Kultura w II połowie XIX wieku i na początku XX wieku
Polski pozytywizm
Językiem romantyzmu był wiersz, ale za jego pośrednictwem komunikowały się przede wszystkim elity. Pozytywistyczni twórcy poezję zastąpili prozą, by mieć jak najszerszy zasięg. Pozytywizm chciał budować społeczeństwo wolnych i równych ludzi. Popularny w pozytywizmie kierunek – realizm, zwracał m.in. uwagę na upokorzenie jednych kosztem wywyższania innych. Była to też istota pozytywistycznego programu politycznego na osiągniecie niepodległości, który zakładał, że najpierw trzeba zbudować silne i dobrze wyedukowane społeczeństwo (praca u podstaw), by potem walczyć o niepodległą ojczyznę. Nie było to łatwe. Polska nauka w drugiej połowie XIX wieku w zasadzie nie istniała. W tym okresie działały tylko cztery polskojęzyczne uczelnie wyższe w autonomicznej Galicji. W zaborach pruskim i rosyjskim polscy naukowcy prowadzili badania w języku niemieckim lub rosyjskim i ku chwale obu zaborców.
Przedstawisz założenia polskiego pozytywizmu.
Scharakteryzujesz najważniejsze postaci polskeigo pozytywizmu.
Przeanalizujesz osiągniecia polskiej nauki w drugiej połowie XIX w. oraz osiągniecia Polaków w służbie nauki rosyjskiej i niemieckiej.
Pozytywny znaczy realny
W latach 1830–1842 August Comte, francuski filozof i republikanin, opublikował sześć tomów Kursu filozofii pozytywnej, w których zamiast typowych dla filozofii spekulacji abstrakcyjnych zaproponował skupienie się na tym co realne, mające praktyczne zastosowanie w życiu, czyli właśnie pozytywne. Zamiast wielkich idei stopniowa poprawa życia społecznego, wiedza o nim – o tym jakie jest naprawdę, bez upiększeń. Epoka Comte'a to upadek feudalizmu, z którym wiązała się dominująca pozycja religii, legitymizująca uprzywilejowanie tych, których władza pochodzi rzekomo od Boga. W tym czasie ważne miejsce wśród głoszonych haseł zajęły konstytucja, republika i prawa obywatelskie. Potrzebny był rzetelny opis tego nowego społeczeństwa i tym miała się zająć, według Comte'a, nowa nauka, czyli socjologia.
Pozytywizm: społeczeństwo to jeden organizm
W 1863 r. w zaborze rosyjskim wybuchło powstanie styczniowe. Po jego upadku ukrywający się w lasach i wsiach powstańcy byli masowo wyłapywani przez ludność wiejską, której Polska kojarzyła się z pańszczyzną. Obrachunek z klęską przyniósł refleksję, że trzeba zacząć pracę od podstaw, czyli od krzewienia oświaty wśród ludu. Okazało się, że niepodległość musi dotyczyć całego społeczeństwa, a nie tylko jego szlacheckiej części.
Takie tematy podejmowali liczni twórcy pozytywistyczni. W 1866 r. Eliza Orzeszkowa opublikowała opowiadanie Obrazek z lat głodowych pokazujące kontrast pomiędzy beztroskim, sielskim życiem ziemian a nędzą i cierpieniem pracujących na ich dobrobyt mieszkańców pańszczyźnianej wsi. Zwróć uwagę, w jaki sposób według Orzeszkowej postrzegała chłopów polska szlachta:
Obrazek z lat głodowych – fragmentPosłuchajcie, piękni panowie i panie, opowiem wam króciutką powiastkę.
Z błyszczących wyżyn waszych czy spojrzeliście kiedykolwiek w dół, nisko, w głąb owych warstw społeczności, które ciemne, nędzne, z piękna odarte, pracują ciężko? Czyście widzieli, jakie cierpienia nurtują na tych dnach głębokich, jakie męki rozdzierają łono tej mętnej dla was fali żywych ludzi?…
Wyście myśleli zawsze, o piękni i piękne, że w tej grubej i szorstkiej warstwie sam kał tylko i bezrozum; po cóż więc w nią zaglądać? Tak, zapewne; jeżeli nie chcecie zasępić rozpogodzonego zabawą lica, nie zbliżajcie się do ludu, pójdźcie raczej bawić się i pląsać przy blasku świateł jarzących, wśród woni salonów. Ale jeżeli między wami są serca miłujące, nie lśniący pozór, lecz grunt człowieczy, jeżeli są i umysły ciekawe zbadania bied społeczności, niech zajrzą w istnienie milionów (…).Źródło: Obrazek z lat głodowych – fragment . Cytat za: Eliza Orzeszkowa, Obrazek z lat głodowych, dostęp: wolnelektury.pl, [11.08.2021].
