Jeziora

Jezioro to naturalny zbiornik śródlądowy charakteryzujący się powolną wymianą wody, o brzegach ukształtowanych pod wpływem falowania i prądów wodnych. Powstaje on poprzez wypełnienie wodą zagłębienia terenu (tzw. misy lub czaszy jeziornej).

Jeziora są względnie młodymi obiektami hydrologicznymi – większość z nich powstała w czwartorzędzie (1–2 mln lat temu). Zanik jezior łączony jest z procesem określanym mianem lądowacenia i zarastania jeziora. Zarastanie jeziora dotyczy sukcesji zbiorowisk roślinnych, w miarę postępującego procesu wypłycania jeziora i przebiegających zmian troficznychtrofizmtroficznych odpowiadających wzrostowi  eutrofizacjiEutrofizacjaeutrofizacji wód jeziora.  Lądowacenie  w przypadku jezior przede wszystkim odpowiada procesom zasypywania zbiorników przez osady mineralne i organiczne transportowane z obszaru ich zlewni i powstające w toni wodnej. W ekologii na proces ten składa się akumulacja osadów, a w efekcie wypłycanie misy jeziornej i jej zarastanie przez roślinność.

Jeziora przechodzą kilka etapów kształtowania – młodość, dojrzałość, starość (czyli zanik). W zależności od wielkości, głębokości jeziora etapy te przebiegają z różną szybkością. Przyczyny tych procesów to np.:

• zarastanie jeziora, zaczynające się od brzegów;

• zasypywanie lub zamulanie materiałem niesionym przez rzeki;

• odprowadzanie wody z jezior przez wypływające z nich rzeki;

• wysychanie (np. w wyniku zmian klimatycznych lub działań człowieka).

Powstawanie jezior zależy od procesów rzeźbotwórczych na powierzchni Ziemi, które tworzą zagłębienia, czyli misy jeziorne, a także od warunków klimatycznych, które regulują wypełnianie się zagłębień wodą. Powstawanie jezior jest też zależne od rodzaju podłoża i stopnia, w jakim przepuszcza wody w głąb skorupy ziemskiej, co warunkuje zatrzymanie jej w danym zagłębieniu.

Zasilanie jezior

Głównym źródłem wody zasilającej jeziora są opady oraz dopływ powierzchniowy i podziemny. Natomiast ubytek wody jest wywołany przesiąkaniem, odpływem powierzchniowym i podziemnym oraz parowaniem. O zasilaniu jezior, ich zasobności w wodę, tempie wymiany wód oraz innych właściwościach fizycznych i chemicznych wód jeziornych decydują również czynniki klimatyczne i budowa geologiczna, a także (pośrednio) pokrycie terenu zlewni. Czynniki te wpływają na wielkość bilansu wodnego. W granicach obszarów o dodatnim bilansie wodnym, w których dopływ wód przewyższa jej straty, nadwyżki wody gromadzone są w jeziorach będących jeziorami stałymi, w których woda utrzymuje się przez cały rok.

Z kolei tam, gdzie bilans wodny jest ujemny, występują jeziora okresowe, wypełniające się wodą tylko w czasie opadów w porze wilgotnej, a także jeziora epizodyczne, wypełniające się wodą raz na kilka lat podczas sporadycznych opadów. Zjawisko to potęguje dodatkowo gospodarka człowieka. Przykładem może być jezioro Czad, a przede wszystkim Jezioro Aralskie, które w latach 60. XX w. było czwartym pod względem powierzchni jeziorem na Ziemi, a dziś stało się symbolem katastrofy ekologicznej.

Do czynników wpływających na wielkość bilansu wodnego, a tym samym powstawanie jezior, należy zaliczyć także przepuszczalność skał na obszarze zlewni i w podłożu misy jeziornej. Wynika to z faktu, że na obszarach zbudowanych ze skał trudno przepuszczalnych lub wręcz nieprzepuszczalnych, np. glin zwałowych, iłów czy niespękanych skał masywnych, występuje ograniczenie strat wody pochodzącej z opadów i zasilającej jeziora wskutek przesiąkania i odpływu podziemnego w porównaniu np. z obszarami piaszczystymi o dużej przepuszczalności. Z kolei obszary bagienne, zwłaszcza z grubą warstwą skał organicznych, retencjonują znacznie większe ilości wody niż skały mineralne.

Rodzaje jezior

W zależności od genezy jeziora różnią się wielkością, głębokością, kształtem lub zróżnicowaniem linii brzegowej. Cechy misy jeziornej najlepiej opisywać na podstawie planu batymetrycznego.

Plan batymetryczny jeziora jest to kartograficzne zobrazowanie misy jeziornej, w którym za pomocą metody izolinii (izobaty – linie jednakowych głębokości) ukazane jest ukształtowanie dna jeziora. Ilościowe przedstawienie powierzchni, kształtu i objętości misy jeziornej nosi nazwę charakterystyk morfometrycznych jeziora. Podstawą do określania tych charakterystyk jest plan batymetryczny jeziora i wykreślony na jego podstawie przekrój poprzeczny jeziora.

