Steve Reich & John Cage- aleatoryzm/awangarda – dwa kierunki eksperymentów w muzyce amerykańskiej.
W samym sednie
Muzyki amerykańskiej ciąg dalszy...
John Cage i Steve Reich reprezentują dwa odmienne podejścia do eksperymentów w muzyce amerykańskiej XX wieku, jednak obaj kwestionowali tradycyjne pojęcia melodii, rytmu i harmonii.
Cage, wykorzystując aleatoryzmaleatoryzm i element przypadku, pokazywał, że muzyka może powstać z dowolnych dźwięków, a cisza i przypadkowe zdarzenia stają się równorzędnym materiałem muzycznym, co sprawia, że utwór jest otwarty na nieprzewidywalność i filozoficzną refleksję nad czasem i przestrzenią dźwięku.
Z kolei Reich jako przeciwieństwo Cage'a- obok Ph. Glassa, T. Rileya i L.M. Younga jest jednym z twórców i głównych reprezentantów kierunku minimalistycznego w muzyce amerykańskiej, który stawiał na ograniczony materiał, powtarzalność i procesualność, rozwijając techniki takie jak fazowaniefazowanie, które w prosty, systematyczny sposób generują złożone struktury rytmiczne i harmoniczne, angażując słuchacza w obserwację ewolucji motywu.
Podczas, gdy Cage stawiał na przypadek i losowość, Reich poszukiwał porządku i transformacji w obrębie powtarzalnych elementów; mimo to obaj kompozytorzy zbliżali się do idei redefinicji muzyki- Cage poprzez otwartość i akceptację chaosu, Reich poprzez świadome wydobycie złożoności z prostoty. W efekcie zarówno Cage, jak i Reich pokazali, że muzyka współczesna nie musi podporządkowywać się tradycyjnym regułom kompozycji, a proces i percepcja słuchacza stają się równie ważne jak sam dźwięk.
Z racji poświęcenia wcześniejszego materiału Johnowi Cage'u przyjrzyjmy się drugiemu z wymienionych kompozytorów.
Kontekst historyczny i przełomowy, w którym tworzył Reich.
Steve (Michael ) Reich [rajk] rozpoczynał swoją twórczość w latach 60., w okresie gwałtownych przemian społecznych i kulturowych w Stanach Zjednoczonych. To czas wojny w Wietnamie, ruchów praw obywatelskich, rewolucji młodzieżowej i rozwoju mediów elektronicznych.
W tym samym czasie technologia nagrań magnetofonowych umożliwiała eksperymenty z powtarzaniem dźwięków i manipulacją taśmą. Reich wykorzystał te możliwości w swoich wczesnych utworach, takich jak It’s Gonna Raini, Come Out, w których nagrania mowy stawały się materiałem muzycznym.
Biografia i rozwój artystyczny Ten historyczny moment był przełomowy: społeczne i technologiczne zmiany inspirowały kompozytorów do przedefiniowania muzyki- od utworu jako zamkniętej struktury do muzyki jako procesu. Minimalizm Reicha powstał w dialogu z tymi przemianami: prostota i powtarzalność stały się odpowiedzią na chaos i szybko zmieniający się świat.
Biografia i rozwój artystyczny Steve'a Reich'a.
Steve Reich urodził się 3 października 1936 roku w Nowym Jorku. Już od najmłodszych lat fascynowała go muzyka: uczył się gry na fortepianie i perkusji. W okresie licealnym odkrył zainteresowanie zarówno muzyką klasyczną, jak i eksperymentalnymi formami muzycznymi. W wieku 14 lat rozpoczął naukę gry na perkusji pod wpływem bebopu oraz wykonawców: Miles Davis, Charlie Parker, John Coltrane. Słuchał muzyki poważnej z okresu baroku oraz późniejszej i zaczynał marzyć o karierze kompozytora. Interesował się jazzem, uczył się gry w tym stylu na perkusji pod okiem Rolanda Kahloffa, muzyka Filharmonii Nowojorskiej. W wieku 15 lat założył swój pierwszy zespół grający bebop.
