Jakie są podstawowe wartości i zasady demokratycznego państwa prawa?

Pojęcie wolności może być rozumiane na wiele sposobów, a jego interpretacja będzie zależała od różnych czynników, indywidualnych dla każdego człowieka. Oto kilka przykładowych wolności, które pojawiają się w dialogu publicznym:

Wartość ta jest jedną z podstawowych dla demokracji. Jej realizacja odbywa się na wielu płaszczyznach. Podstawową jest płaszczyzna prawna, która zakłada równość wszystkich jednostek wobec prawa. Na płaszczyźnie społecznej równość oznacza jednakowy dostęp obywateli do instytucji społecznych, dóbr materialnych i duchowych. W rozumieniu politycznym zasada równości odnosi się do tego, że każdy ma takie samo prawo uczestniczenia w życiu politycznym.

Kolejna z wartości demokratycznych jest dość trudna do zidentyfikowania. Już Platon i Arystoteles zastanawiali się nad tym, czym jest sprawiedliwość i jakie są jej formy. Według rzymskiego jurysty Ulpiana „sprawiedliwość jest określoną stałą wolą rozdzielania każdemu tego, co mu się należy”. Sprawiedliwość jest więc najczęściej rozumiana jako uczciwe i prawe postępowanie. To zasada moralna domagająca się poszanowania praw innych, właściwego podziału dóbr materialnych, równości szans i uprawnień. Dotyczy to zarówno relacji między obywatelami, jak i między obywatelem a instytucją państwa.

Wywodzące się z języka greckiego słowo „demokracja” dosłownie oznacza władzę ludu (demos – lud, kratos – władza). Zasada suwerenności narodu oznacza, że to naród (lud) w państwie demokratycznym powinien być suwerenem, czyli władcą. Nie musi on oczywiście władzy tej sprawować bezpośrednio we wszystkich kwestiach. O ile w starożytnych Atenach było możliwe zaangażowanie wszystkich obywateli do podejmowania decyzji dotyczących losów polis, o tyle we współczesnych wielomilionowych państwach byłoby to na pewno bardzo kosztowne i trudne do zorganizowania, jeśli nie niemożliwe. Władza sprawowana jest więc w takich państwach przez wybranych przez lud przedstawicieli. Władza zwierzchnia, dająca możliwość wyznaczania, kontrolowania i rozliczania tych reprezentantów, pozostaje jednak w rękach obywateli.

Zasada przedstawicielstwa (reprezentacji) jest uzupełnieniem zasady suwerenności narodu, koniecznym ze względu na liczebność współczesnych narodów. Oznacza ona, że władza ludu może być realizowana przez wybranych przezeń przedstawicieli. Co jednak ważniejsze, oznacza to zobowiązanie tych przedstawicieli do działania w interesie ludu, który reprezentują, nie zaś wyłącznie własnym.

Aby zasada przedstawicielstwa mogła być właściwie realizowana, konieczne jest zapewnienie, że w przestrzeni publicznej działać mogą partie polityczne reprezentujące zróżnicowane poglądy polityczne – tak aby obywatele mieli rzeczywistą możliwość wyboru swoich reprezentantów. Ważne również, by pluralizm polityczny nie był jedynie pozorny – partie polityczne w państwie demokratycznym powinny oferować obywatelom różne koncepcje rozwiązywania problemów życia społeczno‑politycznego. 

W demokracji decyzje podejmowane są na zasadzie większości. Nikt nie kwestionuje tego mechanizmu – trudno oczekiwać, by wszyscy byli zgodni w każdej rozważanej kwestii, trzeba więc znaleźć jakieś wyjście z potencjalnego impasu, a zasada, według której decyzje w imieniu ogółu podejmuje większość, jest logiczna i łatwa do zastosowania. 

Jednak jeśli podczas większościowego podejmowania decyzji zlekceważymy zupełnie poglądy i potrzeby mniejszości to wtedy jest to dyktatura większości, a nie demokracja. Poszanowanie praw mniejszości poprzez uwzględnienie, o ile to tylko możliwe, ich żądań i potrzeb w podejmowanych decyzjach jest więc tym, co demokrację odróżnia od dyktatury. Dbałość o prawa mniejszości jest w demokracji obowiązkiem większości.