Znajomość planu batymetrycznego pozwala na wyróżnienie elementów morfometrycznych misy jeziora:

• akwen lub basen – duży fragment jeziora stanowiący oddzielną część misy,

• progi – wypłycenia oddzielające akweny (baseny),

• głęboczki – najgłębsze miejsca w jeziorze występujące w wyraźnie zaznaczonym zagłębieniu o charakterze lejka,

• ploso – najgłębsze miejsce w jeziorze lub basenie o płaskim, rozległym charakterze.

Linia brzegowa jeziora o różnym stopniu krętości tworzy półwyspy i zatoki, a także wyspy. W morfologii dna wydziela się ponadto strefę przybrzeżną, tzw. litoral,litorallitoral, następnie stok misy jeziora kończący się w głęboczku lub w płaskim i rozległym plosie.

RJCB0OPqzJ9Xk

Rysunek przedstawia plan batymetryczny jeziora, na którym zaznaczone są konkretne elementy misy jeziora: brzeg, zatoki, wyspy, półwyspy. Są też: baseny czyli duże fragmenty jeziora stanowiące oddzielne części misy, progi czyli wypłycenia oddzielające baseny, głęboczki czyli najgłębsze miejsca w jeziorze występujące w wyraźnie zaznaczonym zagłębieniu o charakterze lejka (mają one w środku wypisane głębokości), plosy – najgłębsze miejsce w jeziorze lub basenie o płaskim rozległym charakterze. Na rysunku znajdują się też: litoral czyli strefa przybrzeżną, po niej stok misy jeziora kończący się w głęboczku lub w płaskim i rozległym plosie. Między litoralem, stokiem i głęboczkiem (lub plosem) narysowane są linie oznaczające poszczególne głębokości jeziora.

Klasyfikacja genetyczna jezior

Klasyfikacja genetyczna jezior związana jest z ich podziałem ze względu na pochodzenie misy jeziornej. Ze względu na genezę misy jeziora dzielimy na endogeniczne i egzogeniczne. Te pierwsze powstały w wyniku działalności procesów endogenicznych (wewnętrznych), takich jak wulkanizm i ruchy tektoniczne. Drugie zaś ukształtowały w wyniku działalności procesów egzogenicznych (zewnętrznych), takich jak erozyjna i akumulacyjna działalność lądolodu, lodowców górskich i wód lodowcowych, wytapianie brył martwego lodu lub marzłoci trwałej, zjawiska krasowe, sufozjasufozjasufozja, erozja rzeczna, działalność akumulacyjna fal morskich, akumulacja organiczna, a także działalność człowieka. Wyjątkowo mogą powstawać także jeziora egzogeniczne związane z działalnością wiatru, np. zagłębienia między wydmami, a także w kraterze po upadku meteorytu.

jeziora tektoniczne

• reliktowe – będące pozostałościami po morzach lub jeziorach. Oddzielenie od pierwotnych zbiorników może być następstwem ruchów epejrogenicznych (np. Morze Kaspijskie i Jezioro Aralskie);

• jeziora nowo powstającego lądu wytworzone wskutek podnoszenia się dna morskiego (np. Okeechobee);

• jeziora utworzone wskutek zmiany kierunku układu hydrograficznego w efekcie fałdowania lub nachylenia warstw skalnych (np. Kioga);

• jeziora w deformacjach tektonicznych (np. Jezioro Wiktorii, które ma względnie płaskie dno);

  R16VevgBSEX0M

  Grafika kolorowa przedstawia misę deformacji tektonicznej o charakterze owalnego wgłębienia na podstawie jeziora wiktorii. Grafika po lewej pokazuje rzut z góry gdzie opisana jest szerokość jako odcinek AB oraz głębokość jeziora dwadzieścia pięć, pięćdziesiąt i sto metrów. Grafika po prawej przedstawia ten sam akwen w ujęciu z boku, ponownie zaznaczona szerokość odcinkiem AB i głębokość zero, pięćdziesiąt i sto metrów.

