Po wojnie. System wersalski
Skutki I wojny światowej
Wojna się skończyła. Setki tysięcy żołnierzy wyruszyło do swoich domów. Cztery długie lata cierpieli w okopach i narażali swoje życie na polach bitew. Mieli pełne prawo czuć się jeśli nie bohaterami, to na pewno męczennikami świętej sprawy. Ten świat, za który przelewali swoją krew, niewiele miał im jednak do zaoferowania. Często po powrocie do swoich ojczyzn nie mogli znaleźć dla siebie miejsca. Nowy świat był dla wielu coraz bardziej przerażający. Wyczekiwano nadejścia kogoś, kto zapewniłby stabilizację, przywrócił dobrobyt, a przede wszystkim dałby nadzieję na przyszłość...
Wytłumaczysz skutki gospodarcze I wojny światowej.
Wyjaśnisz, dlaczego Niemcy po zakończeniu wojny tapetowali ściany banknotami.
Wskażesz nowe państwa, które powstały po I wojnie światowej.
Opiszesz, jak zmiany w technologii oraz industrializacja wpłynęły na przebieg I wojny oraz powojenną sytuację.
Krajobraz gospodarczy po wojnie
Wiele krajów wyszło z wojny z ogromnym deficytem budżetowym. Wydatki walczących państw wyniosły ponad 200 mld dolarów, z czego większośc pochodziła z kredytów. Największym wierzycielem były Stany Zjednoczone. Wbrew nadziejom po zakończeniu konfliktu długi te nie zostały umorzone, tylko odroczono w czasie ich spłatę i obniżono roczne oprocentowanie.
Spłata długu stanowiła duże obciążenie dla budżetu państw zwycięskich. Brakowało wystarczających środków na realizowanie nowych inwestycji. Rządy zaciągały więc kolejne pożyczki, popadając w jeszcze większe długi. Próbą zaradzenia problemom było dodrukowywanie pieniędzy. Nie miały one jednak pokrycia ani w zasobach budżetowych, ani w ilości towarów na rynku. W niektórych państwach inflacja osiągnęła niebotyczne rozmiary, wzrastając w porównaniu z okresem przedwojennym o miliony procent. Bardzo trudne było przywrócenie naderwanego przez inflację zaufania do pieniądza. Dotychczas zjawisko to nie było znane na szerszą skalę i dlatego wywarło ono tak duży wpływ na mentalność ludzi tamtych czasów. Jak się okazało odbudowa stabilnej waluty była znacznie trudniejsza niż odbudowa zniszczonych miast i wsi.
Tapetowanie banknotami tańsze niż tapetami
Długotrwały i bardzo zacięty konflikt doprowadził do ogromnych strat materialnych. Zniszczeniu uległa infrastruktura przemysłowa, rolnictwo, zabudowa mieszkalna, budynki użyteczności publicznej i sieć komunikacyjna. Najbardziej dotkliwe straty odniosły kraje, na terytorium których toczyła się wojna - Francja, Belgia, Polska i państwa bałkańskie. Dodatkowe trudności w okresie powojennym wynikały z konieczności przestawienia gospodarki z torów produkcji militarnej na produkcję pokojową. Wiązało się to bardzo często z zamykaniem zakładów zbrojeniowych i zwalnianiem pracowników.
Największy kryzys dotknął Niemcy oraz większość nowopowstałych państw w Europie Środkowo‑Wschodniej. Wcześniej cały ten region stanowił jedną wspólną strefę ekonomiczną, powiązaną wzajemnymi zależnościami ekonomicznymi. Po zakończeniu wojny więzy te zostały przecięte, a tworzenie nowych fundamentów pod rozwój gospodarczy następowało zazwyczaj w ogniu konfliktu z sąsiadami i w atmosferze ostrej rywalizacji na tle ekonomicznym. Ogromny kryzys gospodarczy, który ogarnął Europę po zakończeniu wojny, spowodował, że państwa coraz częściej odchodziły od zasad liberalizmu ekonomicznego. Zastąpił go interwencjonizm państwowy, polegający na tym, że rządy coraz częściej ingerowały w sprawy gospodarcze, ustanawiając np. wysokie taryfy celne na granicach. Niestety podjętą ogromnymi kosztami i ogromnym wysiłkiem odbudowę gospodarczą podkopał Wielki Kryzys Ekonomiczny z lat 1929 - 1933.