Trójpodział władzy to zasada, według której legislatywa, egzekutywa i judykatywa sprawowane są przez niezależne i mogące wzajemnie się równoważyć organy. To mechanizm ograniczenia władzy powierzonej naszym przedstawicielom, konieczny w demokracji pośredniej. Skupienie zbyt wielu lub wszystkich uprawnień w rękach jednego organu skutkuje zbyt dużą jego władzą, co mogłoby prowadzić do jej nadużycia względem obywateli.

Zasada konstytucjonalizmu głosi, że konstytucja jest nadrzędnym względem pozostałych aktem prawnym w państwie, a wszystkie akty niższego rzędu muszą być z nią zgodne. W ten właśnie sposób ustalona została jej szczególna moc. Jednak w zasadzie konstytucjonalizmu nie chodzi jedynie o wprowadzenie hierarchii aktów prawa, pozwalającej na rozstrzyganie sprzeczności norm prawnych w przypadku wystąpienia kolizji.

Ustawa zasadnicza oprócz szczególnej mocy charakteryzuje się również szczególną treścią i formą – reguluje ona najważniejsze z punktu widzenia funkcjonowania państwa i obywateli zasady, a jej uchwalenie lub zmiana jest trudniejsza niż w przypadku zwykłych ustaw. Dzięki temu konstytucja stanowi pewne ramy prawne, w granicach których mogą poruszać się rządzący, stanowiąc, wykonując lub stosując prawo. 

Państwo prawa to przede wszystkim państwo praworządne, a więc takie, w którym rządzi prawo. Stwierdzenie takie nie jest jedynie pustosłowiem czy tautologią, oznacza bowiem, że prawo stoi ponad władzą (rządzącymi), a nie władza (rządzący) ponad prawem. Organy władzy publicznej muszą więc w swoich działaniach poruszać się wyłącznie w granicach i na podstawie prawa. Nie wolno im go łamać, ale nie wolno im również podejmować żadnych działań, do których nie zostały – bezpośrednio lub pośrednio – upoważnione przez suwerena.

Polska ma republikańską formę ustroju i jest demokratycznym państwem prawnym, a jej ustrój opiera się na regułach sprawiedliwości społecznej. Do najważniejszych zasad ustroju politycznego należą:

Dyskusja, głosowanie, podejmowanie decyzji większością głosów to procedury charakterystyczne dla demokratycznych społeczności. Należy jednak pamiętać,
że wola większości nie może naruszać praw i wolności tych, którzy stanowią mniejszość. Ochrona praw jednostek, praw mniejszości stanowi fundament nowocześnie rozumianego państwa demokratycznego. Demokrację większościową zastąpiła demokracja konstytucyjna (liberalna).

Główną różnicą między demokracją większościową a konstytucyjną  jest zakres władzy większości. W demokracji większościowej priorytetem jest skuteczność rządzenia i bezpośrednie realizowanie woli największej grupy obywateli, co w skrajnych przypadkach pozwala na ograniczanie praw mniejszości zwykłym głosowaniem. Z kolei demokracja konstytucyjna wprowadza sztywne bariery prawne, które chronią jednostkę przed arbitralnymi decyzjami władzy. W tym modelu nawet miażdżąca większość nie może legalnie naruszyć podstawowych wolności zapisanych w konstytucji, a nad zgodnością tworzonego prawa z ustawą zasadniczą czuwają niezależne sądy i trybunały.

W życiu każdego człowieka bardzo ważną rolę odgrywają wartości, które wyznaje. Ich korzenie najczęściej sięgają religii, systemu wartości oraz ustroju politycznego, w jakim jednostka funkcjonuje. Pojęcie wartości demokratycznych jest trudne do zdefiniowania, ponieważ każdy może zwrócić uwagę na inny aspekt demokracji. Historyk Norman Davies tak scharakteryzował wartości demokratyczne:

Innymi słowy, wartości demokratyczne są uzależnione od osób, które tworzą demokrację w danym państwie.