W 1871 r. Aleksander Świętochowski opublikował na łamach warszawskiego „Przeglądu Tygodniowego” artykuł My i Wy nazywany manifestem programowym pozytywizmu. Przeciwstawił w nim dwa środowiska, a właściwie pokolenia: starych (romantyków) wiernych szlacheckiej spuściźnie i młodych (pozytywistów), którzy chcą budować nowy porządek społeczny, w domyśle republikę, czyli państwo praw obywatelskich takich samych dla wszystkich. O ile romantycy komunikowali się ze światem za pośrednictwem poezji, to pozytywiści traktowali ją jako język elit. Przyszedł czas prozy – publicystyki, a wiec prasy, nowel i powieści.
W Warszawie, która stała się centrum polskiego pozytywizmu, zaczęły ukazywać się również tygodniki „Nowiny” i „Prawda” – w każdym z nich publikowane były artykuły o gospodarce, finansach, nowościach technologicznych oraz oświacie (zwłaszcza wiejskiej). Nowy, pozytywny Polak powinien nauczyć się zarabiać, prowadzić biznes, zakładać przedsiębiorstwa. W Lalce Bolesława Prusa, jednej ze sztandarowych polskich powieści pozytywistycznych, pojawiło się więc przeciwstawienie – silny, zaradny, zafascynowany nauką, ale i społecznie wrażliwy warszawski przedsiębiorca Stanisław Wokulski kontra zadufani w sobie arystokraci, pogardzający pracą i ludźmi, którzy ją wykonują.
W Lalce pojawiło się jeszcze jedno typowe dla pozytywizmu przeciwstawienie: Ignacy Rzecki, uosobienie romantyka marzącego o przyszłej wojnie, która przyniesie Polsce niepodległość, a w kontrze do niego dwaj podobnie rozgorączkowani marzeniami, tyle że o odkryciach naukowych – Julian Ochocki oraz Stanisław Wokulski. Lalkę w odcinkach, w latach 1887–1889, publikował warszawski „Kurier Codzienny”.
O pobudzenie społecznej wrażliwości ziemiaństwa apelował też Henryk Sienkiewicz, m.in. we wstrząsającej noweli Janko Muzykant. Drukował ją w 1879 r. stołeczny dziennik „Kurier Warszawski”. Realistyczny obraz nędzy wsi i nieczułego na to dworu stanowi jeden ze stałych elementów literatury pozytywistycznej. Opisywała ona rzeczywistość po to, aby poprzez wstrząs etyczny wywołać zmianę.
Pozytywizm był nie tylko kierunkiem w filozofii i literaturze, ale również programem politycznym – przepisem na to, jak ma być zorganizowane nowe społeczeństwo. Wizja ta została m.in. ukazana w Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej, gdzie dwór ze wsią jednoczą się poprzez małżeństwo młodych.
Jednym z podstawowych ideologicznych założeń pozytywizmu było przekonanie, że społeczeństwo jest spójnym organizmem, który zdolny jest do rozwoju jedynie wtedy, gdy wszystkie jego części są jednakowo zadbane i zintegrowane. Integracja nie mogła odbyć się bez Żydów, napiętnowanych przez Kościół katolicki jako „zabójcy Chrystusa” (Kościół katolicki wycofa się z obarczania wszystkich pokoleń Żydów winą za śmierć Chrystusa dopiero w 1965 r. na soborze watykańskim II). W drugiej połowie XIX w. Żydzi w polskich miastach i miasteczkach stanowili często blisko połowę mieszkańców. W 1873 r. Aleksander Świętochowski w 10 numerze „Przeglądu Tygodniowego” tak pisał w artykule Praca u podstaw:
nauka (….) nie gatunkuje krwi ludzkiej podług urodzenia. Ona zna tylko człowieka i w imię praw przyrodzonych domaga się dla niego praw społecznych.
Cytat za: Aleksander Świętochowski, Artykuł Praca u podstaw, w: Przegląd Tygodniowy, nr 10, dostęp: cogito.com.pl, [11.08.2021].
W 1882 r. Eliza Orzeszkowa w podobnym tonie wypowiedziała się w artykule O Żydach i kwestii żydowskiej:
Absolutne równouprawnienie Żydów z innymi klasami ludności staje dziś przed nami w tym samym świetle, w jakim przed oczami mężów stanu obradujących na Czteroletnim Sejmie stanęło równouprawnienie mieszczan.