Mapa interaktywna - Europa po I wojnie światowej
Zapoznaj się z mapą interaktywną, a następnie wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z opisem mapy interaktywnej, a następnie wykonaj polecenia
Określ, jakie państwa powstały w Europie Środkowo‑Wschodniej po rozpadzie Cesarstwa Niemieckiego, Austro‑Węgier oraz carskiej Rosji.
Ustal, które z państw powstałych w Europie po I wojnie światowej istniały w przeszłości, a które nie miały wcześniejszych tradycji państwowych.
Industrializacja i wojna
I wojna światowa odsłoniła groźne oblicze industrializacji. Okazało się, że prawie wszystkie nowe wynalazki, mające służyć dobru ludzi, mogą się przyczynić do ich zagłady. Przykładem jest kolej, pozornie niemająca z wojną wiele wspólnego. Jej militarną przydatność wykazała już wojna francusko‑austriacka z 1859 r.: w ciągu zaledwie 11 dni Francuzi przewieźli do północnych Włoch 120 tys. żołnierzy. Nie zadbali jednak o transport zaopatrzenia, mieli też problem z niedostatkiem amunicji, środków medycznych i żywności. Prusacy wyciągnęli wnioski z błędów swoich przyszłych wrogów i lepiej wykorzystali kolej podczas wojen w 1866 i 1870 roku.
Zwiększenie mobilności wojska nie było jedyną zaletą kolei w czasie wojny. Wcześniej wszystkie środki niezbędne do przeprowadzenia kampanii należało zgromadzić w magazynach i transportować razem z wojskiem. Kolej umożliwiła przestawienie gospodarki na doraźną produkcję dla wojska. Żołnierze docierali na linię walk nie tylko szybciej, ale i w lepszej kondycji, ponieważ nie byli zmęczeni wielodniowym marszem. Rannych i chorych można było w miarę sprawnie ewakuować na tyły i zastępować ich zdrowymi żołnierzami. Kolej umożliwiła także zwiększenie liczebności armii. Dzięki temu w 1914 r. Niemcy zmobilizowały aż 3,4 mln żołnierzy. Wcześniej zbyt duże siły nie radziły sobie z aprowizacją.
W drugiej połowie XIX w. nastąpił gwałtowny rozwój środków łączności. Pierwszym konfliktem relacjonowanym za pomocą telegrafu była wojna krymska (1853–1856). Dzięki takim wynalazkom jak telegraf, telefon czy radio usprawniona została komunikacja na polu walki, co pozwoliło na lepszą koordynację działań.
Na początku XX w. w większości armii doceniono praktyczność maskujących kolorów umundurowania, jedynie w armii francuskiej konserwatywni oficerowie upierali się przy tradycyjnych barwach. Czerwone spodnie i kepi były doskonale widoczne, co ułatwiało celny strzał. Duże straty spowodowały, że pod koniec 1914 r. Francuzi zaczęli wprowadzać szarobłękitne uniformy.
Powstanie sztabu generalnego było chyba najważniejszą innowacją militarną w XIX wieku. Wojna stała się w tym czasie przedmiotem analiz naukowych i planowania. Industrializacja wymusiła na wojskowych potrzebę nieustannego podnoszenia kompetencji zawodowych. Instytucję sztabu generalnego powołali Prusacy po klęsce w wojnach napoleońskich, a udoskonalił ją feldmarszałek Helmut von Moltke (starszy), dowodzący kampaniami w 1864, 1866 i 1870 r. Moltke zatrudnił w sztabie najzdolniejszych oficerów frontowych. Co pewien czas kierował ich na odpowiedzialne stanowiska dowódcze, aby nie stracili bezpośredniego kontaktu z polem walki.
