Ziemie polskie pod zaborami w II połowie XIX wieku i na początki XX wieku
Ziemie polskie w czasach industrializacji
Pod koniec XIX w. minęło już sto lat, od kiedy Polska utraciła własną państwowość. Na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej mieszkały pokolenia Polaków, którzy nie znali smaku niepodległości, a o heroizmie powstańczych zrywów opowiadali im dziadkowie lub rodzice. Mimo to polityka wynaradawiania stosowana przez zaborców dawała mizerne rezultaty. Kwitło życie kulturalne, a także gospodarcze, choć to drugie z niemałym udziałem innych narodowości. W każdym z zaborów Polaków obowiązywało inne prawo i różny był zakres możliwości działania. Nie zaniechano jednak myśli o własnym państwie, a działalność polityczna i społeczna przekraczała często granice zaborów.
Przedstawisz skutki rewolucji 1905 r. na ziemiach polskich.
Wyjaśnisz, jak przebiegało uprzemysławianie ziem polskich.
Opiszesz proces industrializacji na ziemiach polskich.
Uwarunkowania industrializacji
Uprzemysłowienie ziem polskich było uwarunkowane przez trzy czynniki specyficzne dla tego regionu: pańszczyznę i poddaństwo chłopów, podział terytorium między państwa zaborcze oraz walkę narodową. Zjawiskiem charakterystycznym dla terenów Europy położonych na wschód od Łaby było wtórne poddaństwo chłopów. Uwłaszczenie chłopów stanowiło wstęp do kształtowania się społeczeństwa przemysłowego. Bez uwłaszczenia nie mogło być mowy o mobilności siły roboczej i przemianie chłopów w konsumentów dóbr przemysłowych. Tempo industrializacji najszybsze było tam, gdzie najwcześniej – w pierwszej połowie XIX w. – dokonano uwłaszczenia, czyli w państwie pruskim. W wyniku Wiosny Ludów zniesiono pańszczyznę i przeprowadzono uwłaszczenie w monarchii habsburskiej, a więc także w Galicji. W zaborze rosyjskim uwłaszczenie nastąpiło dopiero po powstaniu styczniowym, w roku 1864.
Długość torów w 1913 r. (w km) | |||
|---|---|---|---|
Prowincja Poznańska | Galicja | Kongresówka | |
na 100 kmIndeks górny 22 | 9,5 | 5,3 | 2,6 |
na 100 tys. mieszkańców | 11,9 | 5,1 | 2,8 |
Indeks górny Granice państw zaborczych na ziemiach polskich do dzisiaj można wskazać w miarę dokładnie na podstawie mapy z zaznaczonymi liniami kolejowymi. W spadku po zaborach pozostało bowiem wyraźne zróżnicowanie gęstości tras kolejowych.
Indeks górny koniecGranice państw zaborczych na ziemiach polskich do dzisiaj można wskazać w miarę dokładnie na podstawie mapy z zaznaczonymi liniami kolejowymi. W spadku po zaborach pozostało bowiem wyraźne zróżnicowanie gęstości tras kolejowych.
Granice zaborcze były też barierami celnymi, co wynikało z protekcjonizmu państw zaborczych. Przez to np. do Zagłębia Dąbrowskiego bardziej opłacało się sprowadzać żelazo z Donieckiego Zagłębia Węglowego na Ukrainie (Donbasu) niż z Górnego Śląska, ropę naftową zaś – z Baku na Zakaukaziu niż z Galicji. W 1914 r. z Prus i Austrii prowadziło do granicy z Rosją 50 linii kolejowych, ale tylko dziesięć z nich granicę tę przekraczało. Gospodarka na ziemiach polskich była zależna od polityki gospodarczej poszczególnych państw zaborczych.
