Ziemie polskie pod zaborami w II połowie XIX wieku i na początki XX wieku
Wybuch rewolucji w Rosji w 1905 roku - Polacy wobec rewolucji
Hasło „rewolucja w Rosji” przywodzi na myśl luty oraz październik 1917 r., kiedy to doszło do obalenia caratu i przejęcia władzy przez komunistów. Wydarzenia z 1905 r. – bunty praktycznie wszystkich warstw społecznych: robotników, chłopów i żołnierzy – pozostają w cieniu w masowej pamięci historycznej. Tymczasem, jak pisze Kamil Piskała w artykule Zapomniana rewolucja: Dzieje tej rewolucji to przede wszystkim opowieść o niezgodzie na społeczną niesprawiedliwość i trwanie autorytarnej władzy. To też opowieść o tych, którzy nie chcieli dalej znosić własnego upodlenia i nędzy [...]
.
Wyjaśnisz, dlaczego dzień 28 stycznia 1905 r. przeszedł do historii jako „krwawa niedziela”.
Wytłumaczysz, co było powodem buntu marynarzy na pancerniku „Potiomkin”.
Ocenisz, kogo zadowoliły reformy wprowadzone w Rosji po rewolucji, a kto dążył do dalszych zmian.
Ustalisz, jak na wydarzenia rewolucyjne w Imperium Rosyjskim zareagowali Polacy.
Rosja na początku XX wieku
W XIX w., a zwłaszcza w jego drugiej połowie, Rosja poszerzyła granice poprzez podbój Azji Środkowej oraz w wyniku opanowania ziem nad Oceanem Spokojnym, w rejonie rzeki Amur. Kolejnym krokiem było rozpoczęcie działań pozwalających na kontrolę należącej do Chin Mandżurii oraz marsz w kierunku Dalekiego Wschodu.
Kondycja wewnętrzna cesarstwa nie prezentowała się jednak dobrze. Sytuacja robotników i chłopów, którzy na przełomie XIX i XX w. stanowili najliczniejszą grupę społeczną w Rosji, była o wiele cięższa niż w pozostałych krajach Europy. Wprawdzie rozwój gospodarki przyspieszył w drugiej połowie XIX w., lecz nie wpłynęło to na polepszenie losu pracowników. Żyli oni w tragicznych warunkach, których poprawa nie leżała w obszarze zainteresowań ani przedsiębiorców, ani władzy. Car nie myślał też o przyznaniu robotnikom i chłopom pełni praw obywatelskich. Wszystko to powodowało, że rewolucyjne hasła nawołujące do zdecydowanych zmian padały na podatny grunt. Przeciwnicy cara wywodzący się ze środowisk socjalistycznych przystąpili do aktywnych działań. Zaczęło dochodzić do zamachów na rządzących. Rewolucyjnych aktywistów prześladowano, skazywano na zsyłki i więzienie, zapadały również kary śmierci.
O sytuacji, w jakiej znajdowało się wówczas państwo Mikołaja II, pisał historyk Janusz Pajewski:
Historia powszechna 1871–1918Rosyjska klasa robotnicza chwyciła wówczas za oręż najsilniejszy, którym w danej chwili mogła dysponować – wszczęła wielką akcję strajkową. 1 maja 1900 r. robotnicy w wielkiej manifestacji w Charkowie żądali 8‑godzinnego dnia pracy i swobód politycznych. W 1901 r. strajki w Petersburgu, Moskwie, Jekaterynosławiu, Tyflisie wykazywały prężność i rewolucyjną energię proletariatu rosyjskiego. W lipcu i sierpniu 1902 r. strajki w ośrodkach przemysłowych Ukrainy i Kaukazu doprowadziły do strajku powszechnego, w którym wzięło udział około 200 tys. robotników. W Kijowie, Jekaterynosławiu, Odessie, Mikołajowie, Batumi doszło do licznych starć demonstrantów z wojskiem i policją. Walka robotników przeciwko społecznemu ustrojowi caratu ożywiła ruch chłopski, głównie na Ukrainie.
Źródło: Janusz Pajewski, Historia powszechna 1871–1918, Warszawa 2003, s. 246–247.