Cytat za: Eliza Orzeszkowa, O Żydach i kwestii żydowskiej, Wilno 1882, dostęp: cyfroteka.pl, [11.08.2021].
Żydzi, którzy chcieli poczuć się Polakami wyznania mojżeszowego, natrafiali jednak na wrogość dużej części polskiego społeczeństwa. Żyd, który chciał być Polakiem, stanowiła dla antysemitów jeszcze większe zagrożenie niż wtedy, kiedy jako parias wegetował w podmiejskim getcie. Mnożyły się napaści słowne i fizyczne o charakterze antysemickim. Odpowiedzią na te wydarzenia było opowiadanie Marii Konopnickiej Mendel Gdański z 1890 roku.
Mendel Gdański to historia Żyda Mendla, który całe życie spędził ciężko pracując w warsztacie introligatorskim w Warszawie. Mendel jest świadkiem antyżydowskich wystąpień, co budzi w nim smutek i niechęć do ukochanego miasta.
Rodzący się wtedy w Polsce nacjonalizm zwiastował nadejście nowej epoki. Pozytywizm był w Polsce w dużej mierze reakcją na klęskę powstania styczniowego, natomiast kolejne pokolenie zamiast pracy u podstaw znowu zapragnęło porywających idei. Sygnał przyszedł z Krakowa, gdzie w 1898 r. krytyk literacki Artur Górski opublikował w „Nowym Życiu” artykuł Młoda Polska.
Feminizm
Wraz z pozytywizmem na polską scenę literacką wkraczały kobiety. Dotąd były nieme, nie wolno im było decydować o swojej przyszłości i studiować. Upadek powstania styczniowego w 1863 r. zmienił ich pozycję w rodzinie. Gdy mąż powstaniec zginął bądź został aresztowany, rządy w domu przejmowały matki, żony i córki. Pisarki, m.in. Maria Konopnicka, Eliza Orzeszkowa, Gabriela Zapolska, piętnowały moralną obłudę i antysemityzm społeczeństwa. Kobiety, jak np. Maria Ilnicka i Stefania Chłędowska, publikowały na łamach prasy. Pierwszą w Polsce nieformalną grupą feministyczną były „Entuzjastki”, stowarzyszenie utworzone w 1830 r. w Warszawie przez pisarkę i publicystkę Narcyzę Żmichowską. W założonej przez nią szkole dziewczęta uczyły się matematyki, geografii, historii i nauk przyrodniczych.
Nauka polska w okresie zaborów
W zaborze rosyjskim
W ramach represji po powstaniu styczniowym w 1869 r. władze carskie zamknęły ostatnią w zaborze rosyjskim uczelnię wyższą z wykładowym językiem polskim – Szkołę Główną Warszawską (SGW). Otwarto ją w kilka lat wcześniej w budynkach zlikwidowanego po powstaniu listopadowym Uniwersytetu Warszawskiego.
Lukę po obu uczelniach próbowały zapełnić dwie inne placówki: powołane w 1875 r. Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie oraz nawiązująca wprost do SGW fundacja – Kasa Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. dr. J. Mianowskiego (Józef Mianowski był rektorem SGW). Obie, choć nie mogły kształcić studentów, fundowały stypendia na prowadzenie badań i publikowały ich wyniki.
Polacy mogli kształcić się i prowadzić badania na uczelniach rosyjskich. Wśród nich znaleźli się m.in. twórca rosyjskiej psychiatrii i założyciel pierwszej w Rosji kliniki psychiatrycznej prof. Jan Baliński (1827–1902), generał inżynier Stanisław Kierbedź (1810–1899) – pionier budowy żelaznych mostów kratownicowych, budowniczy m.in. Mostu Mikołajewskiego w Petersburgu i Kolei Petersbursko‑Warszawskiej; Witold Zglenicki (1850–1904) – geolog, konstruktor pierwszych wierz wiertniczych i współtwórca bakijskiego zagłębia naftowego (obok Alfonsa Rothschilda i braci Nobel), inżynier Stefan Drzewiecki (1844–1938) – konstruktor pierwszego na świecie okrętu podwodnego, zaprezentowanego w Odessie w 1877 r. Pod kierunkiem Drzewieckiego Rosjanie zbudowali flotę 50 czteroosobowych okrętów podwodnych.