Wschodnie prowincje Królestwa Pruskiego
Do najbardziej uprzemysłowionych ziem polskich pod zaborami należał Śląsk. Zagłębie Górnośląskie było po Zagłębiu Ruhry drugim ośrodkiem górniczo‑hutniczym Niemiec. Od 1860 do 1913 r. na Górnym Śląsku liczba zatrudnionych w przemyśle zwiększyła się sześciokrotnie (z 30 tys. do 190 tys.), ponad osiemnastokrotnie wzrosło wydobycie węgla, ponad jedenastokrotnie – produkcja surówki żelaza i ponad czterokrotnie – produkcja cynku. U schyłku XIX w. należąca do państwa kopalnia Królowa Luiza w Zabrzu była największą kopalnią węgla w Europie. W 1892 r. zatrudniała ok. 9,2 tys. robotników.
Indeks górny Dane na podstawie: Adam Frużyński, Industrializacja Górnego Śląska do 1922 roku, Encyklopedia Województwa Śląskiego, t. 3 (2016), Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej. Indeks górny koniecDane na podstawie: Adam Frużyński, Industrializacja Górnego Śląska do 1922 roku, Encyklopedia Województwa Śląskiego, t. 3 (2016), Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej.
W Zagłębiu Wałbrzyskim wydobywano węgiel, działały fabryki włókiennicze, huty szkła i wytwórnie porcelany. We Wrocławiu liczba ludności osiągnęła w 1909 r. pół miliona. W 1885 r. istniało tam 19 fabryk zatrudniających powyżej 200 robotników. W Prowincji Poznańskiej w ćwierćwieczu przed I wojną światową plony wzrosły trzykrotnie, przewyższając dwukrotnie ilość płodów rolnych uzyskanych z innych ziem polskich. W Poznańskiem przemysł był ściśle związany z rolnictwem, czego przykładem jest fabryka maszyn rolniczych Cegielskiego. W Inowrocławiu odkryto złoża soli i wybudowano fabrykę sody amoniakalnej. W Bydgoszczy powstały zakłady kolejowe. Prusy Wschodnie, Prusy Zachodnie i Pomorze miały charakter głównie rolniczy. W Elblągu, Gdańsku i Szczecinie wybudowano stocznie. Kompleks stoczniowy w Elblągu zatrudniał przed I wojną światową ok. 12 proc. wszystkich mieszkańców miasta. Zmniejszyła się rola portu w Gdańsku, odciętego granicami od dorzecza Wisły. Największymi portami na Bałtyku były Szczecin, Sztokholm i Ryga, nie licząc Kopenhagi i Malmö, położonych w cieśninie Sund. Szczecin zawdzięczał swój sukces żegludze na Odrze, łączącej miasto z Górnym Śląskiem.
Zachodnie gubernie Cesarstwa Rosyjskiego
W Kongresówce przemysł rozwijał się w okręgach warszawskim, łódzkim i dąbrowskim, spadło natomiast znaczenie okręgu staropolskiego, leżącego na Wyżynie Kieleckiej. W Warszawie dominował przemysł metalowy, w którym było zatrudnionych ok. 40 proc. ogółu robotników. W zakładach włókienniczych w podwarszawskim Żyrardowie w 1914 r. pracowało ponad 8,4 tys. robotników. Największym centrum przemysłowym w Kongresówce był włókienniczy okręg łódzki, w którym najważniejszą rolę odgrywały zakłady Scheiblera i zakłady Poznańskiego. Łódzcy fabrykanci inwestowali także poza Kongresówką, do nich należały np. plantacje bawełny na Zakaukaziu. Rozwój okręgu łódzkiego był niezwykle szybki. W 1793 r. wieś Łódź liczyła niespełna 200 mieszkańców, w 1865 r. – 40 tys., w 1900 r. – ponad 315 tys., a w 1914 r. – już 500 tys. Za takim tempem rozwoju nie nadążała rosyjska biurokracja, dlatego Bałuty, obecnie dzielnica Łodzi, do I wojny światowej były formalnie wsią, mimo że mieszkało tam 100 tys. osób.
Indeks górny Dane na podstawie: Ryszard Rosin, Mieczysław Bandurka, Łódź 1423–1823‑1973, Łódź 1974. Indeks górny koniecDane na podstawie: Ryszard Rosin, Mieczysław Bandurka, Łódź 1423–1823‑1973, Łódź 1974.