  

• jeziora w rowach tektonicznych, między uskokami. Występują powszechnie w zgrupowaniach. Do najbardziej znanych należą: Bajkał, Tanganika, Niasa, Jezioro Rudolfa, Morze Martwe;

• jeziora utworzone w strefach lokalnego zapadania terenu będącego następstwem trzęsień ziemi (np. Reelfoot); jeziora wulkaniczne

• jeziora kraterowe – położone w stożkach wulkanicznych, niewielkie, głębokie, o zaokrąglonym kształcie. Występują we Włoszech, w Japonii, Indonezji, Francji, Stanach Zjednoczonych, na Kamczatce i w Nowej Zelandii;

• jeziora kalderowe – mają duże średnice wynikające z położenia w zagłębieniach po erupcji wulkanu (np. Bolsena, Towada);

• jeziora położone w wulkaniczno‑tektonicznych nieckach porównywanych do kalder (np. jezioro Toba);

• jeziora powstałe wskutek bariery stanowionej przez wulkan (np. Kiwu);

• maary – jeziora o owalnych kształtach i dużej głębokości, które wypełniają leje eksplozywne (np. Pulver Maar, Laach);

• jeziora w zagłębieniach powłok zapadniętych strumieni lawowych; płytkie, o nieregularnej linii brzegowej (np. Yellowstone);

• jeziora utworzone przez zatamowanie doliny potokami lawy, powstają wskutek podparcia przez zapory osuwiskowe spływów błotnych lub przez osuwanie się ziemi i skał. Taką genezę mają jeziora u podnóża Etny oraz Fudżi;

jeziora polodowcowe – powstałe dzięki erozyjnej i akumulacyjnej działalności kontynentalnych i górskich lodowców. Wyróżnia się typy:

• jeziora rynnowe – wąskie, długie, o stromych brzegach, urozmaiconej rzeźbie dna, wcięte głęboko w podłoże (np. Hańcza, Gopło), powstają w rynnach wyżłobionych przez lądolód oraz płynące pod nim rzeki;

• jeziora morenowe – duże, płytkie, o urozmaiconych kształtach, mają liczne zatoki, półwyspy, łagodne i płaskie brzegi (np. Śniardwy, Mamry), powstałe w zagłębieniach w osadach, które pozostały po lodowcu, na skutek zatamowania odpływu wód przez wały morenowe;

• oczka i wytopiska – małe i płytkie jeziora, okrągłe lub owalne, najczęściej bezodpływowe, powstałe w wyniku stopnienia brył martwego lodu;

• kotły i kociołki – małe, ale głębokie jeziora o stromych stokach, powstały w wyniku erozyjnej działalności lodowca górskiego, powyżej granicy wieloletniego śniegu;

• jeziora sandrowe – powstają w wyniku wytapiania brył lodu w zagłębieniach na terenie stożków napływowych, stosunkowo płytkie, o zróżnicowanej wielkości. Charakteryzują się dużą powierzchnią, a ich głębokość najczęściej wynosi kilka metrów;

• jeziora przyozowe i drumlinowe – wypełniają podłużne zagłębienia utworzone w sąsiedztwie drumlinów lub ozów w wyniku cofania się lądolodu, najczęściej są płytkie i pokryte torfem;

• jeziora lodowcowe górskie – są to jeziora cyrkowe powstałe w dawnych polach firnowych oraz jeziora morenowe, które powstały w wyniku zatarasowania doliny wałem morenowym;

jeziora krasowe – powstają na obszarach zbudowanych ze skał wapiennych lub gipsowych, głównie w zapadliskach lub lejach (np. Plitwickie, Uściwierz);

jeziora rzeczne – zwane także starorzeczami. Powstają z odciętych meandrów. Wyróżniamy też jeziora korytowe leżące na trasie biegu rzeki, które są jej rozszerzeniem na pewnej długości;

jeziora deltowe – położone w deltach dużych rzek (np. Druzno i Dąbie);

jeziora przybrzeżne – powstały poprzez oddzielenie od morza niewielkich zatok, limanów, lagun i zalewów przez wały brzegowe, wydmy i osady rzeczne. Cechuje je nieregularny kształt oraz mała głębokość (np. Łebsko, Jamno, Gardno);

jeziora eoliczne – powstają w zagłębieniach między wydmami powstałych w wyniku wywiewania przez wiatr skał sypkich (jeziora deflacyjne). Mają niewielkie rozmiary i często ulegają wysychaniu;

jeziora bagienne – powstają w wyniku utrudnionego odpływu wody gruntowej, która wypływa na powierzchnię w obniżeniach terenu. Występują w licznych grupach, w Polsce są małe, płytkie i zarastające;

jeziora zaporowe – powstały w wyniku przegrodzenia doliny rzecznej (np. Jeziorka Duszatyńskie).

Plany batymetryczne różnych jezior - grafika interaktywna

Ciekawostka

Morze Kaspijskie

To największe jezioro na świecie jest zbiornikiem bezodpływowym i zalicza się do jezior słonych. Morze Kaspijskie jest jeziorem reliktowym, które powstało wskutek wydźwignięcia górotworów w wyniku kolizji płyt tektonicznych: indyjskiej, arabskiej i afrykańskiej z euroazjatycką, w wyniku czego doszło do zamknięcia Oceanu Tetydy i powstania nowych zbiorników wodnych. Szacuje się, że zbiornik ten powstał około 5,5 miliona lat temu. Jezioro – Morze Kaspijskie – nie ma żadnego połączenia z oceanem światowym. Dla jego obiegu wody ma znaczenie dostawa wody rzekami i wysokie parowanie. W związku z tym zasolenie jeziora jest zróżnicowane – w północnej części zasolenie jest znikome, w części środkowej i południowej zasolenie wzrasta do ok. 10‑12 promili, natomiast rekordowe - ok. 300 promili odnotowuje się w zamkniętej zatoce Kara Bogaz Goł. Podobnie zmienia się głębokość jeziora: od 5 m na północy do 1025 m na południu.