II Zjazd Socjalistycznej Partii Robotniczej Rosji – mienszewicy i bolszewicy
Znacznie wzrosła popularność myśli marksistowskiej. Nauka Marksa i Engelsa oraz ich zapowiedź niechybnej rewolucji obalającej dotychczasowe stosunki społeczne była atrakcyjna nie tylko dla robotników. Także inteligencja, rozczarowana dotychczasową działalnością przeciwników cara, poszukiwała nowych rozwiązań, które przyniosłyby zmianę. Marksiści jawili się jako nowocześni i oświeceni bojownicy o lepsze warunki życia. Propagowali hasła wolności, równości, uprzemysłowienia oraz pokojowe metody walki. Inteligencja przyjmowała te hasła, ale jednocześnie niechętnie odnosiła się do stosowania praktyk terrorystycznych.
Dnia 13 marca 1898 r., podczas zjazdu w Mińsku, utworzona została Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza Rosji, której głównymi liderami byli Gieorgij Plechanow i Włodzimierz Lenin.
Partia działała na terytorium Rosji oraz dzięki oddziałom emigracyjnym poza jej granicami. W Lipsku (Niemcy) w 1900 r. powstało ważne dla SPRR pismo „Iskra”, którego pierwszym redaktorem został Lenin. Periodyk ukazywał się do 1905 r. m.in. w Niemczech, Szwajcarii oraz jako nielegalne podziemne pismo w Rosji.
Podczas II Zjazdu SPRR doszło do rozłamu wśród rosyjskich marksistów. Kongres odbywał się między 17 lipca a 10 sierpnia 1903 roku. Do 24 lipca obrady miały miejsce w Brukseli, ale belgijska policja zmusiła delegatów do opuszczenia kraju. Partia przeniosła swoje spotkania do Londynu. W trakcie obrad, w wyniku sporu między Julijem Martowem a Włodzimierzem Leninem, powstały dwie główne frakcje SPRR: mienszewicy („będący w mniejszości”) i bolszewicy („będący w większości”). Martow chciał, żeby każdy, kto popiera rewolucję, mógł zostać członkiem partii. Lenin natomiast widział partię jako organizację spiskową i awangardową. Bolszewik miał być konspiratorem i agitatorem.
Wojna rosyjsko‑japońska. Uwertura do rewolucji
Główną przyczyną konfliktu, który toczył się między Rosją i Japonią była rywalizacja o Mandżurię. Dwór carski podchodził do starcia z Japonią lekceważąco, nazywając je „małą zwycięską wojenką”. Mikołaj II przewidywał szybkie zwycięstwo małym kosztem i przy znikomym wysiłku militarnym. Sukces miał umocnić jego pozycję, wpłynąć na posłuszeństwo poddanych a tym samym ułatwić proces rozwiązywania problemów wewnętrznych kraju. Rosja, dążąc do konfrontacji, rozbudowywała bazę wojskową ulokowaną w Port Artur, co wzbudziło w Japonii gotowość do podjęcia działań militarnych ,a także czujność jej sojusznika‑Wielkiej Brytanii.
Dnia 8 lutego 1904 r. Japonia zaatakowała flotę rosyjską w Port Artur. Rozpoczęło się oblężenie oraz wojna, której przebieg był zarówno dla Rosjan, jak i całego świata sporym zaskoczeniem. Do pomocy zaatakowanym ruszyła rosyjska marynarka stacjonująca na Bałtyku. Akcja została opóźniona przez brak zgody Brytyjczyków na udostępnienie Kanału Sueskiego. Rosjanie musieli opłynąć więc Afrykę, aby dotrzeć do celu, co nastąpiło z opóźnieniem.
Nadzieje na wygraną wojnę skończyły się dla Rosjan 27 maja 1905 r. po klęsce pod Cuszimą. Tego dnia flota bałtycka Rosji została unicestwiona przez Japończyków (po bitwie do Władywostoku dotarł jeden krążownik i dwa torpedowce). Profesor Rotem Kowner w „Historycznym słowniku wojny rosyjsko‑japońskiej” podaje, iż podczas bitwy zginęło 4500‑5000 carskich marynarzy a ponad 6000 dostało się do niewoli. Straty Japończyków to 115 zabitych i 552 rannych. Porażka ta była jedną z najbardziej znaczących przegranych w historii potyczek morskich. Odpowiedzialność za nią ponosił głównodowodzący, admirał Zinowij Rożestwienski. Rosyjskie trudności na froncie wynikały ze słabości dowodzenia oraz niewydolnego wojska. Niepowodzenia na Dalekim Wschodzie demaskowały słaby stan rosyjskiego systemu politycznego. Rozmowy pokojowe prowadzono w USA. Ich efektem było podpisanie we wrześniu 1905 r. traktatu w Portsmouth, na mocy którego Mandżuria została zdemilitaryzowana, a Japonia uzyskała Port Artur oraz swobodę działań na terytorium Korei.