W kopalnie i huty Zagłębia Dąbrowskiego inwestowali przedsiębiorcy warszawscy i łódzcy, a także kapitał zagraniczny: niemiecki z Górnego Śląska i francuski. W latach 70. XIX w. Francuzi przejęli Hutę Bankową w Dąbrowie Górniczej, czyniąc z niej największą hutę w Kongresówce. Na giełdzie w Lyonie akcje tego przedsiębiorstwa o nominalnej wartości 500 franków osiągały cenę 4400 franków, akcjonariuszom zaś wypłacano wysokie dywidendy. W zachodnich guberniach Cesarstwa Rosyjskiego przemysł (włókiennictwo) rozwinął się właściwie tylko w Białostockiem, reszta regionu miała tradycyjnie charakter rolniczy.
„Luksemburgizm” – determinizm ekonomiczny
Pod koniec XIX w. Róża Luksemburg, rozwijając teorię Karola Marksa, sformułowała tezę o konieczności ostatecznego wcielenia ziem polskich do państw zaborczych. Uznała, że skoro ekonomia determinuje politykę i kulturę, to w czasach industrializacji, kiedy poszczególne ziemie polskie weszły w skład rynków państw zaborczych, walka o niepodległość Polski stała się postulatem wstecznym, niezgodnym z logiką dziejów głoszoną przez Marksa. Historia wykazała jednak, że warunki ekonomiczne wprawdzie wpływają na rzeczywistość społeczną, ale jej nie determinują.
Północno‑wschodnie kraje Austrii
Galicja była drugim na świecie, po amerykańskiej Pensylwanii, i pierwszym w Europie terenem eksploatacji ropy naftowej. Pierwszy zakład wydobywczy uruchomiono w Bóbrce koło Jasła w 1854 roku. Dwa lata później powstała pierwsza na świecie destylarnia ropy w Ulaszowicach. Głównym ośrodkiem przemysłu naftowego w tym regionie było Zagłębie Borysławskie. Szczyt wydobycia ropy w Galicji przypadł na rok 1909. W Zagłębiu Krakowskim pozyskiwano węgiel kamienny. Galicja pozostawała jednak obszarem głównie rolniczym, z przewagą małych gospodarstw. Słaby rozwój przemysłu i przeludnienie powodowały, że nędza wsi galicyjskiej była wręcz przysłowiowa. Jedynie Śląsk Cieszyński odznaczał się wysokim poziomem uprzemysłowienia – był jednym z najbardziej zindustrializowanych krajów Austro‑Węgier, ośrodkiem hutnictwa i włókiennictwa oraz wydobycia węgla kamiennego.
Urzędnicy
Ziemie polskie podlegające poszczególnym państwom zaborczym różniły się także pod względem funkcjonowania administracji. Prusy były państwem, w którym wszyscy, łącznie z cesarzem, podlegali prawu. Zdanie Ordnung muss sein (niem., porządek musi być) można uznać za dewizę urzędników pruskich. Rosja była carskim samowładztwem i jej urzędników często cechowała służalczość wobec zwierzchników, rekompensowana wykorzystywaniem przywilejów władzy wobec podwładnych i petentów. Przemytnicy z okolic Mysłowic, tzw. trójkąta trzech cesarzy, rejonu, w którym zbiegały się granice wszystkich państw zaborczych, mawiali, że najgorsi są urzędnicy austriaccy, gdyż pruscy nigdy nie biorą łapówek, rosyjscy biorą zawsze, a austriaccy niekiedy biorą, a niekiedy nie. Korupcja niszczyła racjonalność systemu administracyjnego, polegającą na takim samym traktowaniu analogicznych przypadków. W społeczeństwie feudalnym przywileje, kupowanie urzędów, wręczanie podarków były normą. W społeczeństwie industrialnym stały się patologią. Jedynym terytorium dawnej Rzeczypospolitej, na którym jako urzędnicy pracowali Polacy, była autonomiczna od 1873 r. Galicja. W Królestwie Polskim dotychczas polską kadrę urzędniczą zrusyfikowano po klęsce powstania styczniowego.
