Od reliefu do rzeźby – tworzymy formy w mydle
Scenariusz lekcji realizowanej z wykorzystaniem modułowego e‑podręcznika opracowany w ramach projektu „Pilotażowe wdrożenie modułowych e‑podręczników oraz opracowanie założeń do zaawansowanych technologicznie e‑materiałów wspierających nowoczesne metody nauczania i uczenia się”
Informacje ogólne
Imię i nazwisko autora: Sylwia Jasionek
Szkoła: podstawowa - klasa VI
Przedmiot: plastyka
Czas potrzebny na realizację lekcji: 90 min.
Lekcja ma na celu zapoznanie uczniów z podstawowymi pojęciami związanymi
z rzeźbą i reliefem oraz z różnymi technikami rzeźbiarskimi.
W części teoretycznej uczniowie analizują wybrane zagadnienia i przykłady dzieł rzeźbiarskich przedstawione w modułowym e‑podręczniku, poznają sposoby tworzenia rzeźb przez usuwanie, dodawanie oraz łączenie tych technik.
W części praktycznej wykonują własne rzeźby z mydła. Zajęcia rozwijają kreatywność, zdolności manualne, myślenie przestrzenne oraz umiejętność planowania i realizacji projektu artystycznego.
Efektem dla uczniów będą: wyjaśnianie różnic między formami rzeźbiarskimi (rzeźba pełnoplastyczna, płaskorzeźba, relief wklęsły i wypukły); posługiwanie się dłutem rzeźbiarskim (lub zastępczym narzędziem, np. łyżeczką, wykałaczką); prezentacja efektów własnej pracy przestrzennej.
Tematy modułów z e‑podręcznika, w oparciu o które prowadzona jest lekcja:
Cele lekcji oraz realizowane punkty podstawy programowej
Cel ogólny lekcji:
Uczeń poznaje podstawowe formy i techniki rzeźbiarskie oraz rozwija umiejętność rozpoznawania i tworzenia prostych form przestrzennych
z wykorzystaniem różnych materiałów.
Cele operacyjne w sferze kognitywnej zgodnie z taksonomią Blooma:
Z zakresu pamiętania informacji (przywoływanie istotnych informacji).
Uczeń wymienia podstawowe formy rzeźbiarskie (rzeźba pełnoplastyczna, płaskorzeźba, relief płaski, wypukły i wklęsły), techniki tworzenia rzeźb oraz materiały i podstawowe narzędzia rzeźbiarskie.
Z zakresu rozumienia informacji (wyjaśnienie istotnych informacji).
Uczeń wyjaśnia różnicę między rzeźbą a reliefem oraz opisuje techniki rzeźbienia: przez dodawanie, usuwanie i łączenie materiałów.
Z zakresu zastosowania informacji (rozwiązywanie problemów o zamkniętej strukturze, o jednoznacznym rozwiązaniu).
Uczeń samodzielnie wykonuje pracę przestrzenną w wybranej technice, zgodnie z instrukcją nauczyciela i zasadami bezpieczeństwa.
Z zakresu analizowania, oceniania i tworzenia informacji (rozwiązywanie problemów o otwartej strukturze, tworzenie własnych rozwiązań zadanych problemów, ocena dotycząca wartości idei lub materiałów).
Uczeń analizuje przyniesione przedmioty pod względem materiału,
z którego zostały wykonane, oraz ich cech rzeźbiarskich. Rozpoznaje
i klasyfikuje je jako rzeźby lub reliefy (wypukłe/wklęsłe) oraz ocenia efekty własnej pracy przestrzennej i prac swoich kolegów.
Sposób realizacji zaplanowanych celów przez nauczyciela:
Nauczyciel wykorzystuje różnorodne metody pracy, takie jak: wykład z pokazem, burza mózgów, instruktaż praktyczny, metoda problemowa oraz praca w grupach lub parach.
Formy pracy obejmują pracę indywidualną uczniów podczas tworzenia rzeźb, a także wspólne dyskusje, prezentacje oraz analizę wykonanych prac.
Do wprowadzenia uczniów w podstawowe pojęcia związane z rzeźbą, reliefem
i technikami rzeźbiarskimi nauczyciel korzysta z materiałów z e‑podręcznika oraz przedmiotów przyniesionych przez uczniów i siebie.