Morze Kaspijskie- galeria grafik

R1FRF9EO5PZFU

Zdjęcie przedstawia Morze Kaspijskie z lotu ptaka. Morze ma podłużny kształt. Otaczają je pustynie oraz pasma górskie.

R1PQUO1PX4K71

Grafika przedstawia fragment mapy świata, na którym widoczne jest Morze Kaspijskie w postaci pionowej eliptycznej plamy w kolorze niebieskim. Morze otaczają lądy zaznaczone na biało. Oprócz Morza Kaspijskiego na mapie znajduje się Morze Czarne a w lewym dolnym rogu widoczny jest fragment Morza Śródziemnego. Na lądach są wyznaczone linie - granice państw.

Ciekawostka

Jezioro Bajkał

Bajkał znajduje się w ryfcie bajkalskim. Jego powstanie wiąże się z odsuwaniem się płyty amurskiej od płyty syberyjskiej, które było następstwem naporu płyty indyjskiej na płytę euroazjatycką w czasie formowania się Himalajów, ale również wielkopromiennym wyginaniem strefy kolizji (ruchy izostatyczne). Strefa ta jest nadal aktywna, a więc głębokość zbiornika stale wzrasta. O skali zjawiska świadczą chociażby takie fakty jak obecnie identyfikowana głębokość jeziora (1 642 m) oraz miąższość osadów dennych oceniana na ponad 7 km. Wielkość jeziora Bajkał jest tak znaczna, że gromadzi ono 20% światowych zasobów słodkiej wody.

RD77VmWwi9k5p

Zdjęcie satelitarne przedstawia podłużny zbiornik wodny, otoczony jest terenem w kolorze ciemnożółtym.

Niektóre jeziora są poligenetyczne, czyli powstały na skutek działania procesów endogenicznych i egzogenicznych, np. misa jeziora wytworzyła się wskutek ruchów tektonicznych, została powiększona działaniem lądolodu i wypełniona wodami polodowcowymi. Powstanie misy jeziornej jest więc efektem działania więcej niż jednego czynnika. Do takich jezior należą np. największe jeziora Europy – Ładoga i Onega oraz jezioro Michigan na terenie USA.

Klasyfikacja ze względu na żyzność jeziora

Ze względu na warunki rozwoju życia oraz ilości substancji odżywczych występujących w wodach (trofizmtrofizmtrofizm) jeziora dzielimy na: oligotroficzne, eutroficzne i dystroficzne. Zbiorniki wodne są wobec tego odpowiednio: mało żyzne, żyzne i jałowe.

Jeziora oligotroficzne

Jeziora oligotroficzne

Jeziora oligotroficzneoligotroficznyoligotroficzne to akweny ubogie w substancje odżywcze, ich wody są dobrze natlenione, przezroczyste (o niebieskim zabarwieniu) oraz mają niską temperaturę. Dno jest skaliste lub żwirowe, często na ich brzegach jest niewiele roślinności lub nie ma jej wcale. Jeziora te są bogate w gatunki flory i fauny, przy czym liczebność osobników tych gatunków jest niewielka. Wysoka zawartość tlenu sprzyja rozkładowi materii organicznej. Typowym osadem jezior oligotroficznych jest kreda jeziorna. Są to jeziora na etapie swojej młodości, zazwyczaj zimne i głębokie jeziora górskie, np. Morskie Oko w Tatrach, Lake George w Nowym Jorku, Päajärvi w Finlandii. W rozwoju ewolucyjnym przechodzą w jeziora mezotroficzne, a następnie eutroficzne.

RJ49rWOoKBD3x

Zdjęcie przedstawia jezioro w górach. Jezioro leży w zagłębieniu, jest owalne, otoczone górskimi zboczami.

Jeziora mezotroficzne

Jeziora mezotroficzne

Jeziora mezotroficznemezotroficznymezotroficzne to akweny o zielonkawej barwie wody, średnio przezroczyste, z obfitą roślinnością i piaszczysto mulistym dnem, umiarkowanie żyzne. Są formą pośrednią pomiędzy jeziorem oligotroficznym i eutroficznym (może ono powstawać z jeziora oligotroficznego, a następnie przekształcić się w eutroficzne). Ten typ jezior charakteryzuje się umiarkowanie wysoką produkcją biologiczną. Przykładem takiego jeziora jest Jezioro Białe Wigierskie.

