Przejawy budzenia się polskości na Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach 

Choć Śląsk od XIV w. w większej części pozostawał poza granicami państwa polskiego i rządzili tam lokalni książęta, jego związki z polskością pozostawały silne. Z drugiej strony wpływy niemieckie rosły tam już od średniowiecza, a po włączeniu tego terytorium do Prus w połowie XVIII w. rozpoczęła się zorganizowana akcja germanizacyjna. Mimo nacisków żywioł polski trwał, nie tylko na obszarze najbliższym macierzy; w podwrocławskich Laskowicach ostatnie nabożeństwo po polsku zostało odprawione w tamtejszym kościele ewangelickim w roku 1881. Na Górnym Śląsku ludność polskojęzyczna stanowiła bezwzględną większość aż do I wojny światowej, co przyznawali sami Niemcy (znany kartograf Richard Andree szacował, że 75 proc. mieszkańców mówi tam po polsku). Ważną rolę w zachowaniu, a nawet rozbudzaniu polskości odegrali księża katoliccy, lokalni działacze, wydawcy polskich książek i gazet oraz społecznicy. To dzięki nim możliwe były zrywy powstańcze z lat 1919–1921, które sprawiły, że do niepodległej II Rzeczypospolitej  została włączona co prawda tylko jedna trzecia część Górnego Śląska, ale za to bardziej zaludniona i uprzemysłowiona.

Sytuacja Polaków na Warmii i Mazurach potoczyła się inaczej. Będąca integralną częścią Rzeczypospolitej przez trzy stulecia, katolicka Warmia utrzymywała więź z Polską m.in. dzięki działaniom księży. Warmiacy udzielali pomocy powstańcom styczniowym, ukazywała się tam w latach 1886–1939 polska „Gazeta Olsztyńska”. Protestanckie Mazury, które jako lenno w pośredni sposób były zależne od Polski tylko przez nieco ponad sto lat, aż do XX w. w południowej części zamieszkane były przez ludność mówiącą po polsku. Byli to głównie potomkowie uciekinierów i osadników z północnego Mazowsza. Jednak mimo przywiązania do języka, a właściwie podobnej do kurpiowskiej gwary mazurskiej, mieszkańcy regionu nie czuli silnych związków z Polską i w plebiscycie w 1920 r. w przeważającej większości opowiedzieli się za pozostaniem w Prusach.

Śląsk do XIX wieku

R1XssoUCsEhty1

Zdjęcie ukazuje młodą kobietę w regionalnym stroju. Ma na sobie białą bluzkę z bufiastymi, krótkimi rękawami. Na niej jest serdak. Na szyi ma korale oraz krzyż. Na głowie duży czepiec.

Po rozbiciu dzielnicowym w latach 1138–1320 znaczna część Śląska nie zintegrowała się na stałe z państwem polskim, a Rzeczpospolita zrzekła się praw do tamtejszych księstw w XIV w., za panowania króla Kazimierza Wielkiego. Niezależne księstwa z posługującymi się językiem polskim mieszkańcami nie były w owym czasie niczym nadzwyczajnym – dość powiedzieć, że nawet Mazowsze aż do 1526 r. formalnie nie należało do Korony Polskiej, pozostając jedynie jej lennem. Pojedyncze księstwa śląskie przyłączyły się do Polski, m.in. oświęcimskie (1456 r.) i zatorskie (1494 r.)

Opisy kronikarzy z XVII i XVIII w. (m.in. Fryderyka Lucae z 1685 r.), dotyczące księstw raciborskiego i opolskiego, potwierdzają, że używało się tam wówczas mowy polskiej; język polski panował we wsiach zarówno na prawym, jak i lewym brzegu Odry, a po niemiecku mówili przede wszystkim sołtysi i nauczyciele.

Od zajęcia przez Prusy Górnego Śląska w 1740 r. rozpoczął się etap zorganizowanej i planowej germanizacji, trwający praktycznie do wybuchu I wojny światowej. Ale przez długi czas ludność polska na tym terenie zdecydowanie przeważała, np. w 1814 r. stanowiła 72 proc. mieszkańców.