W latach 1953‑1957 studiował na Cornell University, zdobywając wykształcenie z filozofii (m.in na temat myśli austriackiego filozofa Ludwiga Wittgensteina), jednocześnie uczestnicząc w kursach muzycznych. Następnie kontynuował studia kompozycyjne w Juilliard School of Music u Vincenta Persichettiego, a później w Mills College w Kalifornii. Studia w Kalifornii pozwoliły Reichowi zetknąć się z ówczesnymi trendami awangardowymi, w tym z eksperymentami z taśmą i dźwiękiem elektroakustycznym. W 1963 Steve Reich rozpoczął współpracę z San Francisco Tape Music Center.
Prowadził eksperymenty z muzyką konkretną i elektroniczną. Efektem tych prób był pierwszy utwór kompozytora Pitch Charts, napisany na dwa dowolne instrumenty. W tym samym roku napisał również ścieżkę dźwiękową do filmu The Plastic Haircut. W 1964, współpracując z Terrym Rileyem, wziął udział w premierze jego utworu pt. In C, który stał się symbolem minimalizmu w muzyce. W 1965 roku Steve Reich zaprezentował publiczności swój pierwszy znaczący utwór- It's Gonna Rain. Kompozycja, trwająca ponad siedemnaście minut i podzielona na dwie części, oparta jest na technice zapętlonych fraz, które w pierwszej części są krótsze, a w drugiej wydłużone. Reich korzystał z taśmy zawierającej nagranie ulicznego kaznodziei z przedmieść San Francisco, opowiadającego apokaliptyczną wizję deszczu bomb. Nagranie zostało zapętlone i przesunięte przy użyciu dwóch prostych magnetofonów. Początkowo dźwięk wydaje się chaotyczny, a warstwa rytmiczna, choć początkowo uporządkowana, stopniowo ulega podziałowi i przekształceniu. Dzięki tym zabiegom powstaje wrażenie chaosu, który jednak jest w pełni kontrolowany przez kompozytora.
Podobną technikę Reich zastosował rok później w utworze Come Out (1966), wykorzystując nagranie głosu Daniela Hamma, uczestnika zamieszek w Harlemie z 1964 roku, opisującego swoje zatrzymanie i pobicie przez policję. Tu również Reich zastosował eksperymenty z taśmą tworząc nagranie mowy, powtarzane w pętli i przesuwane w czasie (phasing)-stające się tym samym redefinicja muzyki, traktowaniem mowy, jako materiału muzycznego.
W 1966 roku Reich założył zespół Steve Reich and Musicians, co umożliwiło mu prezentowanie własnych utworów w spójny, profesjonalny sposób. W kolejnych latach kompozytor rozwijał swoją estetykę poprzez podróże do Afryki (perkusja Ewe w Ghanie), zainteresowanie muzyką gamelanową oraz badanie śpiewu psalmów hebrajskich i recytacji liturgicznych, co znacząco wpłynęło na jego późniejsze utwory wokalno‑instrumentalne.
W siedemdziesiąte urodziny kompozytora przypadające na rok 2006, zorganizowano festiwale i koncerty jego muzyki na całym świecie. W 2008 kompozytor przekazał dokumentację swojej twórczości (zawierającą m.in. autografy utworów, listy, nagrania oraz ikonografię) Fundacji Paula Sachera w Bazylei. W 2011 Reich był gościem 9. edycji festiwalu Sacrum Profanum w Krakowie, poświęconej muzyce amerykańskiej, na której były wykonywane jego utwory (m.in. wideoopera Three Tales). W 2016 otrzymał godność Deb’s Composer’s Chair w Carnegie Hall; stanowisko to sprawował do 2017. W sezonie koncertowym 2016/2017, z okazji 80. urodzin kompozytora, odbyło się ponad 400 koncertów jego muzyki w ponad 20 krajach całego świata (m.in. serie koncertów i festiwale w Nowym Jorku, San Francisco, Londynie, Paryżu, Tokio, Kolonii i Toronto).
Estetyka i techniki kompozytorskie Steva Reich'a.
Reicha należy znać za jednego z głównych przedstawicieli minimalizmu w muzyce amerykańskiej, którego cechy można opisać w następujący sposób:
Ograniczenie materiału muzycznego: Reich używa prostych motywów, niewielkiej liczby dźwięków lub akordów, które są wielokrotnie powtarzane.
Repetytywność i przesunięcia fazowe (phase shifting): fragmenty muzyczne powtarzają się w różnych głosach, ale z niewielkim przesunięciem czasowym. Efektem jest pojawienie się nowych rytmów, struktur harmonicznych i faktur.