O klęsce Mikołaja II pisze Janusz Pajewski:
Historia powszechna 1871–1918Wojna przyniosła pasmo klęsk, narodowi rosyjskiemu – straty i cierpienia. Pod wrażeniem wieści napływających z Mandżurii powiększył się przedział między rządzącymi i rządzonymi. Konieczność wysyłania na front znacznych sił zbrojnych osłabiła garnizony wojskowe w cesarstwie i zmniejszyła siłę oporu caratu. Ceny podniosły się o 20 do 40%, a dochody ludności pracującej nie mogły, rzecz zrozumiała, podążyć za tym wzrostem.
Źródło: Janusz Pajewski, Historia powszechna 1871–1918, Warszawa 2003, s. 247.
Wybuch rewolucji i „krwawa niedziela”
Dążenie do zmian w państwie Mikołaja II nie było tylko w interesie robotników. Janusz Pajewski zaznacza:
Historia powszechna 1871–1918W masach ludowych rosło wrzenie. Pośród klas posiadających coraz wyraźniej gruntowało się przekonanie, że zmurszały carat nie jest w możności ochronić Rosję przed wrogiem zewnętrznym, a ustroju kapitalistycznego przed rewolucją. Stąd płynęły żądania reform, które by nie zmieniając w niczym istoty ustroju cesarstwa usprawniły w pewnej mierze jego machinę, burżuazji zaś umożliwiły pewien wpływ na bieg spraw politycznych. Za zgodą rządu zjechali się w listopadzie 1904 r. w Petersburgu przedstawiciele ziemstw, czyli samorządu terytorialnego, na „prywatną naradę” i jednomyślnie uchwalili prosić władze o reformę administracji i wymiaru sprawiedliwości, w szczególności o zapewnienie wolności sumienia i zrzeszania. Ponadto większość delegatów domagała się utworzenia parlamentu władzą ustawodawczą i prawą kontroli działań rządu. Ukazem z 25 grudnia 1904 r. „O zamiarach udoskonalenia porządku państwowego” car zapowiedział reformy administracji; o wprowadzeniu parlamentu nie chciano na dworze słyszeć, pomimo że nawet niektórzy dygnitarze państwowi, jak minister spraw wewnętrznych książę Światopołk‑Mirski uważali, iż zachowanie dotychczasowego systemu absolutystycznego prowadzi do rewolucji.
Źródło: Janusz Pajewski, Historia powszechna 1871–1918, Warszawa 2003, s. 247.
Carskie zapowiedzi nie robiły już na nikim specjalnego wrażenia. Nie powstrzymały też narastającego od dawna rewolucyjnego wrzenia. Rozdźwięk pomiędzy bogacącą się na rozwoju gospodarczym burżuazją i posiadaczami ziemskimi a masami robotników oraz biedną ludnością wiejską potęgował tylko nadzieje na radykalne zmiany. Chłopi żądali własności ziemi, robotnicy – poprawy warunków życia i pracy, burżuazja – nadania konstytucji, żołnierze – zwiększenia żołdu. Wszystkim zależało na zalegalizowaniu partii politycznych, wolności prasy i samorządów z realnymi uprawnieniami. Mniejszości narodowe pozostające na terenach rządzonych przez Rosję domagały się autonomii lub niepodległości.
W połowie stycznia 1905 r. w Petersburgu praktycznie we wszystkich zakładach od pracy odstąpiło ponad 150 tys. robotników. Domagano się ośmiogodzinnego dnia pracy bez obniżania wynagrodzenia oraz zwolnienia więźniów politycznych.
22 stycznia 1905 r. w ówczesnej stolicy Rosji odbyła się ponad 100‑tysięczna pokojowa manifestacja pod przewodnictwem duchownego Gieorgija Gapona. Car nie zjawił się przed demonstrantami, podjął natomiast decyzję o pacyfikacji – wojsko otworzyło ogień do robotników. Wydarzenie to przeszło do historii jako „krwawa niedziela”.