Kluczową rolę w obronie języka polskiego na Śląsku odegrało polskie piśmiennictwo. Ogromne zasługi w tej kwestii miał Józef Lompa, mieszczanin urodzony w 1797 r. w Oleśnie. Po ukończeniu studiów nauczycielskich podjął pracę w szkole w Lubszy, gdzie był jednocześnie organistą i pisarzem gminnym (pisał miejscowym chłopom podania i skargi do władz). Jego ulubionym zajęciem było pisarstwo dla ludu: tworzył wiersze i opowiadania, napisał zarys historii śląskiej, a także dzieje niektórych miast (m.in. Opola i Gliwic), gromadził też śląskie legendy, podania i bajki. Budził w Ślązakach poczucie bliskości z polską kulturą i historią, za co był przez władze pruskie szykanowany.

R13QZU6X7B3TF

Na ilustracji jest strona tytułowa podręcznika Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej. Ułożył Józef Lompa. Z mappą kolorowaną kraju Szląskiego. W Głogówku, nakładem Henryka Handla, 1847.

Z Lompą współpracował bytomski nauczyciel Emanuel Smółka, który kierował Klubem Narodowym, walczącym o prawa dla Polaków. W jego mieszkaniu mieściła się polska biblioteka, a on sam pisał artykuły do polskich pism, m.in. do wydawanego w latach 1848–1849 „Dziennika Górno‑Ślązkiego”, o tym, co dzieje się na innych ziemiach pod zaborami. W jednym z numerów tej gazety pojawiła się następująca deklaracja:

Rządy tzw. Żelaznego Kanclerza, Ottona von Bismarcka, w latach 1873–1890 przyniosły ponowne nasilenie germanizacji pod hasłem tzw. kulturkampfu, zmierzającego m.in. do ograniczenia roli Kościoła katolickiego w państwie. Polscy działacze nie pozostali bierni. Urodzony w Pielgrzymowicach, w powiecie pszczyńskim, Karol Miarka pisał artykuły, w których podkreślał, że Ślązacy są członkami wielkiego polskiego narodu, o wspaniałej przeszłości, żyjącego również na innych ziemiach, pod zaborami. Stanowczo piętnował germanizację, o czym dobitnie świadczą jego słowa:

Dzięki współpracy z Pawłem Stalmachem, polskim działaczem ze Śląska Cieszyńskiego, Miarka publikował w „Gwiazdce Cieszyńskiej” – dzięki temu jego teksty docierały do Polaków w zaborze austriackim. Drukował też w wydawanym w Piekarach Śląskich przez Teodora Heneczka „Zwiastunie Górnośląskim”. Zakładał lokalne organizacje szerzące kulturę polską, popierał także działania gospodarcze, czym zwrócił na siebie uwagę kanclerza Niemiec. Pociągnęło to za sobą szereg represji; kilkakrotnie był więziony, po ostatnim pięciomiesięcznym pobycie za kratami wyszedł mocno schorowany, po czym przeniósł się do Cieszyna, gdzie wkrótce zmarł.

Powrót Górnego Śląska do Polski

Utrzymanie polskości na Górnym Śląsku było możliwe dzięki znaczącemu rozwojowi czasopism. W Królewskiej Hucie (obecnie jest to Chorzów) w latach 1871–1914 wydawano 12 czasopism polskich, w Bytomiu 15 (więcej niż niemieckich), w Opolu siedem, a w Raciborzu sześć. Publikowali w nich liczni działacze. Autorem wzruszających polskich liryków, poematów i wierszy okolicznościowych był urodzony w rodzinie górniczej ks. Norbert Bonczyk. Wykształcony w Breslau (obecnym Wrocławiu), wówczas drugim największym mieście Prus, podtrzymywał polskość wśród swoich parafian w Bytomiu. Pod koniec XIX w. na przywódcę śląskich Polaków wyrósł Wojciech Korfanty, urodzony w osadzie Sadzawka pod Katowicami, w rodzinie robotniczej. Już w katowickim gimnazjum manifestował swoją polskość, za co został stamtąd usunięty. Po studiach na Królewskim Uniwersytecie we Wrocławiu (niem. Königliche Universität zu Breslau) został jednym z redaktorów pisma „Górnoślązak”. Podkreślano w nim jedność narodu polskiego, ale również krytykowano panujące stosunki społeczne i wskazywano na wyzysk polskich robotników przez niemieckich kapitalistów. Od 1903 r. Korfanty był posłem do parlamentu niemieckiego, w którym działał w Kole Polskim.