Przedsiębiorcy
Wśród przedsiębiorców na ziemiach polskich dominowali Niemcy i Żydzi. W Warszawie najbogatsi finansiści żydowscy, Leopold Kronenberg i Jan Bloch, byli zwolennikami asymilacji równoznacznej dla nich z polonizacją. Polonizowali się również przedsiębiorcy pochodzenia niemieckiego, np. Wedlowie. Warszawskimi fabrykantami byli też Polacy, m.in. Konstanty Rudzki. Z przedstawicielami burżuazji warszawskiej prowadzili wspólne interesy polscy arystokraci Łubieńscy i Zamoyscy. Inaczej było w Łodzi, zbudowanej niemal od podstaw: tu wszyscy byli przybyszami. Ludność miasta zwiększyła się z 20 tys. w 1840 r. do 315 tys. w 1900 r. Właścicielami fabryk byli głównie Niemcy (np. Saksończyk Ludwik Geyer czy Nadreńczyk Karol Scheibler) i Żydzi (np. Poznańscy). Również na Śląsku, od 500 lat nienależącym do Korony Polskiej, na przełomie XIX i XX stulecia niemal nie było posiadaczy polskiego pochodzenia. W industrializacji Śląska dużą rolę odegrali arystokraci Schaffgotschowie i Donnersmarckowie.
Od pucybuta do milionera
Śląski chłop Karol Godula, w młodości pastuch i gajowy, umarł w 1848 r. jako właściciel 4 hut cynku, 18 kopalń galmanu i 40 węgla kamiennego. Niezwykła była też biografia Ignacego Łukasiewicza z Galicji: aptekarz, wynalazca lampy naftowej, założyciel pierwszej kopalni ropy naftowej i pierwszej jej destylarni na świecie. Ciekawie potoczyły się również losy doktora filozofii z Poznania Hipolita Cegielskiego: od nauczania w gimnazjum do założenia własnej fabryki.
Żydzi
Pod koniec wieku na ziemiach byłej Rzeczypospolitej żyło 60–80 proc. populacji żydowskiej na świecie. Żydzi przeważnie zamieszkiwali małe miejscowości. Spośród dużych miast Warszawa była największym skupiskiem Żydów w Europie, a trzecim na świecie, po Nowym Jorku i Chicago. W pierwszej połowie XIX stulecia wszędzie w Europie zniesiono prawną dyskryminację Żydów. Wyjątek stanowiła Rosja, w której w latach 80. restrykcje jeszcze zaostrzono. Przepisy ograniczające coraz bardziej terytorium, na którym mogła mieszkać ludność żydowska, sprawiły, że ponad milion Żydów musiało opuścić swoje rodzinne strony. Przez Cesarstwo Rosyjskie przetoczyły się fale pogromów, tolerowane, jeśli nie wręcz organizowane przez władze carskie.
Syjonizm
Ideologia syjonizmu, której twórcą był Teodor Herzl, powstała na przełomie XIX i XX w. w związku z ogólnoeuropejskim procesem kształtowania się świadomości narodowej. W 1897 r. w Bazylei na I Kongresie Syjonistycznym przyjęto program polityczny powstałej wówczas Światowej Organizacji Syjonistycznej. Podkreślano, że Żydzi stanowią naród, nie tylko wspólnotę religijną i kulturową, więc powinni stworzyć własne państwo – w Palestynie. Ponadto celem syjonizmu było zahamowanie asymilacji mniejszości żydowskich w poszczególnych krajach. Syjonizm zwalczali zarówno ortodoksyjni Żydzi, jak i żydowscy zwolennicy asymilacji.