Wydarzenia w stolicy spowodowały wybuch rewolucyjnej fali, która ogarnęła ośrodki przemysłowe w całym kraju. Do protestów przyłączali się mieszkańcy wiosek. Walki między manifestantami a żołnierzami trwały czasami cały dzień. Do końca stycznia 1905 r. strajkowało ponad 400 tys. proletariuszy. W marcu zamknięto wszystkie uczelnie w Rosji. Działania protestacyjne podjęły również zakłady położone na terenie Królestwa Polskiego. W fabrykach władzę przejmowały Rady Delegatów Robotniczych.
Bunt podnosili także żołnierze, zwłaszcza po podpisaniu kompromitującego układu pokojowego po wojnie z Japonią, gdy władzę w wojsku zaczęły przejmować Rady Delegatów Żołnierskich. W październiku doszło do strajku powszechnego pod hasłem „Precz z absolutyzmem”.
Zmiany, zmiany, zmiany?
Dopiero po eskalacji rozruchów, strajku powszechnym i przyłączeniu się do protestujących wojska car, skompromitowany w dodatku klęską wojenną na Dalekim Wschodzie, zdecydował się na konkretne działania. 30 października 1905 r. wydał manifest konstytucyjny, w którym obiecał poszanowanie podstawowych wolności obywateli, zezwalał na działalność partii politycznych i tworzenie organizacji. Powołał także parlament oraz rząd z premierem na czele.
Parlament Imperium Rosyjskiego składał się z dwóch izb. Izbę wyższą tworzyła powołana przez cara Rada Państwa. Izbę niższą parlamentu stanowiła natomiast Duma Państwowa, pochodząca z wyborów. Pierwsza Duma przetrwała zaledwie 2 miesiące. Już w lipcu 1906 r. car, niezadowolony z jej składu, przedterminowo nakazał rozwiązanie izby. Druga Duma została wybrana w 1907 r. Większość stanowili radykałowie, co spowodowało, że również została rozwiązana przez monarchę. Trzecią Dumę wybrano na podstawie zmienionej ordynacji w tym samym roku. Przewagę w niej mieli zwolennicy cara, więc przetrwała pięć lat.
Od 1906 r. urząd premiera Rosji sprawował Piotr Stołypin, który prowadził politykę sprzeczną z wcześniejszymi obietnicami. Wzmocnił cenzus majątkowy, co ograniczyło prawo do głosowania mniej zamożnym obywatelom. Premier skutecznie tłumił echa rewolucji, wprowadzając surowe represje wobec opozycji. Dokonał też jednak ważnych zmian. Pod jego kontrolą przeprowadzono reformę agrarną znoszącą wspólnoty gminne, w wyniku której wytworzyła się warstwa zamożnego chłopstwa, tzw. kułaków. Uznał zapowiadaną wolność do zrzeszeń, a także wprowadził reformy w szkolnictwie i w wojsku. Nie wszystkim jednak wystarczały i odpowiadały zmiany wprowadzane w kraju. Stołypin został zamordowany przez działacza rewolucyjnych socjalistów, Dymitra Bogrowa, w 1911 roku. Zapowiadało to wybuch kolejnej rewolucji.
Rewolucja w Królestwie Polskim
W rozwoju wydarzeń w Rosji mieszkańcy Królestwa Polskiego oraz Ziem Zabranych upatrywali szansy na odzyskanie niepodległości. Od lata 1904 r. w Warszawie, stolicy Królestwa, organizowano demonstracje. Nastroje antyrosyjskie nasiliły się szczególnie po wybuchu konfliktu z Japonią, który spowodował kryzys ekonomiczny skutkujący utratą przez polskie zakłady produkcyjne części odbiorców. Pracę straciło ok. 100 tys. robotników, a ok. 250 tys. obniżono pensję. 13 listopada 1904 r. odbyła się na warszawskim placu Grzybowskim akcja protestacyjna przeciwko wojnie i poborowi do armii carskiej. Na jej czele stał działacz Organizacji Bojowej PPS Stefan Okrzeja. 28 stycznia 1905 r. w odpowiedzi na wydarzenia w Petersburgu wybuchł strajk w Warszawie, a następnie w innych miastach – fala objęła cały zabór rosyjski. Strajkujących wspierała młodzież szkolna, domagając się powszechnej, równej edukacji oraz zniesienia dyskryminacji ze względu na pochodzenie i wyznanie. 1 maja 1905 r. doszło do krwawych starć w przemysłowych miastach Królestwa, m.in. w Częstochowie, Radomiu, Sosnowcu. W czerwcu powstanie zorganizowali robotnicy z Łodzi. Równolegle do wydarzeń w Rosji w październiku przeprowadzono strajk generalny w całym Kraju Nadwiślańskim.