Po I wojnie światowej, na mocy traktatu wersalskiego z 1919 r., na terenie Górnego Śląska przeprowadzono plebiscyt. Uczestniczący w nim mieszkańcy mieli zadecydować o tym, w granicach którego z państw – Polski czy Niemiec – znajdzie się sporny obszar. Poprzedzony dwoma nieudanymi powstaniami (w latach 1919 oraz 1920), wywołanymi przez Polaków, plebiscyt nie przyniósł im satysfakcjonujących wyników: tylko 40,4 proc. głosujących opowiedziało się za Polską. Bez wątpienia miało na to wpływ sprowadzenie przez Niemców na Śląsk tysięcy emigrantów urodzonych na Śląsku, ale od lat mieszkających na zachodzie – m.in. w Zagłębiu Ruhry czy w Belgii.

Niezadowoleni z obrotu spraw Polacy przystąpili do czynu zbrojnego: w nocy z 2 na 3 maja 1921 r. wybuchło III powstanie śląskie, które objęło niemal cały teren zamieszkany w większości przez Polaków. Po podpisaniu rozejmu nową granicę ustalono w roku 1922. Obszar przyznany Polsce powiększony został o około jedną trzecią spornego terytorium. Konwencja była korzystna dla Polski, jeśli chodzi o istniejące na nim obiekty przemysłowe. Polsce przypadło 50 proc. hut i 76 proc. kopalń węgla.

Rzy5dF0f16V7a1

Ilustracja przedstawia plakat. Jest na nim dziewczynka. W lewej dłoni trzyma opuszczoną w dół czerwoną flagę z białym orłem. W drugiej dłoni ciągnie na sznurku pudełko. Na plakacie jest napis: Matko, pamiętaj o mnie. Głosuj za Polską.

Silny ruch polski rozwinął się również na Śląsku Opawskim i Zaolziu (z liczną polską mniejszością). Do 1918 r. istniało, zaliczane do Śląska, Księstwo Cieszyńskie, które pozostawało w granicach austriackiej monarchii Habsburgów. W 1842 r. z inicjatywy Pawła Stalmacha powstała organizacja Złączenie Polskie, a gdy ta upadła, Andrzej Cinciała utworzył Towarzystwo Uczących się Języka Polskiego w gimnazjum ewangelickim w Cieszynie. Obaj działacze sprowadzali z Krakowa polskie książki, zapoczątkowali kontakty między studentami krakowskiego uniwersytetu i miejscową młodzieżą. Byli oni także twórcami pisma polskiego „Tygodnik Cieszyński”, a potem „Gwiazdki Cieszyńskiej”, w czym pomagali im rodacy m.in. z Górnego Śląska.

Warmia i Mazury. Z rąk krzyżackich w polskie lub pruskie

Podbój w XIII w. przez Krzyżaków Warmii (zamieszkanej przez pogańskie plemiona pruskie) wiązał się z zagładą ludności autochtonicznej, a to stworzyło warunki do kolonizacji. Południowe tereny Warmii zasiedlali od XIV w. mazowieccy chłopi i drobna szlachta, na północy zaś przewagę mieli Niemcy; potomkowie Prusów ulegli polonizacji lub germanizacji i polonizacji. Po wojnie trzynastoletniej, na mocy pokoju toruńskiego, w 1466 r. Warmię przyłączono do Polski.

