicznym. Jednak Deklaracja de Gouges rozszerza te zasady, domagając się pełnego uznania kobiet za równoprawne obywatelki, co w tamtym czasie było rewolucyjnym żądaniem.

Różnica między nimi wynika przede wszystkim z kontekstu społecznego i politycznego epoki. Deklaracja z 1789 roku odzwierciedlała ideały rewolucji francuskiej, ale mimo haseł równości była tworem społeczeństwa patriarchalnego, które nie dopuszczało kobiet do życia politycznego ani publicznego. Deklaracja Olympe de Gouges była z kolei próbą konsekwentnego zastosowania tych samych zasad, które mężczyźni ogłosili uniwersalnymi, ale których nie chcieli rozszerzyć na kobiety.

Podobieństwa między dokumentami wynikają więc z tego, że de Gouges celowo naśladowała styl, język i strukturę Deklaracji praw człowieka i obywatela, aby obnażyć jej ograniczenia. Różnice natomiast są wynikiem jej świadomego sprzeciwu wobec nierówności płciowej i dążenia do pełnego uznania kobiet za podmioty praw, a nie tylko za bierne uczestniczki życia społecznego. W ten sposób Deklaracja praw kobiety i obywatelki stała się jednym z pierwszych w historii manifestów feminizmu.

Zastanów się, co symbolizują słowa „szafot” i „Trybuna” w wypowiedzi Olympe de Gouges. Pomyśl, co autorka chciała pokazać, mówiąc o prawie kobiet do ponoszenia kary, a jednocześnie o braku prawa do udziału w życiu publicznym. Spróbuj wyjaśnić, dlaczego to zdanie ma charakter oskarżenia wobec ówczesnego społeczeństwa i jak odnosi się do idei równości, o które walczyła de Gouges.

Słowa Olympe de Gouges: „Kobieta ma prawo wstępowania na szafot, powinna mieć również prawo wstępowania na Trybunę” to odważne i gorzkie stwierdzenie, w którym autorka wskazuje na rażącą niesprawiedliwość społeczną i polityczną swoich czasów. De Gouges zauważa, że kobiety są równe mężczyznom w ponoszeniu konsekwencji prawnych – mogą być sądzone, skazywane, a nawet ginąć na szafocie – ale nie mają tych samych praw, jeśli chodzi o udział w życiu publicznym, polityce czy decydowaniu o losach państwa.

Wypowiedź ta jest więc oskarżeniem wobec społeczeństwa, które uznaje kobiety za odpowiedzialne wobec prawa, lecz nie daje im żadnego głosu w jego stanowieniu. Szafot symbolizuje śmierć, karę i podporządkowanie, natomiast Trybuna – władzę, debatę publiczną i możliwość wpływania na rzeczywistość. De Gouges domaga się, aby kobiety mogły być nie tylko obiektami prawa, ale także jego współtwórczyniami.

To zdanie ma również wymiar symboliczny i ironiczny, ponieważ autorka sama została stracona na gilotynie za swoje poglądy polityczne. Jej słowa nabrały więc tragicznej aktualności – dowiodły, że kobieta rzeczywiście mogła „wstąpić na szafot”, ale wciąż walczyła o prawo, by „wstąpić na Trybunę”.

Pomyśl, jak wyglądało życie kobiet przed XIX wiekiem – jakie miały prawa, jakie obowiązki i jakie były wobec nich oczekiwania społeczne. Zastanów się, czy mogły uczestniczyć w polityce, posiadać majątek lub podejmować decyzje o własnym życiu.

Przed zmianami w XIX wieku sytuacja kobiet była podporządkowana mężczyznom zarówno w życiu społecznym, jak i politycznym. Kobiety nie miały praw wyborczych ani dostępu do urzędów publicznych, nie mogły decydować o sprawach państwa ani uczestniczyć w życiu politycznym. Ich rola ograniczała się głównie do obowiązków domowych i wychowania dzieci. W małżeństwie były zależne od mężów, którzy mieli nad nimi władzę prawną i majątkową. W wielu krajach kobiety nie mogły samodzielnie dysponować własnym majątkiem ani podejmować decyzji o swoim życiu zawodowym. Społeczeństwo oczekiwało od nich posłuszeństwa, skromności i poświęcenia rodzinie. Dopiero ruchy emancypacyjne w XIX wieku zaczęły stopniowo kwestionować ten porządek i walczyć o równe prawa dla kobiet.

Zastanów się, kto miał w tamtym czasie dostęp do edukacji i życia publicznego oraz kto mógł głośno domagać się zmian. Pomyśl też, jak wyglądało życie kobiet z niższych warstw społecznych – jakie miały obowiązki i problemy. Spróbuj wyjaśnić, dlaczego dla nich walka o prawa polityczne była mniej istotna niż codzienne utrzymanie siebie i rodziny.

Na początku ruch emancypacyjny nie obejmował kobiet z warstw chłopskich i robotniczych, ponieważ był inicjatywą głównie kobiet wykształconych, pochodzących z klasy średniej i wyższej. To one miały dostęp do edukacji, środków finansowych i możliwości publicznego zabierania głosu. Kobiety z niższych warstw społecznych były natomiast zajęte codzienną walką o przetrwanie – pracowały ciężko w polu, w fabrykach lub w domach bogatszych rodzin, nie miały czasu ani warunków, by angażować się w działalność polityczną. Dodatkowo kwestie, o które walczyły emancypantki, takie jak prawo wyborcze czy dostęp do edukacji, wydawały się dla kobiet z ludu odległe wobec ich podstawowych problemów, jak bieda, brak pracy czy złe warunki życia. Dlatego początkowo ruch emancypacyjny był ruchem elitarnym, który dopiero później zaczął dostrzegać potrzeby wszystkich kobiet, niezależnie od ich pochodzenia społecznego.