Wydarzenia w zaborze rosyjskim zwróciły uwagę Polaków w pozostałych zaborach, lecz nie przyniosły wystąpień robotniczych. W Galicji uliczne manifestacje zakończyły się w 1907 r. wraz z uchwaleniem powszechnego prawa wyborczego do parlamentu w Wiedniu. W zaborze pruskim natomiast brutalnie stłumiono strajk szkolny – młodzież żądała tam prawa nauczania religii w języku polskim.
Polskie środowiska polityczne wobec rewolucji
Rewolucja przyczyniła się do wyłonienia spośród polskich środowisk niepodległościowych głównych, trwałych nurtów, z których dwa (endecja i PPS) przez następne kilkadziesiąt lat zdominowały polską myśl i polskie życie polityczne.
Przedstawiciele drugiego środowiska – socjaliści.
W dziedzinie ekonomicznej cel ten oznaczał:
- przejście środków wytwarzania i komunikacji (ziemi, kopalń, fabryk, kolei itp.) na własność wspólną, społeczną; celową i świadomą kontrolę ogółu pracujących nad całym życiem gospodarczym dla powszechnego dobra;
- zniesienie pracy najemnej i wszelkiego wyzysku.
W dziedzinie politycznej:
- zaprowadzenie niepodległej republiki polskiej, całkowicie i wszechstronnie demokratycznej;
- przekształcenie państwa z narzędzia ucisku w rzeczywisty organ woli zbiorowej;
- zdobycie przez klasę robotniczą władzy w państwie.
Wreszcie w dziedzinie narodowej: zniesienie wszelkiego ucisku narodowego; zjednoczenie Polski”.
PPS‑Frakcja Rewolucyjna – główni działacze. Zdjęcie przedstawia mężczyznę z krótkimi włosami i długą, gęstą brodą z wąsami. Ubrany jest w garnitur. Witold Jodko‑Narkiewicz (1864–1924) – pochodził z rodziny szlacheckiej, początkowo działacz Socjalno‑Rewolucyjnej Partii Proletariat, jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego, teoretyk, należał do głównych działaczy PPS‑u i PPS‑Frakcji Rewolucyjnej. Zdjęcie przedstawia młodego mężczyznę. Ma krótkie włosy, krzaczaste brwi oraz bujne wąsy. Ubrany jest w garnitur. Józef Piłsudski (1867–1935) – polski działacz społeczny i polityczny związany z Polską Partią Socjalistyczną, a po jej rozłamie w 1906 r. z Frakcją Rewolucyjną. Dążył w swojej działalności do połączenia celów socjalistycznych z walką o niepodległość kraju. Zdjęcie przedstawia mężczyznę w garniturze, który siedzi na krześle. Ma krótkie włosy oraz wąsy. Tomasz Arciszewski (1877–1955) – jeden z polityków PPS‑u, robotnik, walczący o prawa socjalne, jeden z przywódców Organizacji Bojowej. Zdjęcie przedstawia młodego mężczyznę w garniturze. Ma kręcone, krótkie włosy oraz gęstą brodę z wąsami. Walery Sławek (1879–1939) – członek PPS‑u i Organizacji Bojowej, jeden z najbliższych współpracowników Józefa Piłsudskiego. PPS Lewica PPS‑Lewica – program. „[…] - zniesienie monarchii i przekształcenie Rosji w państwo demokratyczne oraz republikańskie;
- zniesienie biurokratycznego centralizmu państwowego oraz zdecentralizowanie ustroju państwa, władz jego prawodawczych, administracyjnych i sądowych;
- szeroka autonomia dla Polski, oparta na sejmie prawodawczym;
- zagwarantowanie praw mniejszościom narodowym nie wyodrębnionym w autonomiczne jednostki terytorialne.