Procesualność: muzyka traktowana jest jako proces, który rozwija się w czasie. Zmiany zachodzą stopniowo, a słuchacz obserwuje ewolucję motywu lub fazy.
Zainteresowanie rytmem i pulsacją: inspirowany muzyką afrykańską i gamelanową Reich kładzie silny nacisk na rytm i powtarzalne sekwencje perkusyjne.
Minimalizm w dużych strukturach: nawet rozbudowane utwory, takie jak Music for 18 Musicians, zachowują minimalistyczną estetykę poprzez długie akordy i powtarzalne sekwencje, które stopniowo ewoluują. Charakterystyczne cechy tego dzieła to: rozbudowana obsada, długie akordy, powolne przejścia harmoniczne — pokazuje, jak minimalistyczne zasady mogą działać na dużą skalę i w bogatej strukturze
Kluczowe utwory i eksperymenty Reich'a.
Eksperymenty z taśmą.
It’s Gonna Rain i Come Out (lata 60.) - Reich wykorzystał nagrania mowy, powtarzane w pętli i przesuwane w czasie (phase shifting).
Efekt: początkowo prosty motyw mowy stopniowo tworzy złożone wzory rytmiczne, redefiniując granice muzyki.
Muzyka instrumentalna.
Piano Phase i Violin Phase- dwie identyczne frazy powtarzane w pętli, jeden głos przesuwa się względem drugiego.
Skutek: słuchacz doświadcza stopniowych zmian w rytmie i harmonii, obserwując proces zamiast gotowego utworu.
Muzyka perkusyjna.
Drumming (1970- 971)- inspirowane muzyką afrykańską rytmy Ewe, wykorzystanie różnych rodzajów perkusji i głosu ludzkiego.
Charakter: repetytywność, przesunięcia rytmiczne i modulacje tempa tworzą złożoną fakturę dźwiękową.
Utwory wokalno‑instrumentalne i narracyjne.
Tehillim, Different Trains- połączenie głosu ludzkiego, nagrań mowy i instrumentów. Funkcja: muzyka staje się nośnikiem pamięci, historii i emocji, łącząc minimalizm z treścią narracyjną.
Cechy twórczości Johna Cage’a- w kontraście do Steve’a Reicha.
Przypadek jako zasada organizująca.
Podczas, gdy Reich dążył do porządku, przewidywalności i kontrolowanej transformacji materiału, tuż przed nim urodzony, ale już nieżyjący w naszych czasach John Cage wykorzystywał losowość, operując rzutami kości, I‑ChingI‑Ching czy przypadkowymi procesami, aby wyeliminować wolę kompozytora .
Inne działanie przypadku odnaleźć można w utworze Music for piano (1956). Było ono obecne na etapie powstawania szkicu kompozycji- Cage nakładał przezroczyste kartki z rozrzuconymi punktami na pięciolinię, jak również podczas wykonywania utworu, co wynika z wieloznaczności zapisu kompozycji. Z kolei w Koncercie fortepianowym (1958) partyturę zastępują luźne kartki, spośród których pianista wybiera każdorazowo dowolną ich liczbę, analogicznie czynią inni instrumentaliści. Pianista ma do dyspozycji 63 kartki, inni wykonawcy po kilkanaście. Co więcej przy kolejnym wykonaniu można dowolnie zmieniać obsadę, rezygnując z niektórych głosów. Każdorazowe wykonanie utworu jest całkowicie odmienne. Posłuchaj fragmentu tego muzycznego eksperymentu dźwiękowego.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DDRM2U1LO
Utwór muzyczny: Koncert fortepianowy (fragment), autorstwa Johna Cage'aWykonawca: Orchestre Philharmonique de la Radio Flamande; Michel Béroff (fortepian), pod dyrygenturą Michela Tabachnika. Koncert fortepianowy jest utworem przeznaczonym na fortepian solo i orkiestrę. Posiada szybkie tempo i instrumentalną fakturę. Cechuje się atonalnością i nowatorstwem środków kompozytorskich i wykonawczych.
Jak dalece przypadkowość i eksperyment może ewoluować w muzyce jest tego przykładem nowoczesne- dotąd nieznane stosowanie instrumentów - preparowanie fortepianu.preparowanie fortepianu.