W XIX w. Żydzi stanęli przed zasadniczym pytaniem o tożsamość. Do tej pory zazwyczaj określała ją religia. Co miało o niej stanowić na przełomie stuleci? Na zachodzie Europy większość Żydów się zasymilowała, przyjąwszy kulturę i język narodów, pośród których żyła. W zaborze pruskim większość Żydów uległa germanizacji, w efekcie prawie nie było tam ludności żydowskiej. W Galicji asymilacja oznaczała polonizację, na terenach zależnych od Rosji (która dyskryminowała Żydów) – albo polonizację (w Warszawie), albo rusyfikację (np. w Kijowie i Odessie), albo germanizację (w Rydze). Nigdy natomiast nie oznaczała ukrainizacji ani lituanizacji (procesu przyswajania albo przymusowego narzucania języka, obyczajów, kultury ukraińskiej lub litewskiej). Większość Żydów z zaborów rosyjskiego i austriackiego zachowała odrębność kulturową i językową. Ich językiem domowym pozostawał jidysz, hebrajskiego używano podczas nabożeństw oraz w sytuacjach związanych z życiem religijnym. W drugiej połowie XIX w. rozwinęła się świecka literatura w jidysz. Syjoniści, czyli zwolennicy budowy państwa żydowskiego na ziemi Izraela, byli przeciwnikami używania jidysz, którym posługiwali się Żydzi żyjący w diasporze (rozproszeniu). Zwolennicy syjonizmu postanowili ożywić i unowocześnić język przodków, tworząc język nowohebrajski.
Jidysz i hebrajski
Żydzi europejscy posługiwali się językiem jidysz, powstałym w X–XII w. na podłożu dialektów niemieckich i elementów hebrajskich, romańskich oraz słowiańskich. Języka hebrajskiego, należącego do rodziny semickiej, używali Izraelici w latach 1200–200 p.n.e. w Palestynie. Od połowy III w. n.e. był obecny jedynie w liturgii i literaturze. Pod koniec XIX w. stopniowo wskrzeszano go jako język mówiony w Palestynie, a od 1948 r. stał się obok arabskiego językiem urzędowym Izraela.
Aby podsumować zagadnienie industrializacji w czasach zaborów zapoznaj się z filmem:
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1P5J6ATUSBVZ
Nagranie filmowe dotyczące ziem polskich w czasach industrializacji.
Zapoznaj się z mapą interaktywną i wykonaj polecenia
Na przestrzeni całego XIX w. w wyniku procesów uprzemysławiania ziem Kongresówki i odpływu ludności z wsi do miast znacząco zmieniła się struktura zatrudnienia w tym regionie. Podczas gdy ok. 1800 r. blisko 90 proc. społeczeństwa żyło z rolnictwa, w latach 1897–1907 proporcje te uległy znacznej zmianie i na 1000 mieszkańców aż 344 znajdowało pracę w przemyśle i handlu. Nie były to liczby nawet zbliżone do wysokorozwiniętych państw zachodnich, wskazywały jednak, że jądro etnicznych ziem polskich podlega tym samym procesom gospodarczym co światowa awangarda.
Gospodarczo Królestwo Polskie było silnie związane z sytuacją ekonomiczną całego Imperium Rosyjskiego, kraju zacofanego i o autokratycznym ustroju politycznym. Na tle rdzennych ziem rosyjskich tereny Kongresówki, ubogie w porównaniu z Europą zachodnią, były stosunkowo dobrze rozwinięte i przez pewien czas tutejszy przemysł wyraźnie dominował nad resztą cesarstwa. Polacy bez wątpienia korzystali na byciu częścią wielkiego organizmu państwowego rozciągającego się od Kalisza po Władywostok. W drugiej połowie XIX w. wzrastał polski eksport na nierozwinięte i pozbawione własnego przemysłu chłonne rynki wschodnie. W Królestwie prężnie funkcjonowało szczególnie włókiennictwo, hutnictwo oraz przemysł maszynowy, które, w przeciwieństwie do reszty Rosji, rozwijały się w dużej mierze w oparciu o rodzimy kapitał. Tak więc z jednej strony na terenach Kongresówki pojawiali się inwestorzy zagraniczni (niemal wyłącznie Francuzi i Niemcy), z drugiej jednak – polski kapitał sam prowadził ekspansję na rynki rosyjskie.