W sprawach politycznych PPS Lewica dążyła do oparcia demokracji na następujących reformach:
- powszechne i równe bez różnicy płci prawo wyborcze od 20. roku życia;
- bezpośrednie prawodawstwo ludowe (inicjatywa i referendum);
- szeroki rozwój samorządu miejscowego;
- wybieralność urzędników zajmujących odpowiedzialne stanowiska;
- wolność sumienia i słowa; wolność prasy, zgromadzeń, stowarzyszeń i strajków; nietykalność osobista;
- zniesienie nierówności obywateli wobec prawa; zniesienie praw upośledzających kobietę w stosunku do mężczyzny;
powszechne, bezpłatne i obowiązkowe nauczanie do lat 16 oraz utrzymywanie na koszt ogółu dzieci szkolnych;
- zniesienie armii stałej i zaprowadzenie milicji ludowej;
- uznanie religii za sprawę prywatną obywateli; całkowite oddzielenie instytucji kościelnych od państwowych; świecki charakter szkoły;
- zniesienie podatków pośrednich; wprowadzenie podatku postępowego od dochodów i spadków”.
PPS Lewica — główni działacze. Zdjęcie przedstawia młodą kobietę. Ma krótkie, lekko kręcone włosy. Ubrana jest w jasny strój z wysokim kołnierzem. Maria Koszutska (1876–1939) – polska nauczycielka, działaczka socjalistyczna związana z Polską Partią Socjalistyczną‑Lewicą, członkini Komunistycznej Partii Robotniczej Polski; od 1921 r. przebywała na emigracji w ZSRS, skazana w czasie wielkich czystek w 1937 r. na 10 lat więzienia, zmarła w więzieniu dwa lata później. Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę. Jest łysiejący, ma krótką brodę z wąsami. Ubrany jest w garnitur. Stefan Heltman (1886–1937) – pochodził z rodziny inteligenckiej, od wczesnej młodości związany z PPS‑em, później jej odłamem lewicowym, działacz komunistyczny, zginął w okresie wielkich czystek w ZSRS. Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę. Jest łysiejący, ma poziome zmarszczki na czole. Maksymilian Horwitz (1877–1937) – polski uczony i matematyk, był związany z PPS‑em, a później PPS‑Lewicą, międzynarodowy działacz komunistyczny; członek i założyciel Komunistycznej Partii Robotniczej Polski, stracony w okresie wielkich czystek w ZSRS. Zdjęcie przedstawia mężczyznę w garniturze, który siedzi na krześle. Ma krótkie włosy oraz wąsy. Podpiera głowę ręką. Feliks Sachs (1869–1935) – polski lekarz i działacz socjalistyczny pochodzenia żydowskiego, współpracował z Józefem Piłsudskim, następnie był członkiem PPS‑Lewicy.
Co rewolucja dała Polakom?
Rewolucja przyniosła szereg zmian na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim. Październikowe ustępstwa cara objęły również ziemie Królestwa Polskiego. Ograniczono cenzurę, wprowadzono wolność wyznania i dopuszczono używanie języka polskiego w szkołach oraz urzędach gminnych, stworzono system ochrony pracowniczej. Organizacje polityczne i społeczne, a także związki zawodowe mogły legalnie funkcjonować. Pojawiła się możliwość tworzenia polskich instytucji, np. prywatnych szkół. Polacy uzyskali swoje 36‑osobowe przedstawicielstwo w Dumie Państwowej w ramach Koła Polskiego, ale zasiadali w nim prorosyjscy endecy.
Wywalczone zmiany, podobnie jak w Rosji, stopniowo zaczęto anulować w latach 1906–1907. Na ziemiach polskich przejawiało się to m.in. ograniczaniem, pod presją właścicieli fabryk, praw pracowniczych. Szczególnie znamienne wydarzenia z tym związane miały miejsce w Łodzi. W tamtejszych zakładach doszło do lokautu (strajk fabrykantów), który trwał od grudnia 1906 do końca marca 1907 r. Kryzysowa sytuacja spowodowała radykalne pogorszenie się warunków życia ok. 100 tys. pracowników.
Podsumuj zagadnienie rewolucji 1905 roku na ziemiach polskich. W tym celu zapoznaj się z filmem.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R18C3SLOG8SX9
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Rewolucja 1905 roku na ziemiach polskich.
Zapoznaj się z animacją i wykonaj polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R4GU9BJNE4VVZ
Film opowiadający o przebiegu krwawej niedzieli w styczniu 1905 roku.