Jeziora eutroficzne

Jeziora eutroficzne

Jeziora eutroficzneeutroficznyeutroficzne – charakteryzuje duża żyzność wód, która prowadzi do bujnego rozwoju zarówno flory, jak i fauny. Zawierają dużo substancji odżywczych, np. soli mineralnych i wapnia (są żyzne), co powoduje masowy rozwój glonów i innych roślin wodnych, a także organizmów zwierzęcych. Ich wody są dobrze natlenione. Jedynie na dnie występuje deficyt tlenu (zachodzą tam procesy gnilne). Wody mają zielonkawe lub brunatnozielone zabarwienie i słabo zasadowy odczyn. Są to jeziora na etapie dojrzałości; np. Jezioro Mamry na Mazurach (większość jezior na Niżu Środkowoeuropejskim).

RVruM81JcvVt6

Na ilustracji jest przekrój przez jezioro eutroficzne. Na ilustracji po lewej stronie jest drzewo, po prawej jezioro. Poniżej drzewa, po jego prawej stronie, jest nachylony brzeg jeziora, znajduje się pod wodą. Na nachyleniu rosną rośliny. To litoral - strefa przybrzeżna. Od płycizny w głąb schematu strefy roślinności są następujące: strefa roślinności wynurzonej, następnie pływającej i łąki podwodne. Strefy jeziora to oprócz litoralu, pelagial - strefa otwartej toni, profundal - strefa głębinowa. Bental to dno jeziora, jest bental strefy litoralu i strefy profundalu.

Jeziora dystroficzne

Jeziora dystroficzne

Jeziora dystroficznedystroficznydystroficzne cechuje ubogie życie organiczne, silne zakwaszenie i mała zawartość tlenu. Przy brzegach są silnie zarośnięte, w samej wodzie występuje niewiele zwierząt – charakteryzują się bardzo małą liczbą lub zupełnym brakiem ryb. Cechuje je duża ilość rozkładającej się substancji organicznej. Woda ma brunatny odcień i małą przezroczystość. Jeziora te są na etapie starości – zaniku, są niewielkie, płytkie, zarastające np. Rybie Oko w Borach Tucholskich (dużo jezior na północy Eurazji i Ameryki Północnej). Zanikające jezioro przekształca się w trzęsawisko (pod kożuchem roślinnym są resztki wody i półpłynne osady jeziorne), a następnie bagno. Akumulacja osadów organicznych prowadzi w końcu do powstania torfowiska. Należy pamiętać, że torfowiska powstają w klimacie umiarkowanym i chłodnym. W klimacie gorącym rozkład roślinności odbywa się na tyle szybko, że torf nie może się wytworzyć.

RWNsfyL5dL8bo

Zdjęcie przedstawia małe jezioro otoczone drzewami i trawą.

Klasyfikacja ze względu na zasilanie jeziora

Jeziora są zasilane wodami uchodzących do nich rzek, wodami opadowymi oraz niekiedy wodami podziemnymi. Ze względu na sposób zasilania i odprowadzania wody wyróżniamy:

• jeziora bezodpływowe – jeziora, z których nie wypływają żadne cieki wodne, a dopływ wody jest równoważony przez parowanie, przykładem jest Morze Kaspijskie;

• jeziora przepływowe – woda jest dostarczana do jeziora jednym lub kilkoma ciekami wodnymi oraz z niego odprowadzana (najczęściej jednym korytem), do tej grupy zalicza się większość jezior polodowcowych;

• jeziora odpływowe – zasilają swoimi wodami wypływające z nich rzeki, np. z afrykańskiego jeziora Tana wypływa Nil Błękitny.

R1CaxuTvufG0q

Schemat przedstawia trzy rodzaje jezior: 1. Odpływowe – pośrodku obrazka przedstawiona jest niebieska plama symbolizująca jezioro. Woda nie dopływa do zbiornika wodnego, natomiast wypływa z niego ciekiem wodnym. 2. Przepływowe - pośrodku przedstawiona jest niebieska plama symbolizująca jezioro. Woda dopływa do zbiornika wodnego trzema ciekami i z drugiej strony wypływa z niego ciekiem wodnym. 3. Bezodpływowe - pośrodku przedstawiona jest niebieska plama symbolizująca jezioro. Woda dopływa do zbiornika wodnego ciekiem wodnym, ale nie wypływa z niego.

Klasyfikacja ze względu na zawartość soli w wodzie

W strefie umiarkowanej większość jezior zawiera wodę słodką. Jeziora słone występują prawie wyłącznie na obszarach bezodpływowych w suchych strefach klimatycznych. Ze względu na wartość zasolenia wód wyróżniamy jeziora z wodą:

• słodką – zawiera do 1 g soli na 1 dm³, należy do nich większość jezior na kuli ziemskiej,

• słonawą – o zasoleniu od 1 do 24,7 g na 1 dm³ (np. Jamno, Maracaibo),

• słoną – o zasoleniu wyższym niż 24,7 g na 1 dm³ (np. Morze Martwe, Magadi – Kenia).