Do 1914 r. armie kontynentalnej Europy skopiowały pruskie wzorce, do których, oprócz sztabu generalnego, zaliczyć należy powszechny pobór, techniki mobilizacyjne i strategiczne wykorzystanie linii kolejowych. Jedynie w Wielkiej Brytanii, ufnej w siłę swej floty, lekceważono problem modernizacji armii. Dopiero porażki w przeciągającej się wojnie burskiej, toczonej z przerwami w latach 1880‑1902 w afrykańskich republikach Transwal i Orania, uzmysłowiły Brytyjczykom konieczność przeprowadzenia reform. Królewska komisja ujawniła, że armia walcząca w południowej Afryce nigdy nie opracowała planu kampanii. Na początku XX w. Brytyjczycy utworzyli sztab generalny, nadal jednak nie wprowadzili powszechnego poboru.
Wprowadzenie do użytku w drugiej połowie XIX w. szybkostrzelnych karabinów ładowanych od tyłu zmieniło sposób walki piechoty. Odtąd można było prowadzić ciągły ostrzał przeciwnika z pozycji leżącej. Pod koniec wieku piechota została wyposażona w karabiny maszynowe, które mogły oddać kilkaset strzałów na minutę. Na polu walki zaczęto stosować drut kolczasty jako ochronę przed nacierającymi piechurami. Dowódcy wojskowi nie byli jednak przygotowani na nowe warunki bitewne i stosowali taktykę z poprzedniej epoki. Zmasowane ataki piechoty ustawionej w tyralierę kończyły się masakrą żołnierzy zatrzymanych przez zasieki z drutu kolczastego i ostrzeliwanych z broni maszynowej.
I wojna światowa a sytuacja kobiet
W czasie I wojny światowej w relacjach między dwiema płciami nastąpił przełom. Kiedy miliony mężczyzn poszły na front, ich miejsca pracy zajęły kobiety. Zmienił się sposób myślenia o roli kobiety w społeczeństwie, przede wszystkim zaś inaczej zaczęły myśleć same kobiety. Przed wybuchem wojny prawa wyborcze dla kobiet były wyjątkiem – w 1869 r. przyznano je na terytorium Wyoming, w 1893 r. w Nowej Zelandii, a w 1902 r. w Australii, w 1906 r. w Finlandii, w 1908 r. w Danii i w 1913 r. w Norwegii - po wojnie stały się oczywistością. W 1917 r. przyznano je kobietom w Wielkiej Brytanii i Rosji bolszewickiej, w 1918 r. w Polsce, Niemczech, Austrii i Wielkiej Brytanii, a w 1920 r. na terenie całych Stanów Zjednoczonych.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj poniższe ilustracje, a następnie wykonaj polecenia:
Przeanalizuj poniższe źródło, a następnie wyjaśnij, dlaczego „drobni kupcy, sklepikarze i rzemieślnicy niewiele ucierpieli z powodu inflacji”.
[…] historycy się zgadzają, że rozpowszechnione przekonanie o tym, że inflacja zniszczyła klasę średnią, jest nieprawdziwe. Klasa średnia składa się z wielu różnych grup, które na bardzo różne sposoby zostały dotknięte przez spadającą wartość waluty […]. W czasie, gdy ci, którzy mieli oszczędności, zaciągnęli kredyty pod hipotekę lub byli właścicielami obligacji, stracili wszystko. […] drobni kupcy, sklepikarze i rzemieślnicy niewiele ucierpieli z powodu inflacji […]. Nie można jednak zaprzeczyć temu, że […] przyspieszyło [to] polityczny i społeczny upadek klasy średniej.
Źródło: , [w:] A. Kitson, Germany: 1858-1990: Hope, Terror, and Revival, tłum. K.Stojek-Sawicka, Oxford University Press 2001, s. 89.
Przeanalizuj poniższą tabelę. Wskaż kraj, w którym najbardziej spadła wartość pieniądza. Sporządź listę możliwych przyczyn tego stanu rzeczy.
kraj | inflacja przed stabilizacją | najwyższy nominał banknotu | data stabilizacji |
|---|---|---|---|
Niemcy W. M. Gdańska Polska Austria Węgry | ok. 30 mld % ok. 800 mln % ok. 36000% ok. 7200 % ok. 2000 % | 100 bln 10 mld 10 mln 5 mln 1 mln | 1923 1924 1924 1923 1925 |
Indeks górny Źródło: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S.B. Lenard, PWN Warszawa 1998, s. 96. Indeks górny koniecŹródło: Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S.B. Lenard, PWN Warszawa 1998, s. 96.