Porównaj stosunek przedstawicieli carskiej władzy oraz właścicieli fabryk do strajkujących robotników.
Wyjaśnij, jakie były postulaty strajkujących robotników. Czy manifestacja w Sankt Petersburgu przyniosła oczekiwane rezultaty?
Trenuj i ćwicz
Uzupełnij tabelę w taki sposób, aby stworzyć zestawienie przedstawicieli i odpowiednich postulatów stronnictw politycznych będących w opozycji do systemu rządów Mikołaja II.
Przyjrzyj się rysunkowi satyrycznemu i wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z rysunkiem satyrycznym i wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z treścią ulotki wyborczej polskiej partii Zjednoczenie Postępowe, która w wyniku rewolucyjnych zmian mogła legalnie funkcjonować na ziemiach Królestwa Polskiego w latach 1907–1917. Odpowiedz na pytania.
Przyjrzyj się pocztówce wydawanej w czasie działań rewolucyjnych w 1905 r. na ziemiach polskich. Zaproponuj podpis – hasło adekwatne do przekazu umieszczonego na obrazku. Uzasadnij swój wybór.
Zapoznaj się z pocztówką wydawaną w czasie działań rewolucyjnych w 1905 r. na ziemiach polskich. Zaproponuj podpis – hasło adekwatne do przekazu umieszczonego na obrazku. Uzasadnij swój wybór.
Przeczytaj fragment petycji robotniczej do cara, opracowanej w styczniu 1905 r. przez Stowarzyszenie Rosyjskich Robotników Fabrycznych, i odpowiedz na pytania.
Mikołaj II – ostatni car RosjiOto, Monarcho, nasze główne potrzeby, z którymi przyszliśmy do Ciebie. Każ i przysięgnij je zaspokoić, a uczynisz Rosję szczęśliwą i sławną, a imię swe utrwalisz w sercach naszych i naszych potomków, a nie każesz, nie odpowiesz na nasze błagania – umrzemy tutaj na tym placu, przed Twoim pałacem. Nie mamy dokąd ani po co dalej iść. Przed nami tylko dwie drogi: albo ku wolności i szczęściu, albo w mogiłę. Niechaj nasze życie stanie się ofiarą dla wymęczonej Rosji. Nie żal nam tej ofiary, składamy ją ochoczo.
Źródło: Jan Sobczak, Mikołaj II – ostatni car Rosji, Warszawa 2003, s. 311.
Zapoznaj się z treścią odezwy Polskiej Partii Socjalistycznej po wydarzeniach tzw. krwawej środy, związanych z zamachami na rosyjskich funkcjonariuszy służb policyjnych, i odpowiedz na pytania.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenia.
Manifest konstytucyjny (17/30 X 1905)My, Mikołaj Drugi, Cesarz i Samowładca Wszechrosyjski, Król Polski, Wielki Książę Finlandzki itd. – ogłaszamy wszystkim Naszym wiernym poddanym:
Rozruchy i wzburzenia w stolicach i wielu miejscowościach państwa Naszego wielką i ciężką boleścią przepełniły serca Nasze. Szczęście Cesarza rosyjskiego jest związane nierozerwalnie ze szczęściem ludu i boleść ludu jest jego boleścią. Skutkiem zaburzeń obecnie wynikłych może powstać głęboki rozłam wśród narodu i groźba dla całości i jedności Naszego państwa. […] Dla skuteczniejszego spełnienia ogólnych zamierzonych przez Nas do uspokojenia życia państwowego środków, My uznaliśmy za konieczne zjednoczyć działalność władz wyższych. Jako obowiązek rządu My wkładamy na niego wykonanie nieugiętej Naszej woli:
I. Obdarzenia ludności niewzruszonymi podstawami swobody obywatelskiej, na zasadach rzeczywistej nietykalności osoby, swobody sumienia, słowa, zgromadzeń i stowarzyszeń.
II. Nie wstrzymując zamierzonych wyborów do Izby Państwowej, powołania już teraz do udziału w Izbie Państwowej w miarę możności, w związku z krótkim terminem do zwołania Izby Państwowej, tych klas ludności, które obecnie są zupełnie pozbawione praw wyborczych, zapewniwszy następnie dalsze rozwinięcie podstawy powszechnego prawa wyborczego nowo utworzonemu systemowi prawodawczemu i przyjęcia jako stałego przepisu, aby żadne prawo nie mogło zyskać siły bez zezwolenia Izby Państwowej i aby wybranym przez naród była zapewniona możność rzeczywistego udziału w nadzorze nad zgodną z prawem działalnością ustanowionych przez Nas władz.
