Jakie są charakterystyczne cechy ustroju totalitarnego i autorytarnego?

Podporządkowani Związkowi Sowieckiemu polscy komuniści rządzili Polską przez 45 lat, od roku 1944 do 1989. Stworzony przez nich system rządów, niedemokratyczny i oparty na całkowitej kontroli partii komunistycznej nad sprawami państwa, zmieniał swój charakter. Najbardziej radykalną i najbliższą wzorcowi totalitaryzmu formę przybrał on w tak zwanym okresie stalinowskim trwającym od 1948 do 1956 r., kiedy to w ścisły sposób realizowano model państwa komunistycznego stworzony przez Józefa Stalina. Po 1956 r. rządy komunistów w Polsce przyjęły formę autorytarną.

Jednym z fundamentów systemu stalinowskiego w Polsce był aparat terroru. Przemoc polityczna była dla komunistów naturalnym składnikiem rewolucji. Próbowano ją usprawiedliwiać rzekomą obroną władzy czy brakiem możliwości pokojowego przeobrażenia społeczeństwa.

Jednym z najważniejszych sposobów utrzymania poparcia społecznego w państwie totalitarnym jest indoktrynacja. Celem tego procesu jest wpojenie jednej, obowiązującej wszystkich ideologii. W przypadku totalitaryzmu celem nadrzędnym jest zastąpienie ideologią wszystkich wyznawanych przez dane społeczeństwo religii. Indoktrynacja zaczyna się we wczesnym dzieciństwie. Zdaniem psychologów człowiek zaczyna odbierać bodźce społeczne, zapamiętywać wydarzenia i emocje w wieku około trzech lat. Dlatego w państwach totalitarnych dzieci w tym wieku są obejmowane wychowaniem przez państwo.

Lokalny kult jednostki dotyczył Bolesława Bieruta. Jedna z piosenek okresu lat 50. sławiła go w następujących słowach:

Państwo totalitarne przygotowuje obywateli do walki z wrogiem zewnętrznym. W systemie totalitarnym władza musi dbać o stałe poparcie obywateli, a jednocześnie ogranicza ich prawa i wolności i wykorzystuje kanały przekazu do usprawiedliwienia swoich działań. W tym celu kreuje wroga zewnętrznego, który zagraża interesom państwa i bezpieczeństwu (w wymiarze militarnym lub ekonomicznym) obywateli. Mają oni wierzyć, że rządzący, ograniczając prawa i kontrolując życie społeczeństwa, dba o jego interesy.  Wykorzystywano do tego propagandę. Przede wszystkim w Polsce funkcjonował monopol informacyjny, możliwy dzięki nacjonalizacji środków przekazu, przydziałom papieru, a może przede wszystkim wskutek funkcjonowania cenzury. Starano się narzucić odpowiednią wizję świata. Straszono 'zgniłym imperializmem', wskazując na dowody złej woli Zachodu, jak choćby zrzucenie stonki na polskie pola przez amerykańskie samoloty, tzw. żuczek kolorado. Media zachęcały do właściwych socjalistycznych zachowań, piętnując te złe: pokazywano przykłady 'sabotażystów sypiących piasek w tryby maszyn', kułaków chowających mięso i zboże.

Społeczeństwo w państwie totalitarnym jest wszechstronnie kontrolowane przez państwo. W naszych wyobrażeniach dzieje się to dzięki działaniu rozbudowanego aparatu bezpieczeństwa. Rzeczywiście, odgrywa on ogromną rolę w utrzymywaniu obywateli w posłuszeństwie przez zastraszanie i aresztowania potencjalnych działaczy opozycji. Zwróćmy jednak uwagę, że w państwie totalitarnym, gdzie kontrolowana jest każda sfera życia społecznego, liczebność służb specjalnych musiałaby być ogromna, a przecież państwo musi spełniać również inne funkcje. Dlatego mobilizacja społeczeństwa, którą państwo kieruje, odnosi się również do relacji międzyludzkich. Obywatele kontrolują się wzajemnie, istnieje szeroko rozbudowana sieć tajnych współpracowników, a donosicielstwo jest promowane przez państwo nagrodami finansowymi. Charakterystykę tego typu działań można zauważyć w literaturze pięknej.

W społeczeństwie totalitarnym jednostka czuje się przez cały czas obserwowana, nie może nikomu zaufać i ciągle powinna popierać politykę państwa – z wpojonego przez państwową propagandę przekonania lub ze strachu przed represjami. System totalitarny niszczy jednostkę i wciela ją jako bezrefleksyjny trybik do maszyny państwa.