Prezentacja Fortepianu preparowanego Johna Cage'a.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DDRM2U1LO
Otwartość formy.
W przeciwieństwie do precyzyjnie zaplanowanych procesów Reicha, Cage tworzył utwory o otwartej strukturze, w których kolejność wydarzeń, czas trwania czy przebieg muzyczny mogą ulegać zmianie w zależności od wykonania. Jednym z takich przykładów był utwór Music Walk (1958), w który działania wykonawców, realizujących utwór na fortepianie oraz na radioodbiorniku, wynikają z odczytywania informacji powstałych wskutek dowolnego przemieszczania po arkuszu z naniesionymi punktami celofanowego prostokąta, opatrzonego wcześniej zinterpretowanymi przez wykonawców znakami. W innych kompozycjach Cage wykorzystuje dźwięki elektroniczne, m.in. w Fontana Mix (1958), Cartridge Music (1962), a także plusk wody, szmery, stukot maszyny do pisania. Interesującym przykładem kompozycji aleatorycznej jest cykl Variations I‑IV (1958‑63), w którym obsada (dobór instrumentów oraz liczba wykonawców) są nieokreślone.
Dokonaj przeglądu poniżej zaprezentowanych partytur. Spróbuj je odczytać. Przypomnij sobie próby zapisu pierwszych dźwięków notacji muzycznej. Podejmij dyskusję na ten temat w formie panelu naukowego.
Dla podkreślenia prawdziwych przełomów, których autorem był właśnie Cage jest utwór HPSCHD (wymawiane jako H‑P-S‑C-H‑D lub po prostu Harpsichord, czyli klawesyn). Jest to awangardowa kompozycja multimedialna stworzona przez Cage'a i jego amerykańskiego kolegę Lejarena Hillera, łącząca dźwięki klawesynu z dźwiękami generowanymi komputerowo; powstała w latach 1967‑1969 stanowiła wręcz dzieło wywołujące szok w historii muzyki elektronicznej, wykorzystującym komputer do tworzenia partytury.
Sprawdź, czy rzeczywiście zasługuje na to miano:
Cisza, jako pełnoprawny element muzyki.
U Cage’a cisza nie jest brakiem dźwięku, lecz przestrzenią, w której pojawia się to, co jest. Reich natomiast buduje muzykę na ciągłym pulsie, repetycji i mikroprzesunięciach, rzadko dopuszczając do zaniku brzmienia. Cage nie rozróżniał muzyki i hałasu : każdy dźwięk- nawet przypadkowy, codzienny, niekontrolowany- mógł stać się częścią jego kompozycji. U Reicha materiał jest precyzyjnie wybrany i uporządkowany, choć bywa zaskakująco prosty. W twórczości Cage’a istotną rolę odgrywa działanie, nie tylko brzmienie: gest wykonawcy, sytuacja sceniczna, a nawet elementy teatralne ( tworzy tzw. performananceperformanance). Reich natomiast skupia się na brzmieniu i strukturze rytmicznej, zazwyczaj unikając teatralizacji.
Filozoficzny fundament Zen i I‑Ching.
U Cage’a wybory artystyczne mają często charakter duchowy lub filozoficzny. U Reicha dominują inspiracje rytmiczne (Afryka, gamelangamelan), strukturalne i językowe, rzadziej metafizyczne.
Podsumowanie
John Cage i Steve Reich, choć obaj należą do kanonu awangardy XX wieku, reprezentują skrajnie odmienne podejścia do komponowania. Cage dążył do wyzwolenia dźwięku z kontroli kompozytora, wprowadzał przypadek, ciszę i działania performatywne, traktując muzykę jako pole nieprzewidywalnych zdarzeń. Reich przeciwnie- budował utwory na precyzyjnych, repetytywnych strukturach, tworząc muzykę pulsującą, rytmiczną i powstającą poprzez stopniowe procesy. Tam, gdzie Cage podkreślał nieokreśloność i ulotność brzmienia, Reich dążył do klarowności, powtarzalności i percepcyjnej przejrzystości formy. Obaj jednak przełamali tradycyjne pojęcie kompozycji i otworzyli nowe kierunki myślenia o muzyce współczesnej.
Bibliografia
https://polskabibliotekamuzyczna.pl
https://taniecpolska.pl
https://sjp.pl
https://encyklopedia.pl