Bardzo ważne przy omawianiu sytuacji gospodarczej Kongresówki jest zrozumienie roli, jaką odgrywały koła rządowe Petersburga w ekonomii całego państwa. Rosja nie była państwem z typową gospodarką wolnorynkową, każda niemal decyzja musiała być potwierdzona podpisem odpowiedniego urzędnika: budowa odcinka kolei żelaznej, przyznanie koncesji na wycinkę lasów państwowych czy częściowe zwolnienie z podatków. Było to środowisko wysoce korupcjogenne, w którym na szczęście polskim przedstawicielom często udawało się forsować decyzje sprzyjające miejscowym interesom.
Mimo swojego rolniczego charakteru tereny Wielkopolski i Pomorza były najbardziej uprzemysłowionymi regionami ze wszystkich zaborów. Wytwórczość skupiała się tu głównie w dziedzinach związanych z pracą na roli oraz hodowlą, a więc m.in. w przemyśle spożywczym, drzewnym i meblarskim. Duże znaczenie miał także przemysł maszynowy, przede wszystkim związany właśnie z produkcją urządzeń na potrzeby wysokorozwiniętego rolnictwa. Szczególnie zasłużone były w tej dziedzinie zakłady Hipolita Cegielskiego w Poznaniu, produkujące na rynki wszystkich ziem polskich, także tych w pozostałych zaborach.
Jakkolwiek władze niemieckie dążyły do równomiernego rozwoju gospodarczego całego państwa – włącznie z jego wschodnimi prowincjami – nie ulega wątpliwości, że ich polityka ekonomiczna miała jawnie antypolski charakter. Było to tym groźniejsze, że w Niemczech państwo było wielkim potentatem – właścicielem kolei, kopalń i fabryk – co dostarczało mu licznych instrumentów nacisku: wykwalifikowani Polacy mieli problemy ze znalezieniem zatrudnienia, kredyty zarezerwowane były dla osób pochodzenia niemieckiego, a polskie organizacje samopomocowe były zamykane.
Ostatecznie dzięki przewadze kapitałowej i pomocy państwa przedsiębiorstwa niemieckie uzyskały wyraźną przewagę nad polskimi na terenie Pomorza oraz nieco mniejszą w Wielkopolsce. Dla przykładu: w Wielkim Księstwie Poznańskim, w którym ludność polska stanowiła większość, tylko 44 proc. wszystkich zakładów przemysłowych znajdowało się w rękach Polaków.
Istniało kilka przyczyn opisanego wyżej stanu rzeczy. Po pierwsze, władze w Wiedniu postrzegały Galicję jako obszar przygraniczny, narażony na okupację ze strony wroga w wypadku potencjalnej wojny. Z tej przyczyny inwestowano przede wszystkim w obiekty o charakterze wojskowym: twierdze i sieci kolejowe. Po drugie, zasady, zgodnie z którymi doszło do uwłaszczenia chłopów na tym terenie, uniemożliwiały transformację tej warstwy ludności w zamożnych farmerów, tak jak stało się to w np. w Wielkopolsce. Do końca istnienia Austro‑Węgier nie udało się zlikwidować problemu serwitutów (terenów należących w czasach pańszczyzny do dworu, z których chłopi mogli korzystać, np. lasów). W związku z tym galicyjska wieś na długo pozostała skłócona ze szlachtą, a konflikt ten utrudniał zarówno rozwój przemysłu, jak i unowocześnianie metod uprawy ziemi na tym terenie.
Mimo tych utrudnień sytuacja zaboru austriackiego u schyłku XIX i na początku XX w. znacznie się poprawiła. Rozwijało się rolnictwo i hodowla, na lepsze zmieniły się także realia przemysłowe. Do najsłynniejszych zakładów Galicji tego okresu należały ośrodki górnictwa naftowego z Borysławem na czele. W 1909 r. wartość pozyskanej tam ropy osiągnęła rekordowe 5 proc. światowego wydobycia. Sukcesy te nie mogą jednak przysłonić faktu gigantycznego zacofania Galicji nie tylko w skali samej monarchii habsburskiej, lecz także – a może przede wszystkim – w skali wszystkich ziem polskich. Świadczyć mogą o tym dane, zgodnie z którymi w latach 1897–1907 na 1000 mieszkańców tego regionu aż 768 zatrudnionych było w rolnictwie.