Przeanalizuj podane poniżej fragmenty dotyczące konsekwencji ekonomicznych I wojny światowej dla wybranych państw europejskich, a następnie wstaw w luki nazwę właściwego państwa. Wybierz spośród podanych poniżej. Uzasadnij swój wybór.
“Z chwilą odzyskania niepodległości sytuacja ekonomiczna 1. Republika Weimarska/ Niemcy, 2. Anglia, 3. Republiki Weimarskiej/ Niemcy, 4. Anglii, 5. Polska, 6. Polski [...] była bardzo zła. Historyczne zacofanie, zniszczenia wojenne i zerwanie dotychczasowych więzów gospodarczych z państwami zaborczymi spowodowały, że poziom startu [...] gospodarki był niezwykle niski. Ocenia się, że poziom produkcji przemysłowej z 1919 r. wyniósł [...] około 30% stanu z 1913 w tych samych granicach [...] W bardzo trudnych warunkach rodziła się skarbowość [...]. Konieczność stworzenia aparatu poboru podatków praktycznie od nowa przy niskim poziomie dochodów powodowała, że od początku dochody budżetu państwa były znacznie niższe od wydatków. Różnicę pokrywał tylko druk banknotów [...]”.
Tekst 2
“Po zakończeniu I wojny światowej 1. Republika Weimarska/ Niemcy, 2. Anglia, 3. Republiki Weimarskiej/ Niemcy, 4. Anglii, 5. Polska, 6. Polski przeżywała kryzys ekonomiczny. Był on słabszy niż w innych krajach, tym bardziej, że znaczną część kosztów przerzuciła [ona] na swoje posiadło kolonialne. [...] Mimo to [...] w dotkliwy sposób odczuwała gospodarcze skutki wojny, które przyczyniły się do wzrostu produkcji tylko w gałęziach przemysłu pracującego na potrzeby armii, a spadku innych działów produkcji. Ogólny wskaźnik produkcji przemysłowej w 1920 r. nie przekroczył poziomu z 1913 r. [...]
I wojna pozbawiła [to państwo] jej dawnej pozycji ekonomicznej, osłabiła jej dawne kontakty handlowe, doprowadzając do spadku eksportu. Z bankiera i wierzyciela świata stała się [...] dłużnikiem, przede wszystkim Stanów Zjednoczonych. [...] nie mogła zwycięsko konkurować w nowych, szybko rozwijających się gałęziach przemysłu (elektryczny, chemiczny, samochodowy) nie tylko z USA, ale nawet z Niemcami [...].”
Tekst 3
“Rychło po rewolucji 1. Republika Weimarska/ Niemcy, 2. Anglia, 3. Republiki Weimarskiej/ Niemcy, 4. Anglii, 5. Polska, 6. Polski znalazła się w stanie kryzysu, tak że aż pod znakiem zapytania stanęło jej istnienie. [...] Koniec wojny i rewolucjoniści odsłonili stan gospodarczy kraju. Zadłużenie w listopadzie 1918 r. wynosiło 144 mld mk (w 1913 r. roczny dochód narodowy liczono na 40 mld, a majątek na 300 mld), marka straciła 40% wartości, po rewolucji 50%. Finanse państwa ratowano najczęściej drukowaniem pieniędzy. [...] Spadała wartość płac realnych, co wywołało niepokoje. W styczniu 1920 wobec grożącego strajku kolejarzy trzeba było wprowadzić stan wyjątkowy w większości krajów”.[...]
H. Zins, Historia [...] Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, Warszawa, Kraków 1971, s. 417.
W. Czapliński, A. Galos, W. Korta, Historia [...], Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, Warszawa, Kraków 1981, s. 689.
Przeanalizuj poniższy tekst dotyczący kryzysu demokracji parlamentarnej w Europie okresu międzywojennego i narodzin systemów antyparlamentarnych. Następnie wskaż przyczyny polityczne, społeczne, ekonomiczne i kulturowe (po dwie do każdej kategorii) tej sytuacji. Która grupa przyczyn miała Twoim zdaniem znaczenie decydujące?