Stalinizm w Polsce opierał się także na propagandzie. Przemoc, represje i terror miały zastraszyć społeczeństwo, indoktrynacja zaś miała zmienić sposób myślenia o świecie. Komuniści mieli ambicje stworzenia tzw. nowego człowieka, dostosowanego do realiów życia w socjalizmie, który mógłby być wyrazicielem nowych ideałów. Aparat propagandy stanowił istotną część aparatu partyjnego, czemu sprzyjał monopol komunistów na środki masowego przekazu – posiadanie i kontrola prasy, radia, produkcji filmowej, drukarni, cenzurowanie czy represjonowanie alternatywnych źródeł informacji.

Jednym z fundamentów systemu stalinowskiego w Polsce był aparat terroru. Przemoc polityczna była dla komunistów naturalnym składnikiem rewolucji. Próbowano ją usprawiedliwiać rzekomą obroną władzy czy brakiem możliwości pokojowego przeobrażenia społeczeństwa. Wykorzystano w ten sposób wypracowaną przez Stalina w latach 30. zasadę mówiącą o tym, że walka klasowa zaostrza się w miarę postępów w budowie socjalizmu. Oznaczało to, że im władza komunistów stawała się silniejsza, tym bardziej była zagrożona. Dawało to wygodne usprawiedliwienie dla kolejnych fal represji obejmujących nowe środowiska.

Drugi z niedemokratycznych systemów politycznych – autorytaryzm – nie oddziałuje tak mocno na społeczeństwo. Opiera się na autorytecie jednostki, lecz nie buduje mitu nieomylnego przywódcy, któremu oddaje się niemal boską cześć. Władza scentralizowana jest w rękach przywódcy i jego najbliższego środowiska. Decyzje przywódcy autorytarnego zatwierdzane są przez podporządkowany mu parlament.

W systemie tym państwo kształtuje w obywatelach poddańczą kulturę polityczną, która nie wymaga od obywateli angażowania się w życie publiczne. Autorytarny przywódca oczekuje od obywateli, żeby uczestniczyli w cyklicznych wyborach, które w autorytaryzmie się odbywają, ale nie są to wybory rywalizacyjne tak jak w reżimie demokratycznym, ponieważ nie ma alternatywy politycznej. Obywatele mogą co prawda tworzyć partie polityczne – pod warunkiem jednak, że partia przywódcy ma charakter hegemoniczny. Przywódca pozostawia decyzjom jednostek ich życie prywatne i religię.

Oznacza to, że państwo nie próbuje wpajać obywatelom jednej ideologii. Jest raczej zadowolone, gdy obywatele nie interesują się sprawami publicznymi, są zajęci wyłącznie życiem prywatnym i dbałością o odpowiedni jego poziom. I tu państwo autorytarne interweniuje. Zarówno psychologowie, jak i politolodzy oraz socjolodzy nie mają wątpliwości, że dla trwałości autorytaryzmu konieczne jest zaspokojenie podstawowych potrzeb materialnych obywateli. Dopóki obywatele nie mają problemów z utrzymaniem się, nie angażują się w życie publiczne. Natomiast w obliczu kryzysu mogą zacząć się protesty. 

Społeczeństwo autorytarne nie jest wolne od donosicielstwa, również honorowanego przez państwo, czy działań represyjnych aparatu przymusu. Jednak działają one reaktywnie, kiedy pojawiają się opozycjoniści mający program niezgodny z interesami rządzących. Przeciwnie jest w totalitaryzmie, kiedy państwo reaguje, zanim opozycja podejmie jakiekolwiek działania. Społeczeństwo w państwie autorytarnym cieszy się więc pewną złudną sferą wolności politycznych (cykliczne, ale nie rywalizacyjne wybory) i wolnościami osobistymi. Pod warunkiem jednak, że nikt nie próbuje wykorzystywać ich wbrew interesom rządzących.

Przeciwieństwem reżimu demokratycznego jest autokracja. W pojęciu tym można zawrzeć elementy zawłaszczenia władzy jako przeciwstawne powołaniu jej w wolnych wyborach, a także odrzucenie zasady podziału władz, odpowiedzialności rządzących i ochrony praw obywatelskich. Są to cechy totalitaryzmu i autorytaryzmu.

Do analizy reżimów niedemokratycznych (autokracji) nie można zastosować kryteriów typowych dla demokracji. Charakteryzują się one niskim stopniem sformalizowania. W ich opisie przeważa analiza faktów, zjawisk i procesów politycznych.

W totalitaryzmie ideologia jest wszechobecna i determinuje życie społeczne. Wyjaśnia rzeczywistość, co upodabnia ją do religii. Ideologia w totalitaryzmie legitymizuje rządzących i uzasadnia stosowanie masowego terroru. Jest również głównym czynnikiem stałej, masowej mobilizacji społeczeństwa.