Silna mineralizacja wód jeziora występuje, gdy wody jeziora nie mają odpływu. Możliwe jest to wtedy, gdy w zlewni jeziora klimat jest suchy i parowanie jest równe dopływowi wód. Ilość soli przynoszona przez wodę rzeczną gromadzi się w jeziorze, podnosząc stopień jego zasolenia. Na gorących pustyniach, gdzie dopływ wody jest stosunkowo niski, a straty wody poprzez parowanie bardzo wysokie, najczęściej nie dochodzi do utworzenia systemu odpływowego jeziora. Zamknięty obieg wodny często doprowadza do wysokiej koncentracji soli i innych minerałów pochodzących z obszaru zlewni bezodpływowej.

Rozmieszczenie jezior

Jeziora występują na całym świecie, jednak ich gęstość (jeziornośćjeziornośćjeziorność obszaru) jest nierównomierna, zależy bowiem od wielu różnorodnych czynników środowiskowych – klimatycznych, morfologicznych, geologicznych, a także biologicznych.

RRJ8HDL6ALAEG

Mapa przedstawia jeziorność na świecie. Zaznaczone są na niej kontury kontynentów, a w rogu legenda informująca o gęstości powierzchni jezior. Gęstość jezior oznaczają punkty na mapie. Czym punkt jest ciemniejszy, tym gęstość jest większa. Z mapy możemy wyczytać, że największą gęstością charakteryzują się obszary północne Ameryki Północnej, czyli głównie wschodnia Kanada, w Europie Skandynawia, a w Azji środkowa Rosja. W Ameryce Południowej dużą gęstością jezior charakteryzują się m.in. obszary Amazonii i południowego Chile . Z kolei w Afryce największą gęstość mają jeziora w środkowo wschodniej części kontynentu, a w Australii jeziora leżące na południowym wybrzeżu oraz niektóre obszary w środkowej części kontynentu.

Jeziora zajmują ok. 1,8% powierzchni lądów. Ich położenie związane jest z warunkami klimatycznymi. Najmniej jezior znajduje się w strefach zwrotnikowych i podzwrotnikowych oraz w klimatach suchych kontynentalnych i skrajnie kontynentalnych. W suchej strefie zwrotnikowej występują pustynie. Jeżeli znajdują się tam jeziora, to epizodyczne, rzadziej okresowe. Jeziora epizodyczne wypełniają się wodą na krótko po sporadycznych opadach. Jeziora okresowe to zbiorniki zanikające lub znacznie zmniejszające swoją powierzchnię w okresach suszy – występują głównie w klimacie podrównikowym okresowo suchym.

Najwięcej jezior znajduje się na obszarach polodowcowych strefy umiarkowanej oraz w górach i dolinach rzecznych. Najwięcej z nich leży w północnych częściach Ameryki Północnej, Europy i Azji. Obszary o licznych zgrupowaniach jezior noszą nazwę pojezierzy, np. w Polsce występuje Pojezierze Mazurskie.

Jeziora leżą na różnych wysokościach – liczne są jeziora wysokogórskie, np. Titicaca, które znajduje się w Andach na wysokości 3812 m n.p.m. Niektóre leżą w depresji, jak np. Morze Martwe (-427 m p.p.m.). Dna niektórych jezior leżą poniżej poziomu morza, chociaż powierzchnia wody może być wysoko nad poziomem morza – tworzą one kryptodepresjeKryptodepresjakryptodepresje. Największą kryptodepresją jest jezioro Bajkał będące również najgłębszym jeziorem świata. Tytuł największego jeziora przysługuje Morzu Kaspijskiemu, które w przeszłości geologicznej było prawdziwym morzem.

Zbiorniki antropogeniczne

Wiesz już, że jeziorami nazywamy zbiorniki śródlądowe powstałe w sposób naturalny. Woda wypełnia zagłębienie (misę jeziorną), które utworzone zostało w wyniku działalności czynników rzeźbotwórczych, np. lądolodu, morza, wiatru czy ruchów tektonicznych.

Akweny śródlądowe, które powstały w wyniku działalności ludzkiej, nazywane są zbiornikami sztucznymi. Zalicza się do nich zarówno wyrobiska po eksploatacji surowców mineralnych, jak i też stawy rybne i parkowe. Do największych zbiorników sztucznych należą te, które powstają w dolinach poprzez wybudowanie zapory w poprzek koryta rzecznego. Taka „przeszkoda” powoduje spiętrzenie wody i utworzenie zbiornika powyżej zapory. Kształt nowo powstałego zbiornika, jego głębokość oraz pojemność (objętość) zależą od ukształtowania terenu oraz szerokości i wysokości wybudowanej zapory.