Nauczyciel wspiera uczniów w analizie tych przedmiotów, zwracając uwagę na ich formę, materiał oraz sposób wykonania.
W części praktycznej uczniowie samodzielnie wykonują rzeźby z mydła. Nauczyciel prowadzi instruktaż dotyczący doboru narzędzi oraz zasad bezpiecznej pracy z nimi. Podczas pracy nauczyciel obserwuje, wspiera, podpowiada rozwiązania i – jeśli to możliwe – aktywnie uczestniczy w tworzeniu rzeźb razem z uczniami.
Na zakończenie uczniowie prezentują swoje dzieła, a cała klasa wspólnie omawia efekty, określa rodzaj powstałych form (rzeźba czy płaskorzeźba, relief wypukły lub wklęsły). Nauczyciel wykorzystuje też metodę burzy mózgów oraz refleksji
i autorefleksji do omówienia pracy. Gotowe prace są eksponowane na wystawie klasowej.
Przygotowanie do lekcji
Przygotowanie nauczyciela
zapoznanie się z tematem i materiałem teoretycznym;
przejrzenie przykładowych filmików pracy z mydłem w Internecie (np. rzeźbienie, modelowanie);
przeczytanie i przestudiowanie modułów z e‑podręcznika dotyczących rzeźby;
ewentualnie zapoznanie się z książką - Sone Makiko Rzeźbię w mydle. ASMR satysfakcja i relaks.
Pomoce dydaktyczne:
mydło – kilka kostek zapasowych na wypadek braków lub uszkodzeń;
podkładki lub tace plastikowe (ewentualnie papier A3 lub talerzyki jednorazowe) dla każdego ucznia w celu zabezpieczenia powierzchni pracy;
narzędzia rzeźbiarskie - dłuta różnych końcówkach (jeśli są na wyposażeniu szkoły). Ewentualnie wykałaczki, łyżeczki;
pilniki do paznokci do wygładzania powierzchni mydła;
środki opatrunkowe i środki odkażające;
rękawice robocze ochronne dla każdego ucznia (opcjonalnie);
materiały do sprzątania - ręczniki papierowe, szczotka i szufelka;
materiały wizualne - figurki z różnych materiałów np. figurki Lego, figurki ceramiczne, z drewna, metalu, szkła itp.;
nieprzezroczyste pudełko z otworem lub wieczkiem;
laptop dla nauczyciela;
tablica multimedialna lub projektor do prezentacji tematów z modułowego e‑podręcznika, przykładów zdjęć, filmu;
laptopy/tablety dla uczniów do pracy z modułami e‑podręcznika (jeśli są na wyposażeniu szkoły);
dostęp do internetu;
tablica.
Co zrobić, aby lekcja była dostępna dla wszystkich uczniów?
Uproszczenie instrukcji i jasna komunikacja: Instrukcje dotyczące pracy powinny być przekazywane w sposób prosty, krok po kroku, z możliwością powtórzenia lub pokazania na przykładzie. W razie potrzeby można przygotować kilka własnych rzeźb mydlanych jako wzory.
Wsparcie manualne:
Uczniowie z trudnościami w zakresie motoryki małej mogą korzystać z większych, łatwiejszych w uchwycie narzędzi (np. szerokie patyczki, duże łyżki). Można też zaproponować prostsze formy rzeźbiarskie lub umożliwić pracę w parze z kolegą.
Dostosowanie tempa pracy:
Uczniowie pracują we własnym tempie, bez presji ukończenia pracy w wyznaczonym czasie. W razie potrzeby nauczyciel może wydłużyć czas na wykonanie zadania lub pozwolić dokończyć pracę podczas kolejnych zajęć. Można przedłużyć scenariusz lekcji na trzy jednostki lekcyjne po 45 min (trzecia lekcja na dokończenie rzeźb i prezentację wytworów własnych).
Wsparcie emocjonalne i indywidualne podejście:
Nauczyciel powinien wykazać się wrażliwością i cierpliwością wobec uczniów, którzy mogą mieć trudności z organizacją pracy lub koncentracją. Warto zadbać o pozytywne wzmocnienie i dostosowanie oczekiwań do możliwości ucznia.