Historia 1871-1939Doświadczenia wojny, powojenny kryzys gospodarczy, gala gwałtownych ruchów rewolucyjnych, która przeszła przez Rosję i wiele innych państw europejskich, powstanie nowych państw i liczne, związane z tym procesem konflikty narodowościowe, rozbudzone nacjonalizmy i spory terytorialne wywołały poczucie destabilizacji. Młodzi ludzie, kombatanci wojenni, którzy przez 4 lata cierpieli w okopach, którzy sami narażali się na śmierć i widzieli śmierć swoich kolegów [...] wracali po demobilizacji do domów i nie znajdowali dla siebie miejsca, często nie mogli dostać nawet pracy. Drobni posiadacze, zrujnowani przez wojnę i inflację powojenną, nie wytrzymujący konkurencji z monopolistycznymi zjednoczeniami, także nie widzieli dla siebie perspektywy. [...] Demokracja parlamentarna nie spełniała ich oczekiwań. Rządy parlamentarne mogły wydawać się chwiejne i mało sprawne. Coraz bardziej skomplikowane życie społeczne i gospodarcze wymagało rozbudowy roli państwa [...].Państwa Europy Środkowej i Wschodniej nie miały tradycji demokratycznych, ich struktury parlamentarne działały bardzo nieudolnie. Parlamentarne “partyjniactwo” po prostu sprawdziło się. [Teorie dotyczące przyczyn kryzysu demokracji] analizują [też] chorobę moralną cywilizacji europejskiej na przełomie wieku, kryzys wartości, który tak dobitnie wyrażał Nietzsche, wołając “Bóg umarł”. [...] Laicyzacja kultury, odrzucenie wartości religijnych prowadziło do poszukiwania namiastek wizji religijnych, do “sprowadzenia nieba na ziemię”. Raj komunistyczny, czy królestwo czystej rasy aryjskiej, opanowujące całą ziemię “mieczem i pługiem”, niosły w sobie ładunek emocji i nadziei niezbędnych człowiekowi.
Źródło: A. Radziwiłł, W. Roszkowski, Historia 1871-1939, Warszawa 1998, s. 219–221.
Przeanalizuj źródła i rozstrzygnij, czy oba dotyczą tego samego zjawiska związanego z życiem gospodarczo‑społecznym Europy po zakończeniu I wojny światowej. Uzasadnij odpowiedź.
Źródło A
Wartość 1 „złotej” marki w gramach czystego złota (1913) = 0,35842 g
Papierowa marka = kurs nie zestawiany z wartością złota w latach 1918‑1924
Na podstawie wykresu Wolfganga Chr. Fischera (Wikimedia Commons), bazującego na Law about the Revaluation of Mortgages and other Claims (Revaluation Act 1925), wydanego 16.07.1925 (Aufwertungsgesetz, Reichsgesetzblatt, Cz. I, 1925, s. 133‑135) i własnych wyliczeń autora
Źródło B - Ernest Hemingway o inflacji w Niemczech w 1922 r.
- Przepraszam pana - powiedział dość nieśmiało po niemiecku - Ile kosztowały te jabłka?
Przeliczyłem resztę i powiedziałem mu, że dwanaście marek. Uśmiechnął się i potrząsnął głową.
- Nie mogę tyle zapłacić. To za dużo.
Odszedł ulicą stąpając dokładnie tak, jak białobrodzi starzy panowie starego reżimu stąpając we wszystkich krajach, ale popatrzył na jabłka bardzo tęsknie. [...] Stary pan, którego oszczędności całego życia były prawdopodobnie zainwestowane w niemieckie obligacje przedwojenne i wojenne, podobnie jak większość klasy nie spekulującej, nie mógł sobie pozwolić na wydanie dwunastu marek. Jest typem człowieka, którego dochody nie rosną wraz z malejącą siłą nabywczą marki i korony. [...]
Przeczytaj poniższe teksty, a następnie określ, czy podane poniżej stwierdzenia są prawdziwe czy fałszywe.