R1GUuvno04p8l1

Ilustracja przedstawia fragment starej mapy. W pobliżu morza leży Varmia. Na wschód od niej Brunsberg, na południowy zachód Elbing, a na południe Holand.

Wyłącznymi gospodarzami świeckimi pozostawali na tych terenach biskupi warmińscy, którzy przysłużyli się rozwojowi nauki, kultury i sztuki. Na Warmii (m.in. w Olsztynie, Fromborku i Lidzbarku Warmińskim) mieszkał i prowadził badania najwybitniejszy polski uczony renesansu – Mikołaj Kopernik. Z Warmii pochodził też Jan Dantyszek, pierwszy polski ambasador, wizytujący w XVI w. z podróżami dyplomatycznymi wiele krajów Europy. Ostatnim biskupem warmińskim przed utratą przez Rzeczpospolitą niepodległości był Ignacy Krasicki, czołowy polski pisarz epoki oświecenia, publicysta i encyklopedysta.

Plemiona pruskie zamieszkiwały we wczesnym średniowieczu również Mazury, region geograficzno‑historyczny obejmujący głównie Pojezierze Mazurskie. Od XIII w. do 1525 r. należał on do państwa krzyżackiego (w tym od 1466 r. znajdował się w zależności lennej od Korony Polskiej). Po sekularyzacji państwa zakonnego, a więc przekształceniu go w świeckie księstwo, i przejściu wielkiego mistrza Albrechta Hohenzollerna na luteranizm Mazury stały się częścią Prus Książęcych. Te ostatnie od 1657 r. stały się już niezależne od Polski, a w XVII w. weszły w skład Królestwa Prus jako część Prus Wschodnich.

W XIV–XVII w. tereny te zasiedlali chłopi i drobna szlachta mazowiecka – zwarte osadnictwo polskie sięgnęło na północ w pobliże Morąga, poza granicę Warmii, w okolice Kętrzyna, Węgorzewa i Gołdapi (kolonizacja mazurska). Administracja pruska określała te tereny jako tzw. polskie starostwa (niem. die polnischen Ämter). W przeciwieństwie do innych regionów związanych wcześniej z Polską na Mazurach nie dominował katolicyzm, głównym wyznacznikiem tej krainy stał się protestantyzm.

Walka o utrzymanie polskich więzi

Po I rozbiorze Rzeczpospolitej w 1772 r. Warmia znalazła się w granicach Prus i od tej pory jej losy połączyły się ściśle z losami ewangelickich Mazur. Terytorium Warmii podzielono początkowo na dwa powiaty: braniewski i lidzbarski, należące do rejencji w Królewcu.

Mimo nacisku germanizacyjnego Warmiacy zachowali poczucie więzi z Polską. Od 1886 r. polskości na tych terenach broniła „Gazeta Olsztyńska”, popierająca tworzenie polskich stowarzyszeń i ruchu samokształceniowego. Z Warmią związany był również Feliks Nowowiejski, urodzony w Barczewie twórca muzyki do patriotycznej pieśni Rota (słowa w 1908 r. napisała Maria Konopnicka, przebywająca wówczas na Śląsku Cieszyńskim). Znaczące odrodzenie narodowe nastąpiło w tym regionie po objawieniach w Gietrzwałdzie w 1877 r., zatwierdzonych przez Kościół katolicki, podczas których Matka Boska miała przemawiać do miejscowych dzieci po polsku. Wydarzenia te stały się okazją do licznych pielgrzymek Polaków z różnych części podzielonego kraju oraz demonstrowania wzajemnej solidarności i jedności.