W przypadku uczniów z głębszymi trudnościami manualnymi można zaproponować działanie z użyciem plasteliny lub modeliny, które są bardziej plastyczne i łatwiejsze w obróbce niż mydło.
Przygotowanie uczniów
Uczniowie powinni przynieść ze sobą dwie kostki mydła, pilnik do paznokci oraz kilka figurek wykonanych z różnych materiałów, takich jak szkło, plastik, drewno czy metal (np. figurki LEGO, ceramiczne lub inne zabawki). W przypadku braku dłut w szkole uczniowie przynoszą również narzędzia rzeźbiarskie - łyżeczki, wykałaczki.
Przed lekcją warto, aby uczniowie zapoznali się z tematyką zajęć, czytając i wykonując zadania z e‑materiału: W pracowni artysty rzeźbiarzaW pracowni artysty rzeźbiarza.
Dodatkowo uczniowie w domu lub na wcześniejszej lekcji mogą wykonać drobne ćwiczenia manualne usprawniające motorykę małą, takie jak rysowanie drobnych wzorów, wycinanie lub modelowanie z plasteliny. Takie ćwiczenia ułatwią im precyzyjną pracę z mydłem podczas zajęć.
Przebieg lekcji nr 1
Przedstawiony w punktach przebieg lekcji, uwzględniający podział na działania wykonywane przez nauczyciela i uczniów.
Faza wprowadzająca
Czas | Działania nauczyciela | Działania uczniów | Uwagi / wskazówki metodyczne |
|---|---|---|---|
3 min. | Nauczyciel wita uczniów, przedstawia temat lekcji: „Od reliefu do rzeźby – tworzymy formy w mydle”. Przedstawia uczniom cele lekcji: poznanie różnych form rzeźby i samodzielne stworzenie form w mydle. Wyświetla wątek „O różnych formach rzeźby” w modułowym e‑podręczniku na tablicy interaktywnej. | Uczniowie witają się z nauczycielem i otwierają laptopy lub tablety na wątku „O różnych formach rzeźby” w modułowym e‑podręczniku. Wykonują polecenie 1 „Wiem, nie wiem”, segregując pojęcia na te znane i nieznane. | Zaleca się, by każdy uczeń lub para miała dostęp do urządzenia. Jeśli sprzęt jest ograniczony, wątek można wyświetlać na tablicy lub projektorze i realizować zadania wspólnie z klasą. |
3 min. | Po wykonaniu polecenia 1 z modułowego e‑podręcznika nauczyciel inicjuje burzę mózgów, pytając uczniów: „Z czym kojarzy się wam rzeźba?”, „Gdzie spotykacie rzeźby w codziennym życiu?”, „Jakie znacie przykłady rzeźb – historycznych lub współczesnych?” | Uczniowie swobodnie wypowiadają się, dzielą swoimi skojarzeniami, przykładami i doświadczeniami. | Nauczyciel zapisuje wypowiedzi na tablicy, może korzystać z mapy myśli. Warto zachęcić do różnych form wypowiedzi (np. słowne, rysunkowe). Można też zapytać o uczucia lub emocje, jakie wywołują rzeźby. |
Faza realizacyjna
Czas | Działania nauczyciela | Działania uczniów | Uwagi / wskazówki metodyczne |
|---|---|---|---|
3 min. | Nauczyciel zachęca uczniów do obejrzenia filmu „Eros spętany” z modułowego e‑podręcznika i wykonania polecenia 2. | Uczniowie oglądają film „Eros Spętany” i samodzielnie bądź w parach wykonują polecenie 2. Osoby chętne bądź wybrane czytają swoje odpowiedzi. | Nauczyciel, poprzez pytania kontrolne, upewnia się, że uczniowie rozumieją wszystkie pojęcia. |
5 min. | Nauczyciel prosi uczniów o zapoznanie się z tekstem i ilustracjami dotyczącym rzeźby pełnoplastyczej, zawartymi w tym wątku. Wspólnie analizują przedstawione ilustracje i omawiają cechy charakterystyczne dla tej formy rzeźby. | Uczniowie czytają tekst w e‑podręczniku i oglądają ilustracje. W parach lub na forum klasy omawiają, co przedstawiają rzeźby, z jakich materiałów mogą być wykonane, czym różnią się od innych form. | |