W zaborze pruskim
W zaborze pruskim, tak jak w rosyjskim, również nie było uczelni wyższych z językiem wykładowym polskim. Działały tam jednak placówki pielęgnujące polską spuściznę naukową. Jedną z nich była powstała w 1829 r. Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu – pierwsza na ziemiach zaboru pruskiego biblioteka publiczna. Założycielski księgozbiór stanowiły książki podarowane bibliotece przez hrabiego Edwarda Raczyńskiego.
Polacy, aby mogli zajmować się nauką w zaborze pruskim, musieli używać języka niemieckiego. Wśród nich znaleźli się profesor i lekarz Ludwik Hirszfeld (1884–1954), który odkrył zasady dziedziczności grup krwi i wprowadził obowiązujące do dziś oznaczenia dla grup krwi: 0, A, B i AB, Ludwik Eberman (1884–1945) – konstruktor silników do niemieckich łodzi podwodnych, czy chemik Jan Czochralski (1885–1953), przewodniczący Niemieckiego Towarzystwa Metaloznawczego, który w 1916 r. odkrył metodę pomiaru szybkości krystalizacji metali, będącą podstawą produkcji mikroprocesorów, np. komputerowych czy telewizyjnych.
W zaborze austriackim
W zaborze austriackim działały cztery uczelnie wyższe z polskim językiem wykładowym: Politechnika Lwowska, Uniwersytet Jagielloński, Akademia Weterynaryjna i Szkoła Sztuk Pięknych w Krakowie. Pierwszym dyrektorem tej ostatniej był Jan Matejko. Jego uczniami byli m.in. znani artyści Maurycy Gottlieb, Jacek Malczewski, Józef Mehoffer i Stanisław Wyspiański.
W galicyjskich uczelniach studiowało jednocześnie ponad 10 tys. studentów, jedna trzecia z nich pochodziła z zaboru rosyjskiego. Absolwentem Politechniki Lwowskiej na wydziale inżynierii wodnej był m.in. generał Władysław Sikorski, premier i Wódz Naczelny Rzeczpospolitej w latach 1940–1943.
Rosjanie właśnie (1514 rok) zajęli Smoleńsk – twierdzę, która otwiera drogę do ekspansji temu, kto ją posiada – albo na wschód, albo na zachód. Polska jest zagrożona.
Natomiast absolwentem Uniwersytetu Jagiellońskiego na wydziale farmacji był m.in. Ignacy Łukasiewicz (1822–1882), założyciel pierwszej na świecie kopalni ropy naftowej w Beskidzie Dukielskim i wynalazca lampy naftowej. Na wydziale chemii tej uczelni profesorom Karolowi Olszewskiemu (1846–1945) i Zygmuntowi Wróblewskiemu (1845–1888) udało się skroplić powietrze, tlen, azot i tlenek węgla.
Na przełomie lat 70. i 80. XIX w. rozpoczął się toczący się do dziś spór, dotyczący m.in. przyczyn upadku Rzeczpospolitej, pomiędzy dwiema szkołami historycznymi: krakowską i warszawską. Profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego (Walerian Kalinka, Józef Szujski, Stanisław Smolka i Michał Bobrzyński) stali na stanowisku, że za upadek I Rzeczpospolitej należy winić przede wszystkim słabość państwa, które faktycznie było tylko zanarchizowaną, luźną konfederacją arystokratycznych fortun z reprezentacyjną, a więc pozorną, władzą króla. Przedstawiciele szkoły warszawskiej (m.in. prof. SGW Adolf Pawiński, wykładowca w Szkole Handlowej w Warszawie Tadeusz Korzon, prof. UW Władysław Smoleński, kustosz Biblioteki Krasińskich w Warszawie Aleksander Rembowski i prof. Uniwersytetu w Petersburgu Stosław Łaguna) winili za rozbiory sąsiadów Rzeczpospolitej: Rosję, Austrię i Prusy.
Zapoznaj się z wypowiedziami prof. Andrzeja Chwalby dotyczącą twórców pozytywistycznych. Następnie wykonaj polecenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1LU67RPM55ZK
Film opowiadający o twórcach pozytywistycznych.
Wymień podstawowe zadania pozytywistów. Które z tych zadań uważasz za najważniejsze dla narodu polskiego pod zaborami? Odpowiedź uzasadnij.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R29DK9OKO28Z1
Film opowiadający o twórcach pozytywistycznych.
Wymień uniwersytety polskojęzyczne funkcjonujące w II połowie XIX wieku. W jakim zaborze działały? Dlaczego akurat tam?