Mazurzy, choć wyznania ewangelicko‑augsburskiego, także starali się zachowywać polski język i obyczaje. Wobec rosnącego w XIX w. nacisku germanizacyjnego bronili swojej odrębności; początkowo raczej jako wspólnoty regionalnej, z czasem również jako części narodu polskiego. Od 1842 r. na tym terenie zaczęto wydawać polskie czasopisma (takie jak m.in. „Przyjaciel Ludu Łecki”, „Mazur”), istotną rolę odgrywali polscy twórcy, wśród których jednym z bardziej znanych jest mazurski poeta ludowy spod Ełku – Michał Kajka. W 1918 r. po odzyskaniu przez Polskę niepodległości tak pisał:

R18Nm78xRpW3Q1

Ilustracja przedstawia stronę czasopisma. Po lewej stronie tekst jest w języku niemieckich, po prawej po polsku. Na stronie jest wizerunek koguta i data 1849.

U schyłku XIX w. działacze polscy na Mazurach skupili się wokół „Gazety Ludowej” i Mazurskiej Partii Ludowej; w 1910 r. założyli Mazurski Bank Ludowy.

Po I wojnie światowej Mazurski Komitet Plebiscytowy i Mazurski Związek Ludowy kierowały akcją przyłączenia Mazur do Polski. Jednak w wyniku plebiscytu z 11 lipca 1920 r., który odbył się w czasie ofensywy Armii Czerwonej na Polskę i w warunkach terroru ze strony władz niemieckich, Mazury pozostały w granicach Niemiec, z wyjątkiem Działdowa i okolicznych wsi włączonych do Polski decyzją traktatu wersalskiego z roku 1919.

Mimo wzrastającego, zwłaszcza w okresie hitleryzmu, po 1933 r. prześladowania polskich Warmiaków, w regionie działał Związek Polaków w Niemczech, Polska Partia Ludowa, polskie organizacje szkolne, kulturalno‑oświatowe i gospodarcze. Na Mazurach aktywne było również Zjednoczenie Mazurskie z siedzibą w Szczytnie.

Zapoznaj się z filmem i wykonaj polecenia 

ROEP5SHNB1OUP

Film opowiadająco o przejawach odradzania się polskości na Górnym Śląsku.

Film opowiadająco o przejawach odradzania się polskości na Górnym Śląsku.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/ROEP5SHNB1OUP

Film opowiadająco o przejawach odradzania się polskości na Górnym Śląsku.

R15EHNN1GJBKX

Film opowiadająco o przejawach odradzania się polskości na Górnym Śląsku.

Film opowiadająco o przejawach odradzania się polskości na Górnym Śląsku.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R15EHNN1GJBKX

Film opowiadająco o przejawach odradzania się polskości na Górnym Śląsku.

RG1FTUXQZ4XTQ

Film opowiadający o przejawach odradzania się polskości na Warmii i Mazurach.

Film opowiadający o przejawach odradzania się polskości na Warmii i Mazurach.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RG1FTUXQZ4XTQ

Film opowiadający o przejawach odradzania się polskości na Warmii i Mazurach.

Trenuj i ćwicz 

Ćwiczenie 1

Przyjrzyj się ilustracjom, a następnie wykonaj polecenia.

Zapoznaj się z opisem ilustracji, a następnie wykonaj polecenia.

Ilustracja A

RBTeWpYgvD5WZ

Plakat przedstawia wilka na czerwonym tle. Wilk ma lekko rozchylony pysk. Patrzy w kierunku fabryk. Na plakacie jest napis po niemiecku. Oznacza on: Polski wilk pożąda twojej ojczyzny!.

Ilustracja B

RUKCQNFVu3Fi8

Ilustracja przedstawia białego orła wychodzącego z czarnego naczynia przypominającego urnę. Ptak ma nieco rozchylone skrzydła. Po jego lewej stronie stoją trzy kominy. Unosi się z nich dym. Pod obrazkiem jest napis po polsku i po niemiecku oznaczający Głosuj za Polską, a będziesz wolny.