3 min. | Nauczyciel prosi uczniów o zapoznanie się z częścią tekstu i ilustracjami dotyczącymi reliefu wklęsłego, zawartymi w module e‑podręcznika. Następnie wspólnie analizują ilustracje, zwracając uwagę na relację kompozycji z tłem. | Uczniowie czytają fragment tekstu i oglądają ilustracje przedstawiające relief wklęsły. Wypowiadają się w parach lub na forum klasy, co wyróżnia tę formę. | |
3 min. | Następnie nauczyciel kieruje uwagę na relief wypukły, prosi o zapoznanie się z tekstem i ilustracjami na temat tej formy. | Uczniowie czytają część o reliefie wypukłym i wspólnie analizują ilustracje. Wymieniają różnice oraz przykłady. | |
2 min. | Nauczyciel zadaje pytania porównawcze: „Czym różni się relief wklęsły od wypukłego?”, „Która forma jest bardziej plastyczna w dotyku?”, „Jak można wykonać taką formę w mydle?” | Uczniowie omawiają różnice między reliefem wklęsłym a wypukłym, dyskutują w parach lub w grupie. Formułują proste wnioski i zapisują je na tablicy w formie tabeli. | Przykładowe wnioski, jakie mogą podać uczniowie to: „Relief wypukły wystaje ponad powierzchnię, a wklęsły jest wyżłobiony w głąb podłoża.” „Relief wypukły łatwiej wyczuć pod palcami, a wklęsły lepiej widać, gdy pada na niego światło.” |
15 min. | Nauczyciel zachęca uczniów do podjęcia decyzji dotyczącej formy artystycznej, którą będą realizować w mydle: rzeźba pełnoplastyczna lub relief (wypukły lub wklęsły).Nauczyciel rozdaje uczniom podkładki (np. tace, talerze jednorazowe, papier szary lub blok A3), ewentualne narzędzia rzeźbiarskie (dłuta, łyżeczki, patyczki, pilniczki), rękawice robocze ochronne (*opcjonalnie). | Uczniowie podejmują decyzję, jaką formę rzeźbiarską chcą stworzyć. Organizują swoje miejsce pracy, przygotowują narzędzia i kostki mydła. Zakładają rękawice ochronne. Następnie rozpoczynają samodzielną pracę twórczą nad wybraną formą. | Warto zachęcić uczniów do wykonania wstępnych szkiców formy, którą chcą wyrzeźbić. Nauczyciel obserwuje i wspiera działania uczniów, w razie potrzeby doradza technicznie. Należy zadbać o różnicowanie poziomu trudności zadań – uczniowie mogą tworzyć prostsze lub bardziej złożone formy, zgodnie z własnymi możliwościami. Nauczyciel może równolegle tworzyć własną rzeźbę, aby w sposób praktyczny zademonstrować uczniom technikę pracy oraz etapy powstawania formy. |
Faza podsumowująca
Czas | Działania nauczyciela | Działania uczniów | Uwagi / wskazówki metodyczne |
|---|---|---|---|
3 min. | Nauczyciel zadaje pytania podsumowujące: „Czego się dziś nauczyliście o formach rzeźby?”, „Czy potraficie odróżnić relief wklęsły, relief wypukły i rzeźbę pełnoplastyczną?”. Przypomina cele lekcji przedstawione na początku. | Uczniowie odpowiadają ustnie – w parach lub indywidualnie dzielą się tym, co zapamiętali i co rozumieją najlepiej. | Można zastosować metodę grupowej refleksji – np. two stars and a wish: dwie rzeczy, które się spodobały, oraz jedno życzenie co do przyszłych zajęć. |
2 min. | Nauczyciel prosi uczniów, by porównali obecny stan wiedzy z tym na początku lekcji („wiem‑nie wiem” z polecenia 1) - wyświetla to polecenie na tablicy interaktywnej. | Uczniowie wracają do listy z polecenia 1 i analizują, które pojęcia poznali, a które zostały dla nich nowe i niejasne. | |
3 min. | Nauczyciel pokazuje miejsce, w którym uczniowie mogą odłożyć swoje nieskończone prace. Prosi również o sprzątnięcie stanowisk pracy. | Uczniowie zostawiają rzeźby w wyznaczonym miejscu w klasie (np. na półce, w szafce, na parapecie) – by dokończyć je na kolejnych zajęciach. Sprzątają swoje miejsca pracy. |
Przebieg lekcji nr 2
Przedstawiony w punktach przebieg lekcji, uwzględniający podział na działania wykonywane przez nauczyciela i uczniów.