Wyjaśnij, w jaki sposób fakt przynależności ziem polskich do trzech mocarstw rozbiorowych wpłynął na ich rozwój gospodarczy.
Opisz, jaki wpływ mógł mieć rozwój ekonomiczny ziem polskich pod zaborami na sytuację gospodarczą niepodległej Polski po roku 1918. W swojej odpowiedzi zwróć uwagę na konsekwencje funkcjonowania poszczególnych terenów w ramach innych organizmów państwowych.
Trenuj i ćwicz
Wyjaśnij, w jaki sposób zmiany związane z industrializacją wpływały na środowisko miejskie.
Wymień najważniejsze ośrodki i okręgi przemysłu na ziemiach polskich w drugiej połowie XIX wieku.
Zastanów się nad zagęszczeniem linii kolejowych w każdym z zaborów i opisz, jakie to może mieć długofalowe konsekwencje, widoczne nadal w dzisiejszych czasach.
Zapoznaj się z zamieszczonym niżej tekstem źródłowym, a następnie wskaż, którego zaboru i panującej w nim sytuacji gospodarczej w drugiej połowie XIX w. dotyczy. Uzasadnij odpowiedź na podstawie własnej wiedzy.
[…] to był kraj nędzy i niedorozwoju społecznego olbrzymiej większości jej nieszczęśliwych mieszkańców. Traktowana przez rząd […] jako kolonia, która dostarczała surowców i żywności, a kupować musiała wyroby przemysłowe zachodnich krajów […], pod względem politycznym [kraj ten był] wydzierżawionym szlachcie polskiej folwarkiem.
Cytat za: Teksty źródłowe do nauki historii w szkole, nr 43, […] w latach 1864–1914, oprac. J. Buszko, Warszawa 1959, s. 13.
Zapoznaj się z danymi statystycznymi dotyczącymi struktury własności ziemi w Galicji w drugiej połowie XIX w., a następnie określ, czy opinia historyka, że „sposób przeprowadzenia reform uwłaszczeniowych utrwalił rozwarstwienie na wsi (według wielkości posiadanej ziemi) oraz przyczynił się w Galicji […] do postępującego rozdrobnienia gruntów chłopskich” (Jerzy Zdrada, Historia Polski 1795–1914, Warszawa 2014, s. 696), jest z nimi zgodna. Uzasadnij odpowiedź.
Dane w tys. hektarów
Typ własności | Ok. 1874 | 1889 | 1912 |
Ogółem | 7 850 | 7 850 | 7 850 |
Drobna własność prywatna | 4 526 | 4 759 | 5 155 |
Wielka własność | 3 324 | 3 091 | 2 694 |
Na podstawie: Historia Polski w liczbach, t. 2, Gospodarka, red. A. Jezierski, A. Wyczański, Warszawa 2006, s. 200.
Słownik
(z łac. assimilatio – upodobnienie, od similis – podobny) przystosowanie się do życia w obcej grupie przez przejęcie jej kultury i przyswojenie sobie cech właściwych tej grupie; też: wchłonięcie obcej grupy
(z hebr. saddik – prawy, pobożny) rabin; przywódca żydowskiej sekty chasydów
(z łac. dividenda – rzeczy do podziału) zysk z przedsiębiorstwa akcyjnego dzielony między akcjonariuszy
(z łac. feudum – lenno) stosunki w jakiejś instytucji lub grupie społecznej polegające na całkowitej zależności osób stojących niżej w hierarchii od tych, które mają władzę
wyższa jednostka administracyjna w Rosji carskiej i podległych jej krajach
(z łac. industria – pilność, przemyślność) rozwój gospodarczy kraju polegający na zwiększeniu udziału przemysłu w gospodarce narodowej
(z łac. protectio – osłona, obrona) polityka ochrony produkcji i handlu krajowego, głównie za pomocą wysokich ceł nakładanych na przywożone towary