Źródło: Manifest konstytucyjny (17/30 X 1905), [w:] Grzegorz Chomicki, Leszek Śliwa, Wiek XIX. Teksty źródłowe. Tematy lekcji i zagadnienia do historii w szkole średniej, Kraków 2001, s. 128–129.
Słownik
parlament w Rosji w latach 1906–1917, powołany na podstawie manifestu carskiego z 30 października 1905 r.; zależały od niej sprawy ustawodawcze, budżetowe, pożyczki, uchwalone ustawy musiały być przyjęte przez Radę Państwa
w latach 1903–1912 frakcja Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, która na II Zjeździe tej partii w 1903 r. uznała się za większościową, a swoich przeciwników nazwała mienszewikami; głównym przywódcą frakcji był Włodzimierz Lenin; popularność i poparcie społeczne zyskali podczas rewolucji w latach 1905–1907, głosili hasła republiki demokratycznej pod przywództwem proletariatu, dążyli do wzniecenia powstania zbrojnego przeciw samowładztwu carskiemu; po rewolucji w Rosji w 1917 r. i przystąpieniu do wdrażania porządków komunistycznych utworzyli Rosyjską Partię Komunistyczną (bolszewików)
Narodowa Demokracja; ruch polityczny o ideologii nacjonalistycznej, działający w trzech zaborach od końca XIX w., którego bazę stanowiła utworzona w 1893 r. z inicjatywy Romana Dmowskiego tajna organizacja – Liga Narodowa. Program endecji zakładał m.in. rozbudzenie i wzmocnienie wśród Polaków świadomości narodowej, pragmatyzm i wykorzystanie istniejących możliwości prawnych do stworzenia w państwach zaborczych powszechnej organizacji skupiającej Polaków.
półoficjalna nazwa Królestwa Polskiego używana po klęsce powstania styczniowego i zniesieniu przez władze Imperium Rosyjskiego jego autonomii; nazwa nigdy nie zastąpiła całkowicie określenia Królestwo Polskie, lecz była stosowana obok niego; w języku polskim funkcjonowała również nazwa Kraj Przywiślański, będąca kalką z języka rosyjskiego – Priwislinskij kraj
(ros.) zamożne chłopstwo; chłopi zatrudniający robotników do pracy
(ang. lockout) stałe lub czasowe zamknięcie całości lub części zakładu pracy i niedopuszczenie pracowników do pracy; lokaut może być zastosowany w odpowiedzi na strajk lub celem jego zapobieżenia oraz w okresach kryzysu
kraina na północnym wschodzie Chin; Rosja i Japonia rywalizowały o ten teren w czasach kryzysu Chin na początku XX w.; po wojnie w latach 1904–1905 Mandżuria znalazła się pod wpływami Japonii, po II wojnie światowej trafiła w obręb Chińskiej Republiki Ludowej
odłam rosyjskiej socjaldemokracji; druga grupa (obok bolszewików) powstała po rozłamie partii w 1903 roku; w języku rosyjskim określenie mienszewicy to „będący w mniejszości”. Byli oni przeciwni rewolucyjnym planom Włodzimierza Lenina i w 1917 r. założyli odrębną partię polityczną. Po przejęciu władzy przez Lenina została ona zdelegalizowana a jej działaczy zmuszono do emigracji
(łac. pacificatio) tłumienie buntu, powstania, strajku przy użyciu sił zbrojnych
polska partia polityczna o charakterze niepodległościowym, socjalistycznym i pracowniczym (klasyfikowana w grupie partii lewicowych), założona w listopadzie 1892 podczas tzw. zjazdu paryskiego jako Związek Zagraniczny Socjalistów Polskich, jedna z najważniejszych w Polsce sił politycznych aż do 1948.
szybkie, gwałtowne, znaczące zmiany, które zachodzą w stosunkowo krótkim okresie; ze względu na obszar funkcjonowania państwa wyróżnić można np. rewolucję ustrojową, obyczajową, przemysłową, naukową, techniczną