Jakie zadania i kompetencje mają poszczególne szczeble samorządu terytorialnego?

Reforma samorządowa była jedną z najważniejszych przeprowadzonych w Polsce po 1989 r.

Początkowo ograniczała się jedynie do poziomu gminy. Podstawą jej była nowela konstytucyjna z 8 marca 1990 r. oraz uchwalona tego samego dnia ustawa o samorządzie gminnym. W 1998 r. przeprowadzono drugi etap reformy, której elementem była reforma podziału terytorialnego kraju. Zostały wprowadzone powiaty, liczbę województw zmniejszono z 49 do 16. Od 1 stycznia 1999 r. funkcjonuje w Polsce trójszczeblowy samorząd terytorialny: gmina – powiat – województwo.

W każdym państwie demokratycznym ważną rolę odgrywają działania obywateli. To niezbędny element sprawnego funkcjonowania państwa i budowania społeczeństwa obywatelskiego. Dlatego tak istotne są wszelkiego rodzaju samorządy. Uczą odpowiedzialności za decyzje podejmowane dla wspólnego dobra.

Funkcjonowanie samorządu terytorialnego w Polsce opiera się na zasadzie pomocniczości (subsydiarności).

Zasady pomocniczości oznacza, że samorząd powiatowy oraz wojewódzki powinny realizować tylko takie zadania, które nie mogą być skutecznie wykonane na poziomie gminy.

Artykuł 166 Konstytucji RP wskazuje, że jednostki samorządu terytorialnego wykonują zadania własne, czyli zadania publiczne służące zaspokajaniu potrzeb mieszkańców. Na przykład do zadań własnych gminy należy budowa i utrzymanie dróg gminnych. To jedna z największych bolączek kierowców po okresie zimowym. Mieszkańcy większości gmin spotykają się z podobnymi utrudnieniami, a nie zawsze wiedzą, kto za takie prace odpowiada. Inne zadania własne to chociażby budowa i utrzymanie mieszkań komunalnych i organizacja imprez kulturalnych.

Ponadto na podstawie ustawy można zlecić jednostkom samorządu terytorialnego wykonywanie innych zadań publicznych, jeżeli wynika to z uzasadnionych potrzeb państwa. Mamy wtedy do czynienia z zadanie zlecone wykonywanymi na koszt budżetu państwa i pod kontrolą organów administracji rządowej. Są to np.:

Kompetencje na tym szczeblu samorządu terytorialnego dotyczą zaspokajania potrzeb zbiorowych mieszkańców.

Powiat wykonuje zadania publiczne, które mają charakter ponadgminny.

Porównanie kompetencji gminy i powiatu pokazuje, że istnieją obszary, w których swoje zadania wykonują obie jednostki samorządowe. Jedną z nich jest edukacja. W praktyce podział zadań wygląda w ten sposób, że do gminy należy prowadzenie przedszkoli oraz szkół podstawowych, a do powiatów – szkół ponadpodstawowych. Natomiast miasta na prawach powiatu wykonują kompetencje zarówno gminy, jak i powiatu. Oznacza to, że w wypadku edukacji, miasta na prawach powiatu prowadzą wszystkie placówki oświatowe – od przedszkoli po szkoły ponadpodstawowe.

Jednym z najważniejszych zadań samorządu wojewódzkiego jest określenie strategii rozwoju województwa. Powinna ona służyć:

Ponadto samorząd województwa wykonuje zadania o charakterze wojewódzkim w obszarach należących do gmin i powiatów.

Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden element samorządu – jednostkę pomocniczą gminy. Jak sama nazwa wskazuje, mają one charakter pomocniczy – służyć powinny transmitowaniu informacji od obywateli do władz samorządowych, a także aktywizacji mieszkańców na bardzo lokalnym poziomie. W Polsce tego typu jednostki mogą, ale nie muszą być stworzone przez gminę. W zależności od charakteru gminy może to być sołectwo (gminy wiejskiej), osiedle lub dzielnica (gminy miejskie). W przypadku miasta stołecznego Warszawy obowiązują inne zasady. Są one regulowane przez odrębne przepisy. Jednostki pomocnicze mają w swojej strukturze organ uchwałodawczo‑kontrolny (np. radę osiedla) i wykonawczy (np. zarząd osiedla lub sołtysa).

We współczesnych państwach demokratycznych władza lokalna jest podzielona między organy administracji rządowej i organy samorządowe, reprezentujące interesy społeczności lokalnej, przez nią wybierane i kontrolowane. Od 1 stycznia 1999 r. w Polsce obowiązuje trójszczeblowy podział terytorialny państwa. Gminy, powiaty oraz miasta na prawach powiatu są zarządzane przez władzę samorządową, na szczeblu województwa mamy do czynienia z podziałem zadań między jednostkami władzy samorządowej (sejmik, zarząd województwa, marszałek województwa) oraz organami administracji rządowej (wojewoda). W ciągu ostatnich lat postępuje proces przekazywania kompetencji i zadań administracji rządowej na rzecz samorządów.