Faza wprowadzająca
Czas | Działania nauczyciela | Działania uczniów | Uwagi / wskazówki metodyczne |
|---|---|---|---|
1 min. | Nauczyciel wita uczniów, nawiązuje do poprzedniej lekcji, przypomina uczniom temat i cele. Wyświetla temat: „O różnych technikach rzeźbiarskich” w modułowym e‑podręczniku na tablicy interaktywnej. Prosi o zapoznanie się i wykonanie polecenia 1. | Uczniowie witają się z nauczycielem i wspólnie przypominają temat i cel lekcji. Otwierają laptopy lub tablety na wątku „O różnych technikach rzeźbiarskich” w modułowym e‑podręczniku. Wykonują polecenie 1 „Wiem, nie wiem”, segregując pojęcia na znane i nieznane. | |
5 min. | Nauczyciel prosi, aby uczniowie (wraz z nim) umieścili w pudełku przyniesione przez siebie figurki wykonane z różnych materiałów (np. drewna, szkła, metalu, gliny, plastiku). Prosi uczniów, by po kolei sięgali ręką do pudełka i za pomocą dotyku spróbowali rozpoznać, z jakiego materiału wykonany jest dany przedmiot. Zadaje pytania pomocnicze: „Co czujesz? Czy powierzchnia jest gładka, chropowata, zimna?” | Uczniowie po kolei sięgają do pudełka bez patrzenia i przez dotyk starają się rozpoznać materiał, z którego wykonany jest wylosowany przedmiot. Następnie porównują swoją odpowiedź z rzeczywistością i uzasadniają wybór. | Dobrze, by pudełko było nieprzezroczyste. Można też poprosić uczniów o krótką refleksję: Z którego materiału chcielibyście kiedyś stworzyć własną rzeźbę? |
Faza realizacyjna
Czas | Działania nauczyciela | Działania uczniów | Uwagi / wskazówki metodyczne |
|---|---|---|---|
3 min. | Nauczyciel prosi uczniów o zapoznanie się tekstem i ilustracjami dotyczącymi materiałów i narzędzi rzeźbiarskich oraz o wykonanie ćwiczenia 1. | Uczniowie czytają tekst w e‑podręczniku i oglądają ilustracje. W parach wykonują ćwiczenie 1 – nazwy materiałów do odpowiednich rzeźb. | |
2 min. | Nauczyciel kieruje uwagę uczniów na fragment dotyczący narzędzi rzeźbiarskich – prosi o analizę tekstu i ilustracji. | Uczniowie zapoznają się z opisem narzędzi oraz oglądają je na ilustracjach. Następnie wspólnie zastanawiają się, które z tych narzędzi są dostępne w klasie. | |
3 min. | Nauczyciel prosi uczniów o przeczytanie fragmentu tekstu na temat technik rzeźbienia: przez dodawanie, usuwanie i techniki łączone. | Uczniowie czytają wskazany fragment i wspólnie omawiają, jaka technika jest im najbliższa podczas tworzenia rzeźby mydlanej. | Warto podkreślić, że mydło to materiał, w którym stosuje się głównie technikę usuwania. |
25 min. | Nauczyciel przypomina zasady BHP, rozdaje niezbędne materiały: podkładki, dłuta, patyczki, rękawice robocze ochronne. Obserwuje pracę uczniów, wspiera, podpowiada, odpowiada na pytania. Zachęca do wykończenia detali i nadania pracy ostatecznego kształtu. | Uczniowie kończą pracę nad swoją rzeźbą lub reliefem z mydła. Starają się precyzyjnie dopracować szczegóły, korzystają z dostępnych narzędzi. Dbają o bezpieczeństwo i porządek w miejscu pracy. | Uczniowie mogą pracować indywidualnie lub w parach – dzieląc się narzędziami i wspierając się nawzajem. Warto puścić spokojną muzykę w tle, by stworzyć sprzyjającą atmosferę skupienia. |