Ze względu na rolę, jaką odgrywają w systemie hydrologicznym, wyróżniamy kilka typów zbiorników sztucznych.

RYj1JXAZzaZ2V

Schemat przedstawia podział zbiorników sztucznych na następujące rodzaje: retencyjne, wyrównawcze, suche i przepływowe.

Zadaniem zbiorników retencyjnych jest magazynowanie wody nagromadzonej podczas wezbrań  spowodowanych długotrwałymi opadami deszczu lub gwałtownymi roztopami. Zadaniem zbiorników jest zatrzymanie lub transformacja fal wezbraniowych. Muszą one być więc gotowe na przyjęcie nadwyżki wody, dlatego zwykle nie są wypełnione do maksymalnego poziomu. Po przejściu wezbrania woda jest stopniowo upuszczana do rzeki w okresach niedoboru lub suszy. Charakterystyczną cechą tego typu zbiorników są zatem duże różnice poziomu oraz objętości zgromadzonej w nich wody.

Zbiorniki przepływowe są budowane w celu utrzymania stałego poziomu piętrzenia. Podobnie jak zbiorniki retencyjne powstają w wyniku przegrodzenia rzeki budowlami piętrzącymi, nie mają jednak zdolności retencyjnych. Mogą być wykorzystywane do celów energetycznych, zaopatrzenia ludności i zakładów przemysłowych w wodę.

Zbiorniki wyrównawcze towarzyszą zwykle większym od nich zbiornikom retencyjnym. Zbudowane są poniżej zbiornika głównego i - zgodnie z nazwą - wyrównują przepływ wody między zbiornikiem zasadniczym a dolnym odcinkiem rzeki.

Jeśli zadaniem zbiornika jest utrzymanie stałego poziomu piętrzenia, wówczas zamiast wysokiej zapory, rzekę przegradza się niską konstrukcją nazywaną jazem. Z tego powodu zbiorniki takie mają ograniczone możliwości retencyjne i nie chronią przed dużymi powodziami.

Wyjątkowym typem zbiorników są zbiorniki suche. Przez większą część roku nie są wypełnione przez wodę. Budowane są na potokach górskich, na wypadek typowych dla takich terenów nagłych i dużych wezbrań, podczas których na krótki czas zatrzymują wodę. Niekiedy służą również do gromadzenia materiału skalnego, który transportuje rzeka. To głównie zbiorniki przeciwpowodziowe.  Podczas osiągnięcia przepływu większego niż zdolność przepustowa budowli piętrzącej, część wody zatrzymywana jest w czaszy zbiornika i stopniowo opróżniana po przejściu wezbrania. W okresach pomiędzy wezbraniami czasza zbiornika może być wykorzystywana rolniczo.

Funkcje zbiorników sztucznych

Budowa sztucznych zbiorników wodnych wiąże się z ogromnymi kosztami finansowymi i wymaga zaawansowanych technologii. Proces ten znacząco przekształca krajobraz okolicy, co często prowadzi do wysiedlenia lokalnych społeczności, utraty terenów rolniczych, zmiany naturalnego biegu rzek, a także degradacji siedlisk wielu gatunków roślin i zwierząt. Mimo tych wyzwań, sztuczne zbiorniki pełnią szereg kluczowych funkcji – chronią przed powodziami, zapewniają dostęp do wody, wspierają działalność przemysłową, a także stwarzają przestrzeń dla rekreacji i rozwoju lokalnych społeczności.

Funkcje zbiorników wodnych - opisy do rozwinięcia

ochrona przeciwpowodziowa

ochrona przeciwpowodziowa

Jedną z głównych funkcji zbiorników jest ochrona przeciwpowodziowa. Podczas powodzi ilość wody dostarczanej do rzeki jest zbyt duża i występuje ona z koryta, zalewając tereny nadrzeczne. Wybudowany na rzece zbiornik umożliwia zatrzymanie przechodzącej fali powodziowej i uchronienie położonych poniżej zapory terenów przed zalaniem. Znaczenie tego typu zbiorników jest zależne od pojemności wody, którą mogą zatrzymać. Dlatego budowane są zwykle na rzekach górskich. Najlepszym miejscem na lokalizację zapory jest zwężenie doliny. Dzięki temu krótka, ale wysoka zapora sprawia, że zbiornik jest głęboki, a przez to bardzo pojemny.

Przykłady zapór - galeria zdjęć

R14MN5DJFPJBG

Zdjęcie przedstawia zaporę na rzece Kolorado. Zapora jest bardzo wysoka i rozbudowana. Po jednej jej stronie widoczny jest zbiornik wodny. W tle krajobraz górski.