Wyjaśnij, na czym polegał spór krakowskiej szkoły historycznej z warszawską szkołą historyczną.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj poniższe ilustracje, a następnie wykonaj polecenia.
Ilustracja 1
Ilustracja 2
Ilustracja 3
Ilustracja 4
Zapoznaj się z poniższym wierszem autorstwa Adama Asnyka i wykonaj polecenia.
Historyczna nowa szkołaHistoryczna nowa szkoła
Swą metodę badań ścisłą,
Sprowadzoną hurtem z Niemiec,
Rozpowszechnia ponad Wisłą,I nabywszy pogląd świeży,
Nowym łokciem dzieje mierzy.
Nie chcąc popaść w dawne błędy
Mesyanicznych, mglistych mrzonek,
Koło polskich sztywnych karkówOkręciła swój postronek,
By zgiąć bytu żądzę dziką
Przed dziejowych praw logiką.
Czcząc spełnionych faktów kolej
I zwycięzców chytre godła,Nie spostrzegła, że część siły
Za daleko ją zawiodła,
I że z rąk jej rozbiór Polski
Wziął chrzest misyi apostolskie.Źródło: Adam Asnyk, Historyczna nowa szkoła, dostępny w internecie: wolnelektury.pl.
Przeanalizuj poniższy fragment tekstu źródłowego i wykonaj polecenia.
Historia. Dzieje nowożytne i najnowsze 1870-1939Pokochać zatem losy ludzkiej myśli [...] uznać wszechmoc nauki, uczcić przeszłe, poddać się obecnym i ufać przyszłym jej wzrokiem, z zapałem witać i sławić każdy jej tryumf - wszystko to jest poszanowaniem wiedzy, której podstawą wychowania uczynić byśmy pragnęli. Drugim fundamentem być winna idea poszanowania pracy. Wielkie to pojęcie, które w nowszych czasach coraz głębiej do opinii mas się zapuszcza, jest bezpośrednim wytworem edukacji. Ona jedynie może nas nauczyć wspaniałych tej idei wyrazów, ona tylko może wyrobić w nas przekonanie, że praca jest tytułem godności człowieka na ziemi, że go uszlachetnia, umoralnia, wzbogaca , że jest jego wzniosłym obowiązkiem [...]
Źródło: G. Szelągowska, Historia. Dzieje nowożytne i najnowsze 1870-1939, Warszawa 1998, s. 134.
Słownik
poglądy lub twierdzenia oderwane od rzeczywistości
postawa wrogości wobec Żydów; do XIX w. antysemityzm miał głównie charakter religijny (antyjudaizm); wyznawcy chrześcijaństwa (wywodzącego się z judaizmu) oskarżali Żydów o zamordowanie Jezusa Chrystusa, w XX w. doszły do tego zarzuty o dążenie do dominacji nad innymi narodami
odizolowana część miasta, zamieszkana przez mniejszości narodowe, etniczne, kulturowe bądź religijne, poza tą częścią nie wolno tejże społeczności zamieszkiwać; słowo „getto” wywodzi się od nazwy żydowskiej dzielnicy w Wenecji (ghetto), w której weneckie władze nakazały zamieszkać miejscowym Żydom w 1516 roku
inaczej judaizm, monoteistyczna religia Żydów
krótki utwór literacki napisany prozą
w Indiach człowiek z najniższej grupy społecznej, pozbawiony wszelkich praw; potoczna nazwa to niedotykalni
utwór literacki pisany prozą z wielowątkową fabułą, dialogami i narracją czyli opowieścią autora lub jednego z bohaterów powieści, łączącą fabułę i dialogi w jedną całość. Jako odrębny gatunek literacki powieść ukształtowała się w XVIII wieku
tzw. mowa pospolita, służąca do komunikacji i spełniania funkcji poznawczych, przeciwstawiana mowie „wiązanej”, czyli poezji
subiektywna wypowiedź interpretująca i oceniająca fakty w środkach komunikacji społecznej (prasa, radio, telewizja, internet, książki, wydawnictwa jednorazowe) na publicznie interesujące w danym momencie tematy polityczne, kulturalne, naukowe społeczne czy ekonomiczne
(od łac. servitus – służenie) dawne prawo do korzystania z gruntów folwarcznych i chłopskich, przysługujące chłopom i dziedzicom
(łac. socius - zbiorowość, społeczeństwo i gr. logos - mądrość, wiedza) termin wprowadzony przez Augusta Comte'a w 1837 r.; nauka o procesach zachodzących w społeczeństwie