Faza podsumowująca
Czas | Działania nauczyciela | Działania uczniów | Uwagi / wskazówki metodyczne |
|---|---|---|---|
6 min. | Nauczyciel zaprasza uczniów do zorganizowania małej wystawy klasowej. Zachęca do prezentacji prac, np. na białych kartkach A6 lub papierowych talerzykach i do rozpoznania, jaką formę rzeźbiarską wykonał każdy z uczniów (rzeźba pełnoplastyczna, relief wypukły, relief wklęsły). Inicjuje dyskusję: Czy to, co powstało, jest zgodne z pierwotnym zamysłem? Czy udało się osiągnąć zamierzony efekt? | Uczniowie prezentują swoje prace, rozpoznają i nazywają typ wykonanej rzeźby. Uzasadniają swój wybór techniki. Oceniają prace kolegów i koleżanek. Zastanawiają się, czy są zgodne z zamierzeniami i zasadami danej formy rzeźbiarskiej. Udzielają sobie wzajemnie informacji zwrotnej. | Uczniowie zostawiają swoje prace w wyznaczonym miejscu na klasową wystawę. Dobrze jest podkreślić i pochwalić różnorodność pomysłów i technik. |
Po lekcji
Propozycja działań dla uczniów, które mają na celu integrację i utrwalenie zdobytej wiedzy
Uczniowie przygotowują krótkie notatki graficzne (np. mapy myśli lub szkice), które przedstawiają różnice między rzeźbą pełnoplastyczną a reliefem oraz technikami rzeźbiarskimi. Można je umieścić na gazetce klasowej obok wykonanych rzeźb.
Propozycja ewaluacji lekcji i stopnia realizacji zaplanowanych celów edukacyjnych
Nauczyciel przeprowadza krótką refleksję z uczniami. Można wykorzystać jedną z poniższych metod:
Gra „Two wishes and one star” – uczniowie zapisują dwie rzeczy, które chcieliby jeszcze zrobić/poprawić, i jedną, która ich dziś zainspirowała;
Dokończ zdanie: „Najbardziej podobało mi się...”, „Zaskoczyło mnie...”, „Trudne było...”, „Zrozumiałem, że rzeźba to...”;
Skala palców: kciuk w górę – wszystko jasne, poziomo – mam wątpliwości, w dół – potrzebuję pomocy;
Krótkie głosowanie na najciekawszą technikę lub najbardziej udaną pracę.
Bibliografia i załączniki
Linki do wykorzystanych stron z modułowego e‑podręcznika:
O różnych technikach rzeźbiarskich
Materiały z ZPE inne niż modułowy podręcznik
W pracowni artysty rzeźbiarzaW pracowni artysty rzeźbiarza
Inne materiały spoza ZPE
Tutorial, który można wyszukać na platformie YouTube pt. RZEŹBIĘ W MYDLE! Pomysły na mydła - sposób na relaks asmr.
Inne niezbędne środki i pomoce dydaktyczne
mydła (kostki),
podkładki do rzeźbienia (np. tace, talerze jednorazowe, kartki a3, szary papier itp.),
dłuta rzeźbiarskie lub bezpieczne narzędzia do rzeźbienia (np. łyżeczki, patyczki do lodów, wykałaczki),
pilniki do paznokci,
rękawice robocze ochronne (*opcjonalnie),
nieprzezroczyste pudełko z przyniesionymi przez uczniów i nauczyciela figurkami z różnych materiałów,
laptop/tablet dla każdego ucznia lub pary uczniów,
dostęp do internetu,
tablica interaktywna/projektor,
dostęp do modułowego e‑podręcznika z ZPE.
Źródła literaturowe
Sone Makiko - Rzeźbię w mydle. ASMR satysfakcja i relaks, Grupa Wydawnicza K.E.Liber, 2019.