Ucieczka od wolnościMiliony ludzi w Niemczech z tym samym zapałem wyrzekły się wolności, z jakim ich ojcowie o nią walczyli; zamiast chcieć wolności, szukano ucieczki od niej; miliony innych odnosiły się do niej obojętnie, uważając, że w obronie wolności nie warto walczyć ani zginąć. Zrozumieliśmy także, że kryzys demokracji nie jest wyłącznie włoskim ani niemieckim problemem, lecz sprawą przed którą staje każde państwo nowoczesne. I nie jest ważne, jakimi symbolami posługują się wrogowie ludzkiej wolności:wolność bywa zagrożona w nie mniejszym stopniu, kiedy się ją atakuje w imieniu antyfaszyzmu, jak bezpośrednio przez faszyzm.
Źródło: E. Fromm, Ucieczka od wolności, 2014, s. 93.
Do horyzontu i z powrotem. Eseje o historii i współczesnościKorzenie międzywojennego totalitaryzmu tkwią głęboko w historii XIX i początku XX wieku. [...] Historycy na ogół zgadzają się, że u źródeł współczesnego totalitaryzmu znajduje się nacjonalizm integralny końca poprzedniego stulecia., połączony z rozwojem wiary w nieograniczone możliwości nauki. Naukowa pewność XIX wieku była jednak czymś jakościowo różnym od dawnej pewności religijnej. W ostatnich dwóch stuleciach religijne rozumienie transcendencji coraz wyraźniej hamowało zapędy tych, którzy byliby skłonni realizować ostateczną prawdę o świecie. Natomiast coraz pewniejsi stawali się “uczeni” twierdzący, iż to nauka prowadzi do “ostatecznego wyjaśnienia zagadek tego świata”. Myślę, że krytyka samej tylko wiary jako źródła totalitaryzmu jest chybiona, gdyż to nie sama wiara zwodziła konstruktorów totalitaryzmu, ale postawa “wierzę, że wiem”, bardziej typowa dla scjentyzmu dominującego w myśli europejskiej od połowy XIX wieku niż dla współczesnej religii.
Źródło: W. Roszkowski, Do horyzontu i z powrotem. Eseje o historii i współczesności, Kraków 2000, s. 25.
Słownik
(z łac. auctoritas – powaga, wpływ) system rządów, w którym władzę sprawuje armia, aparat biurokratyczny lub partia, zwykle po dokonaniu zamachu stanu; władza autorytarna nie opiera się na większości parlamentarnej i nie podlega kontroli społecznej, rzadko natomiast ingeruje w sprawy związane z gospodarką, kulturą, religią oraz kwestiami społecznymi; system autorytarny zbliża się do totalitaryzmu, ale w przeciwieństwie do niego zazwyczaj toleruje opozycję, stosuje terror, ale na znacznie mniejszą skalę, żąda posłuszeństwa od obywateli, ale nie wymaga zaangażowania emocjonalnego; rządy o tendencjach autorytarnych funkcjonowały przejściowo w Austrii, Bułgarii, Estonii, Grecji, Hiszpanii, Polsce, Portugalii oraz na Litwie, Łotwie i Węgrzech
(z łac. ad – do + providere – przewidywać, troszczyć się, zaopatrywać) zaopatrzenie ludności w artykuły pierwszej potrzeby, z reguły żywność, zwłaszcza w czasach klęsk żywiołowych, kryzysów, wojen
(z gr. Historia + grapho – pisać) – dział historii obejmujący całokształt pracy historyka, włączając do tego to, co stanowi jej rezultat, czyli pisarstwo
(z łac. industria – pilność, pracowitość) przekształcanie się społeczeństwa tradycyjnego w przemysłowe, polegało na zwiększeniu udziału przemysłu, przede wszystkim przemysłu ciężkiego, w gospodarce narodowej
(łac. inflatio – nadęcie), proces wzrostu cen w gospodarce, czego skutkiem jest spadek siły nabywczej pieniądza (mniej można kupić za tę sama sumę pieniędzy)
(łac. interventio), polityka gospodarcza państwa, polegająca na jego interwencji w mechanizmy rynkowe, np. poprzez ustalanie płac minimalnych