R5Y5JK6x81cn0

Połącz nazwę państw z ilustracjami, które powstały na ich zlecenie. Ilustracja 1 Możliwe odpowiedzi: 1. Polska, 2. Niemcy Ilustracja 2 Możliwe odpowiedzi: 1. Polska, 2. Niemcy

Połącz nazwę państw z ilustracjami, które powstały na ich zlecenie. Ilustracja 1 Możliwe odpowiedzi: 1. Polska, 2. Niemcy Ilustracja 2 Możliwe odpowiedzi: 1. Polska, 2. Niemcy

RdDFsdLRJpJnn

Rozstrzygnij, czy oba plakaty dotyczą tego samego wydarzenia. (Wybierz: Tak, Nie) Odpowiedź uzasadnij, odwołując się do elementów graficznych. (Uzupełnij).

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na elementy wskazujące na charakter gospodarki regionu, o który chodzi, oraz na przesłanie napisów umieszczonych na plakatach.

Pokaż odpowiedź

Tak. Plakaty powstały w czasie kampanii plebiscytowej na Górnym Śląsku w roku 1920 lub w pierwszych miesiącach 1921. Świadczą o tym elementy graficzne odnoszące się do przemysłowego charakteru regionu (fabryki, kominy fabryk) oraz hasła umieszczone na plakatach nawołujące do głosowania za przynależnością tych ziem do Niemiec (ilustracja A) i Polski (ilustracja B).

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z mapą oraz danymi statystycznymi, a następnie wykonaj polecenie.

Źródło A

RIHKWP1LatpUr

Stara mapa narodowościowa ziem dotychczasowego zaboru pruskiego na podstawie urzędowego spisu ludności z 1910 roku. Na mapie kolorami zaznaczono obszary na północy kraju oraz w części zachodniej i południowo‑zachodniej. Ponad 80% Polaków jest na Górnym Śląsku, w rejonie Poznania i na południe oraz południowy wschód od Poznania aż po Ostrzeszów.

Źródło B

Wyniki spisu powszechnego z 1910 r.

Wyszczególnienie	Język ojczysty w % ogółu ludności		Wyznanie w % ogółu ludności
	polski	niemiecki	katolickie	ewangelickie	mojżeszowe
Zabór pruski	49,8	50,1	60,6	37,7	1,1
Wielkie Księstwo Poznańskie	61,5	38	67,7	30,8	1,3
Rejencja bydgoska	50,2	49,7	56,9	41,6	1,3
Rejencja poznańska	67,9	32,0	74,0	24,6	1,3
Pomorze Gdańskie	35,5	64,4	51,8	46,3	0,8
Rejencja gdańska	28,2	71,7	48,8	49,0	0,6
Rejencja kwidzyńska	41,1	58,8	54,1	44,3	1,0
Górny Śląsk (rejencja opolska)	57,0	40,0	90,6	8,5	0,8
Mazury (rejencja olsztyńska)	49,3	50,5	28,3	70,3	0,5

Ludność rejencji zaboru pruskiego, Górnego Śląska oraz Mazur według spisu ludności z 1910 r., za: Historia Polski w liczbach, t. 1, Państwo, społeczeństwo, red. F. Kubiczek, Warszawa 2003, s. 192.

R1d5yiTKc50hN

(Uzupełnij).

Pokaż podpowiedź

Jakimi kryteriami mogli się kierować twórcy mapy? Czy dane, które wykorzystali, są miarodajne?

Pokaż odpowiedź

Autorzy posłużyli się pruskim spisem powszechnym z 1910 r., w ramach którego nie pytano ludności o ich narodowość, a jedynie o język i wyznanie. Twórcy mapy przyjęli te kryteria jako wyznaczniki narodowości, a do tego osobno potraktowali obszary wiejskie (na których często dominowała ludność polskojęzyczna i katolicka) i miejskie (z przewagą osób niemieckojęzycznych i ewangelików). Mapa wprowadza w błąd zwłaszcza w odniesieniu do Górnego Śląska oraz Warmii i Mazur − chociaż miejscowi często posługiwali się językiem polskim, zwykle nie czuli silnych związków z narodem polskim i byli lojalni wobec państwa pruskiego, do którego ziemie te należały od dawna.

Ćwiczenie 2

RFMuM4zqXiBvN

(Uzupełnij).

Słownik