R1dwkXIGhNv43

Zdjęcie przedstawia zaporę Zbiornika Solińskiego. Zapora jest wysoka i zbudowana z betonu. Na jej szczycie znajduje się budynek. W tle widoczny krajobraz górski.

produkcja energii elektrycznej

produkcja energii elektrycznej

Zbiorniki, które posiadają wysoką zaporę, wykorzystywane są często do produkcji energii elektrycznej.  Źródłem energii elektrycznej jest w tym wypadku siła płynącej wody, która jest tym większa, im wyższa różnica wysokości, którą pokonuje woda.  Ten rodzaj energetyki jest obecnie jedną z alternatyw dla elektrowni cieplnych, które negatywnie wpływają na stan środowiska przyrodniczego.

Przykłady elektrowni - galeria zdjęć

R1LMgfXrFLfmA

Zdjęcie przedstawia zaporę na rzece Jangcy. Ta zapora przypomina swoją zabudową mały port morski. Zapora jest jednocześnie hydroelektrownią. Po obu jej stronach widoczna jest woda rzeki.

R1dYb6PK9LwHq

Zdjęcie przedstawia elektrownię na rzece Parana. Elektrownia oddziela wodę, widoczna jest duża różnica w poziomach wody po obu stronach zapory. Wokół znajdują się zielone tereny i lasy.

usprawnienia transportu rzecznego

usprawnienia transportu rzecznego

Zbiorniki gromadzące duże ilości wody mogą być wykorzystywane także do usprawnienia transportu rzecznego. Dla żeglugi śródlądowej szczególnie niekorzystne są duże wahania przepływów i poziomów wody. Powoduje to konieczność wstrzymywania transportu na rzekach, zwłaszcza podczas występowania niskich stanów wody. W takich warunkach wzrasta bowiem ryzyko natrafienia na płycizny i uszkodzenia barki czy statku. Dzięki sztucznym zbiornikom wodnym można to niebezpieczeństwo zminimalizować. Zgromadzona w okresach jej nadmiaru woda może podczas suszy być stopniowo wypuszczana ze zbiornika i utrzymywać poziom pozwalający na żeglugę po rzece.

zaopatrywanie w wodę ludności i rolnictwa

zaopatrywanie w wodę ludności i rolnictwa

Dodatkową funkcją zbiorników może być zaopatrywanie w wodę ludności i rolnictwa. Na skutek zmian klimatycznych i niewłaściwego użytkowania wód śródlądowych woda pitna staje się dobrem deficytowym. Sztuczne zbiorniki zapewniają ciągłość dostaw wody do wielkich miast.

Na obszarach deficytowych sztuczne zbiorniki umożliwiają uprawę ziemi. Tego typu konstrukcje budowano już w starożytności na Bliskim Wschodzie. Zgromadzona w nich woda zaopatrywała ludność w wodę pitną i służyła do nawadniania pól. W podobny sposób użytkowane są zbiorniki także współcześnie.

woda dla przemysłu

woda dla przemysłu

Duże zasoby wodne są niezbędna dla przedsiębiorstw chemicznych, celulozowo‑papierniczych i elektrowni cieplnych oraz atomowych, w których woda wykorzystywana jest w systemach chłodzenia. Dlatego w pobliżu zbiorników sztucznych powstają zakłady przemysłów wodochłonnych. W Polsce funkcję taką spełniają zbiorniki Goczałkowicki i Świnna Poręba, skąd woda przesyłana jest do miast Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, czy też zbiornik Dobrzyce zaopatrujący w wodę Kraków.

rekreacja

rekreacja

Dodatkowo utworzenie sztucznych akwenów wodnych może służyć mieszkańcom jako miejsce relaksu i wypoczynku. Nad brzegami takich zbiorników powstają miejsca plażowania i ośrodki wypoczynkowe. Budowane są przystanie i mariny, dzięki czemu można uprawiać sporty wodne. Popularne jest żeglarstwo, windsurfing, kitesurfing oraz sporty podwodne, np. nurkowanie. Z obecności zbiorników korzystają również miłośnicy wędkarstwa.

Jeziora sztuczne na świecie

Najpotężniejsze sztuczne zbiorniki na świecie zbudowano na zasobnych w wodę rzekach Afryki, Azji i Ameryki. Również w Europie istnieją liczne zbiorniki wodne, jednak działają one na mniejszą skalę.

Największe na świecie zbiorniki wodne retencyjne to Kariba na Zambezi, Bracki na Angarze. Największym zbiornikiem wodnym przepływowym jest Zbiornik Samarski na Wołdze. Natomiast do najważniejszych jezior zaporowych należą: Nasera na Nilu, Wolta w Ghanie oraz system zbiorników na Missouri, Tennessee, Kolumbii i Kolorado w USA.

W Polsce także istnieją sztuczne zbiorniki. Największym takim obiektem pod względem powierzchni jest Jezioro Włocławskie, które pełni funkcję retencyjną i energetyczną. Warte uwagi jest również Jezioro Solińskie w województwie podkarpackim. Jest największym jeziorem antropogenicznym pod względem pojemności w Polsce.